Konstantın Plahov: Kıikti de qolǵa úıretýge bolady

– Konstantın Nıkolaevıch, kıiktiń sanyn qalaı retteımiz? Qandaı joldary bar?

– Kıikterdiń bir ǵana problemasy bar – kóship-qonýǵa beıim. Bir aýmaqty turaqty meken ete almaıdy. Bul máseleni sheshýge bolady. Ol úshin seleksııalyq jumystar atqarylýy kerek. Myńdaǵan kıiktiń ishinde adamǵa jaqyn, jýas túrleri de kezdesedi. Mine, solardy irik­tep alyp, seleksııalyq jumystarmen aınalysý kerek. Sonda bulardan órbigen birneshe býynnan keıin belgili bir aýmaq­tardy ǵana turaqty meken etetin kıikter ósip-ónedi. Muny kıikti qolǵa úıretý prosesi dese de bolady.

– Ol úshin ne isteý kerek?

– Aldymen seleksııalyq jumysqa qajetti kıikterdi iriktep alamyz. Odan keıin olardyń ósip-ónýine jeterlik aýmaqtardy qorshaý kerek. Buǵan bir ǵana aýmaq jetkiliksiz. Durysy tórt aýmaqty qarastyrý. Tıisinshe, belgili bir ýaqyt ara­lyǵynda kıikterdiń mekenin aýystyryp otyramyz. Sonda aýmaqtyń bári birkelki paıdalanylady. Dál osyndaı ádispen maraldar da qolǵa úırengen. Kıikterdi de osylaı úıretip alamyz.

– Álemde mundaı tájirıbe bar ma?

– Álem elderinde kıikti qolǵa úıretý tájirıbesi joq. Sebebi kıik birneshe memlekettiń aýmaǵynda ǵana kezdesedi. Kóp bóligi Qazaqstanda shoǵyrlanǵan, árıne. Reseı men Qaraqalpaqstanda bar. Mońǵolııa men Túrikmenstanda da kezdesedi. Qytaı kıik ósirip, kóbeıtýge talpynyp jatyr. Biraq bul qadamdarynan áli nátıje shyqqan joq. Úkimet bizdiń bas­tamany qoldasa, Qazaqstan kıikti qolǵa úıretken álemdegi alǵashqy memleket atanýy múmkin. О́zgeler jasap kórmegen dúnıeni birinshi bolyp biz bastaıyq. Onda turǵan ne bar. Kıik – bizdiń jaýymyz emes. Demek tabıǵattyń tól perzentteri retinde ózara úılesip ómir súrýge tıispiz. О́mirdiń zańy osylaı. Ǵylymnyń mindeti – máseleni sheshýdiń tıimdi jolyn usyný. Úkimettiń mindeti – sony júzege asyrý. Qandaı jaǵdaı bolsyn tyǵyryqtan arbany da syndyrmaı, ógizdi de óltirmeı shyǵýǵa tıispiz.

– Jalpy, kıikke qatysty osyndaı máse­leler aldan shyǵaryn bildińizder me?

– Árıne. 2010 jyly-aq aıtyp, dabyl qaqqanbyz. Alaıda buǵan eshkim nazar aýdarǵan joq. О́kinishke qaraı, endi máselemen naqty betpe-bet kelgende ǵana áreket etýge májbúr bolyp otyrmyz. Bylaı qarasańyz, Qazaqstannyń jeri úlken. Biraq sharýalarǵa da, janýar­larǵa da jer jetpeıdi. О́ıtkeni sheneý­nikterdiń jerdi bólý jumysynda shıkilik kóp. Olar adamdardyń múddesin janýarlardan bıik qoıady. Durys shyǵar. Biraq janýarlardyń taralýyna kedergi keltirý de aqylǵa syımaıdy.

Jol salǵanda da janýarlardyń jaıy­n oılamaımyz. «Batys Eýropa – Batys Qy­taı» halyqaralyq kólik dálizin kesip ótý jabaıy ańdar men janýarlar úshin úlken problema. Bizdiń elde bul jaǵdaı eskerilmeıdi. Al shetelderde osynyń ózine úlken mán beredi. Sol sebepti olar ekodýk salady. Ekodýk degenimiz – jabaıy janýarlardyń joldy qaýipsiz kesip ótýine arnalǵan úlken ári keń kópir nemese tonnel. Janýarlar ekodýktan ótkende bul mańda joldyń, basqa da kederginiń bar-joǵyn da ańǵarmaıdy, sezbeıdi. Sebebi olardyń órisine, jaıylymyna eshkim qasaqana kedergi keltirgen emes. Álemmen bite qaınasyp jatqan soń, biz de joq degende osyndaı dúnıelerdi eskerýge tıispiz.

– Bizdiń qoǵam qyzyq. Birese kıik joǵalyp barady dep dabyl qaǵa­dy. Bul joly kıiktiń kóbeıgenin prob­lemaǵa aınaldyrdyq. Áýelde aıtyl­ǵandaı, kıik­terdiń sanyn atý arqyly da retteýge bola ma?

– Bul jaǵdaı brakonerlikti ór­shitýi múmkin. О́ıtkeni Qazaqstannyń kıik múıizin satýmen aınalysatyn halyqaralyq uıymdasqan qylmysqa qatysy bar. Ony statıstıkalyq derek­terdiń ózi dáleldep otyr. Máselen, 2011-2018 jyldar ara­lyǵynda Qazaqstan aýmaǵynda kıiktiń 13 545 múıizi tárki­lengen. Bul degenimiz – 6 772,5 jup. Osy aralyqta 1 520 kıiktiń óleksesi anyqtaldy. Sonda bir kıikke 4,46 juptan keledi. Kıikterdi zańsyz aýlaý saldarynan memleketke keltirilgen zalaldy 2018 jyldyń mólsherlemesi men kólemine sáıkes baǵalasaq, 18 mlrd teńgeden astam qarjyny quraıdy eken.

Kontrabandalyq áreketterdiń 70,9 paıyzy kıik múıizderin tranzıtteý ke­zinde anyqtalady. Al múıizderdi aldyna ala jınap, daıyndaý áreketteriniń úlesi shamaly tómen. Kontrabandalyq jolmen syrtqa ketetin kıik múıizderi negizinen tórt ba­ǵyt boıynsha shyǵary­latyny belgili. Onyń negizgi úlesin Qazaqstan – Qytaı baǵyty qurap otyr. Syrtqa shyǵarylatyn múıizderdiń 71,1 paıyzy osy baǵyt arqy­ly ótedi. Odan keıingi orynda Qazaq­stan – Reseı baǵy­ty tur. Onyń úlesi – 22,8 paıy­z. Reseı­den Qazaqstan aýmaǵy arqyly zańsyz tasymaldanatyn jaǵdaılar da aragidik tirkeledi – 5,1 paıyz. Múıizderdi О́zbek­stannan Reseıge jetkizý úshin Qazaq­stan terrıtorııasyn paıdalaný faktileri de joq emes – 1 paıyz. Arany ashylǵan brakonerler 5-7 myń múıizdi birden shekara asyryp jiberýge tyrysady.

Elimizde brakonerlerge qatysty qatań sharalar qoldanylatyny málim. Onyń nátıjesin de baıqap otyrmyz. Degenmen áli de zańdy belden basatyndar bar. Menińshe, kıikterdiń sanyn retteýge qatysty qoǵamdaǵy kez kelgen daý brakonerlerdiń tábetin ashyp jiberýi múmkin. Osyny eskerý kerek.

– «Kıik sanyn retteý úshin qas­qyrdy kóbeıtý kerek» degen pikir de aıtylyp júr. Munymen kelisesiz be?

– Qasqyr sanynyń azaıýy qazir betpe-bet kelip otyrǵan máselelerdiń týyndaýyna ákep soqtyrǵan negizgi sebepterdiń biri ekeni ras. Qasqyr azaıyp edi, shıbóriler kóbeıdi. Olardyń kóbeıgeni sonsha, ómiri mekendemeıtin Ústirt pen Mańǵyshlaqtan da kezdese bastady. Jergilikti turǵyndar ony qyzyl qasqyrǵa balap júr. Shıbóri – jolda kezdeskenniń bárin talǵamaı jutatyn toıymsyz jyrtqysh. Al qasqyr kez kelgen dúnıeni jeı bermeıdi. Qasqyr qashanda ózin bıik ustaıdy. Muny aıtyp otyrǵanym, biz qasqyr men kıik arasyndaǵy tepe-teńdikti buzyp aldyq. Bul rette qasqyrdyń ornyn shıbóriler basyp otyr. Bul da ózek­ti másele. Shıbóriniń saldary kóp bolmaq. Sondyqtan qasqyr sanyn kóbeıtý mańyzdy. Tabıǵattaǵy kóp dúnıe osy qas­qyrlarǵa baılanysty. Olarǵa sanıtar retinde ǵana qaraýdyń qa­jeti joq. Qasqyr – dalanyń susy, qor­­ǵany. О́kinishke qaraı, adamdar kóp jaǵdaıda tabıǵattyń zańyna aralasyp ketedi. Máseleniń bári de osydan týyndaıdy. Tabıǵat qashanda ózin-ózi rettegen. Solaı bolyp qala bermek. Oǵan kedergi keltirmeý kerek. Tabıǵattaǵy ár ań men janýar­dyń ózindik róli bar. Olar tabıǵı tepe-teńdikti saqtaıdy. Tabıǵattaǵy ań-qus bir-birin ózdiginen rettep otyrady. Osy turǵydan alǵanda qasqyrdyń sanyn kóbeıtý mańyzdy.

– Ádette, qasqyrdy qaýipti sanaımyz ǵoı. Al kıiktiń bıylǵy áreketi qas­qyrdan da jaman. Tym qaýipti bolyp tur. Sharýalar úshin, árıne. Jóń­kilip kóshedi, jaıylymdy otaıdy, egis­tikti tap­taıdy. Sonda kıikterdiń adam­ǵa qa­jet­ti eti men múıizinen bólek, ta­bı­ǵat úshin basqa paıdasy bolmaǵany ma?

– Ras, kıikti kıeli ań sanaımyz. Qazaq úshin ǵana emes, barsha adam balasy úshin solaı. Biraq sóıte tura ony aýlaımyz. Etin jeımiz. Múıizin saýdalaımyz. Onyń adamǵa tıgizer paıdasy osy. Al tabıǵat úshin she? Tabıǵat úshin de paıdasy bar. Birinshiden, kıikter ózge tiri dúnıeler sekildi bıogendik aınalymnyń negizgi quraýyshtary sanalady. Iаǵnı kıikter áldeneni jeıdi jáne olardy da áldekimder qorek etedi. Árıne, qazir kıik etin jeıtinder az. Biraq brakonerler kóp. Múıizi alynǵan kıiktiń óleksesi topy­raqqa aınalady. Bıogendik aınalym degen osy. Bir-birin tolyqtyryp turady. Ekinshiden, kıikter jóńkilip júrip jolynda shegirtkeniń topyraqtaǵy tuqymyn tuıaǵymen myjyp ketý arqyly tabıǵı tepe-teńdik qalyptastyrady. Muny olar­dyń tabı­ǵatqa degen «qosymsha paıdasy» degen durys shyǵar. Áıtpese, olar ár shegirt­keniń sońyna túsip, birjola joıyp ji­berýmen aınalyspaıdy.

– Kıikterdi otandyq týrızmdi damytý úshin tıimdi paıdalanýǵa bolady ǵoı...

– Álbette. Sebebi kıikter birneshe eldiń aýmaǵynda ǵana kezdesedi. Dese de, kóp bóligi negizinen bizdiń elde shoǵyr­lanǵan. Sondyqtan sheteldikter kıikterdi óz kózimen kórip, qyzyqtaýǵa qashanda qumar. Janýarlar dúnıesi kim kimdi bolsyn qatty qyzyqtyrary anyq. Ásirese sheteldik týrısterge tańsyq. Menińshe, tabıǵattyń erekshe jaratylysyn kórýge Batystan, Amerıkadan týrıster kóptep keler edi. Máselen, Batys týrısteri kıik týraly múldem bilmeıdi dep aıta alamyn. Sebebi mundaı janýar ol ólkede kezdespeıdi. Halyqaralyq týrıster úshin kıikterdi alystan bolsa da bir kórý úlken olja bolar edi. Sondyqtan kıikter arqyly Qazaqstandaǵy týrızmdi op-ońaı damytýǵa bolady. Jarnamasyn jaqsylap jasasa, týrıster aǵylǵaly tur. Biraq munyń bári jiti oılastyrylýy kerek. О́ıtkeni týrızmdi damytamyz dep tabıǵatqa jáne kıikterge nuqsan keltirýge bolmaıdy. Buǵan jaýapkershilikpen qaraý mańyzdy. Bálkim, kishigirim kempıng-týrlar uıymdastyrǵan durys shyǵar.

Áńgimelesken

Farhat QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»