Jıyn-terimdi jýyrda bastaǵan túrkistandyq maqtashylar beınetpen ósirilgen ónim baǵasynyń tómendigine narazy. Ol azdaı maqta qabyldaý beketterinde tarazydan aldaıtyndar bar. Zerthanalar maqta sapasyn qasaqana túsiredi. Dıqandar bir gektar jerdi jyrtyp, sýarý men maqta egýge, dári sebý men ony ósirýge, aramshópten tazalaýǵa mıllıondaǵan qarajat jumsaǵan. Ol aqshany basym kópshiligi nesıege alyp, qorasyndaǵy malyn satqan. Al jekemenshik zaýyt basshylarynyń ózara ymyralasyp belgilegen baǵasy qaryzdaryn jabýǵa da jetpeıdi.
Túrkistan oblysynyń ákimi Darhan Satybaldydan kómek suraı kelgen Maqtaaral men Jetisaı aýdandarynyń sharýalary osylaı dep otyr. Oblys ortalyǵyna arnaıy kelgen dıqandar buǵan deıin ákimdik «aq altynnyń» tonnasy 374 myń teńgeden qabyldanady degenimen, jekemenshik maqta qabyldaý zaýyttary tonnasyn 200 myń teńgeden asyrmaı otyrǵanyn aıtady. Oblys ákimdigine kelgen dıqandardyń talaby jalǵyz – maqta baǵasyn kóterý qajet. «Zaýyttyń dırektorlary 200 myń, ári ketkende 250 myń teńge dep jatyr. Aýdan ákimi sheshe almaıdy, zaýyttyń dırektorlary da sheshe almaımyz deıdi. Qaıta bizge budan da soraqy baǵany aıtyp jiberip jatyr. Dızel otyny, barlyǵy kóterildi. Biraq bizdiń maqta solarmen birge nege kóterilmeıdi?» deıdi dıqandardyń biri Tórehan Nurlybekov.
Bıyl maqta alqaby ótken jylmen salystyrǵanda 16 myń gektarǵa artqan. Alaıda buǵan deıin maqtany alyp júrgen sheteldikterden bıyl suranys joq kórinedi. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Turǵanbek Ospanbekov sanksııaǵa jáne logıstıka qym- battaǵanyna baılanysty maqtaǵa suranys azaıǵanyn aıtady.
«Maqtanyń baǵasyn syrttan keletin treıderlik kompanııalar qoıady, bizde toqyma zaýyttary az. Iаǵnı Lıverpýl bırjasynda baǵa belgilengenimen, treıderlik kompanııalar maqtany áldeqaıda tıimdi jolmen alýdy jón kóredi. Reseıge sanksııa salynǵannan keıin Moldova, Latvııa sııaqty elder tasymal baǵasyn qymbatsynyp otyr. Bul jaǵdaı qyrkúıek aıynyń sońyna taman sheshilýi múmkin», deıdi sala basshylary.
Maqta máselesine qatysty, ıaǵnı dıqandardyń talabyn jetkizý úshin oblys ákimi óńirdegi maqta óńdeý zaýyttary basshylarymen jáne halyqaralyq treıderlermen kezdesý ótkizdi. Kezdesý barysynda maqta sharýashylyǵyndaǵy ózekti máseleler talqylanyp, oblys ákimdigi tarapynan tıisti usynystar aıtyldy. Halyqtyń ýájin jetkizgen oblys ákimi zaýyt basshylaryna birqatar talap qoıdy.
«Sizdermen mańyzdy máseleni talqylap, ortaq mámilege kelý úshin arnaıy kezdesip otyrmyz. Sharýalarmen kezdesýimde olar maqta sharýashylyǵy salasyndaǵy birqatar máseleni ortaǵa saldy. Birden aıtaıyn, biz – halyq jaǵyndamyz. Men halyqtyń ýájimen kelisemin. Sizderdi túsinemiz. Degenmen halyqtyń jaǵdaıyn oılasańyzdar. Sharýalar beınetpen ósirilgen aq altyn baǵasynyń tómendetilýimen kelispeı otyr. Maqta qabyldaý beketterindegi tarazydan aldaý, zerthanalardyń maqta sapasyn qasaqana túsirýi sekildi jaǵdaılarǵa jol berilmeýi kerek. Jalpy, sizderdi maqtany tazalap, satýmen ǵana emes, qaıta óńdeýmen aınalysýǵa shaqyrar edim. Tigin fabrıkalary ashylsa, kóp másele sheshiledi. Sharýalarǵa da tıimdi, ishki naryq artady. Jumys oryndary da ashylady. Osy isti qolǵa alsańyzdar, biz qoldaýǵa daıynbyz», dedi D.Satybaldy.
Kezdesý nátıjesinde shıtti maqtanyń bir tonnasyna sharýalarǵa 250 myń teńgeden aldyn ala tólem jasalatyny aıtyldy. Al sońǵy baǵa bırjaǵa baılanysty bolmaq. Aıta ketelik, shıtti maqtanyń ótkizý baǵasy álemdik naryqtaǵy maqta talshyǵynyń baǵasyna tikeleı táýeldi, Lıverpýl bırjasynyń ındeksine sáıkes belgilenedi. О́ńirde 21 maqta óńdeý zaýytynyń 200-den astam maqta qabyldaý beketi bar. Búginde óndirýshi kompanııalar tikeleı halyqaralyq maqta saýdagerlerimen jumys isteıdi. Al treıderler maqta talshyqtaryn satyp alý boıynsha aldyn ala kelisimshart jasap, qarjylandyrady. Sol sebepti maqtany shıkizat kúıinde satyp alýǵa qajetti qarajattyń barlyǵy derlik jeke ınvestısııalar deýge bolady.
Oblys ákimimen kezdesýde maqta zaýyttarynyń basshylary dál qazirgi kezde suranystyń joqtyǵyn alǵa tartyp, baǵa maqta sapasyna baılanysty ekenin málimdedi. Jalpy oblysta bıyl 125 myń gektardan astam alqapqa maqta egilgen. Bul jalpy egistiktiń – 15%-y. Shıtti maqtanyń gektarynan 26,2 sentnerden, jalpy 330 myń tonnadan astam maqta jınalady dep boljanyp otyr. Búginde oblysta 16 myń tonna maqta jınaldy. Bul salada 25 myńnan astam agroqurylym eńbek etedi. Byltyr shıtti maqtanyń tonnasy ortasha 320-380 myń teńgeden qabyldanyp, Reseı, Qytaı, Túrkııa, Latvııa, Moldova, Belarýs, Germanııa, Belgııa elderine 68 myń tonna maqta talshyǵy eksporttalǵan. Al qalǵan 19 myń tonna maqta talshyǵy ishki naryqta satylǵan.
Túrkistan oblysy