Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bıylǵy Joldaýynda dıfferensıaldy salyqqa qatysty másele kóterdi. «Taǵy bir basymdyq – salyqtyq yntalandyrý sharalarynyń tıimdiligin arttyrý. Ol úshin ekonomıkanyń túrli salasynda dıfferensıaldy salyq mólsherlemesine kóshken jón», degen Prezıdent salyq reformasy aıasynda «sán-saltanatqa salyq» salýdy engizýge nazar aýdardy. Aıta keterligi, munyń orta tapqa qatysy joq. Bul tek asa qymbat jyljymaıtyn múlik jáne avtokólik satyp alǵan kezde salynbaq.
Osy oraıda dıfferensıaldy, ıaǵnı údemeli salyq máselesin tarqatyp aıta ketsek. Údemeli ólshemge sáıkes jalaqysy tómen azamattar salyqty qazirgiden az tóleıdi. Al eńbekaqysy joǵary qyzmetkerlerdiń tóleıtin salyǵy artady. Maqsat – eńbekaqy tóleýdiń meılinshe keń taraǵan ári jasyryn tásilin «kóleńkeden» shyǵarý. Eger tıisti salyq mólsheri qysqaratyn bolsa, jalaqyny jasyryn tóleýdiń qajeti bolmaıdy
Negizi údemeli salyq salýdyń da birneshe túri bar. Qazirgi tańda damyǵan memleketterde paıyzdyq mólsherlememen údemeli salyq júıesi qoldanylady. Máselen, Ulybrıtanııada jyldyq tabysy 12 570 fýnt-sterlıngke jetpeıtinderge múldem salyq salynbaıdy. Al jalaqysy 12 571-50 270 fýnt-sterlıng bolatyn azamattarǵa – 20 paıyz, kirisi 50 271-150 000 fýnt-sterlıngti quraıtyndar 40 paıyzyn memleketke sanap berýge tıis. Tabysy 150 000 fýnttan asatyndarǵa salynatyn salyq – 45 paıyzǵa teń.
Ulybrıtanııany mysalǵa keltirýimiz beker emes. Áý basta osyǵan uqsas júıe Rım ımperııasynda kezdesse de, zamanaýı dáýirde údemeli salyqty eń alǵash engizgen dál osy aǵylshyndar. Sol kezdegi Tumandy Albıonnyń premer-mınıstri Ýılıam Pıtt 1798 jyly bıýdjettiń «jyrtyǵyn jamaý» úshin osy júıege ıek artty. Keıinirek aǵylshyndar údemeli salyqtan bas tartyp, qaıta qabyldap júrip, aqyrynda osyǵan turaqtady.
Qarjy men ekonomıkadan habary joq adamǵa mundaı júıe esepteýge qıyn kórinýi yqtımal. Joǵaryda Ulybrıtanııany mysalǵa keltirdik qoı, Tumandy Albıonnan alystamaıyq. Osy júıeni qoldana otyryp, el premer-mınıstri Lız Trasstyń qansha salyq tóleıtinin eseptep kóreıik.
Ulybrıtanııa úkimetiniń saıtynda kórsetilgen derekterge súıensek, parlament músheleri jylyna 84 144 fýnt-sterlıng kóleminde jalaqy alady. Al palata spıkeri, premer-mınıstr sekildi laýazymdarǵa qosymsha aqy tólenedi. Mysaly, premer-mınıstrge qosymsha 79 936 fýnt artyq beriledi. Sonda Lız Trasstyń jyldyq jalaqysy 164 080 fýnt-sterlıngti quraıdy.
Tumandy Albıondaǵy salyq júıesi birneshe satyly. Soǵan sáıkes, jyldyq tabysy 12 570 fýnt-sterlıngke jetpeıtinderge salyq salynbaıtyn bolǵandyqtan, bul somany jalaqydan alyp tastaýymyz kerek. Biraq premer-mınıstrge jeńildik berilmeıtindikten, ony esepke almaımyz. Kelesi saty retinde jalaqysy 50 270 fýntqa salynatyn 20 paıyzdyq shkalany qoldanamyz. Osylaısha, negizgi somadan 50 270-ti alyp, onyń 20 paıyzyn salyqqa tóleımiz. Salyq – 10 054, qalǵany – 113 810 fýnt-sterlıng. Úshinshi saty retinde bul somanyń 40 paıyzyn salyqqa jumsaımyz (45 524 fýnt-sterlıng). Sonda jalpy Lız Trasstyń tóleıtin salyǵy shamamen 55 578 fýntty quraıdy.
AQSh-tyń negizin qalaýshylardyń biri Benjamın Franklın «Amerıkada eki nárse ǵana máńgilik: ólim men salyq» degen eken. Sondyqtan shyǵar, muhıttyń arǵy betinde tabysy mol azamattar qomaqty qarajatyn salyqqa tóleıdi. Qazirgi tańda atalǵan elde údemeli salyq júıesi paıdalanylady. Onyń kólemi 10 paıyzdan 37 paıyzǵa deıingi aralyqta.
Eýropanyń birqatar elinde de osyndaı júıe bar. Belgııada salyq kólemi 25 paıyzdan 50 paıyz deńgeıinde. Germanııa, Danııa, Shvesııa, Norvegııa, Ispanııa sekildi memleketter de osyndaı tásildi paıdalanady. Munyń bári jeke tabys salyǵynyń mólsheri. Áıtpese, túrli deńgeıdegi salyqtardy qossa, qaltasy qalyń azamattardyń memleketke beretin qarajatynyń kólemi múldem artady. Máselen, Belgııada keı jaǵdaıda tabystyń 79 paıyzyna jýyǵyn bıýdjetke shytyrlatyp sanap beredi eken. Al Fınlıandııada 66 paıyzǵa deıin jetetin kórinedi.
Ekonomısterdiń paıymdaýynsha, mundaı dıfferensıaldy júıe qoǵamdaǵy áleýmettik teńsizdikti joıýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan shyǵar, damyǵan elderdiń bárinde osyndaı tásil qoldanylady. Joldaýda kóterilgen másele aldaǵy ýaqytta qyzý talqylanatyny túsinikti. Osyndaıda sheteldik tájirıbelerdi eskere otyryp, kirisin jasyrǵan qaltalylardyń salyq tóleýin zańmen rettegen jón.