Ekonomıka máseleleri týraly aıtyla bastaǵanda, ony aqtap alatyn sebepter de qarastyrylady. Máselen, Qazaqstannyń jer kólemi tym úlken, al halyq sany az. Geografııalyq-demografııalyq teńsizdik jaǵdaıynda ekonomıka laıyqty deńgeıde damı qoımaıdy. Biz áli jas elmiz, sondyqtan ártaraptandyrý endi bastalady. Úshinshi sebep – Reseı men Qytaı arasynda qysylyp qaldyq, geosaıası ahýal ornyqty damýǵa múmkindik bermeıdi. Biraq munyń birde-birin dáleldi ýáj deýge kelmeıdi. Nege ekenin sál sońyra tarqatalyq.
Kásipker Eldar Ábdirazaqovtyń aıtýynsha, elimizde ekonomıkanyń qurylymy úsh deńgeıge bólinedi – resýrstyq, tenderlik jáne naryqtyq.
«Biraq naryqtyq ekonomıkanyń barlyq postýlaty tenderlik jáne resýrstyq ustanymdarǵa qaıshy keledi. Ekonomıka damýy úshin Qazaqstanǵa basymdyqty anyqtaý kerek. Jalpy, kiristiń 80 paıyzyn alatyn 11 jahandyq sektordyń bizde úsh iri sektory bar. Bir qyzyǵy, ekonomıkamyzda ónimsiz jumyspen qamtylǵandar kóp. Qarasańyz, resýrstyq sektor halyqtyń úsh paıyzyn ǵana jumyspen qamtamasyz etip otyr. Úkimettiń 2000 jyldan beri bilim jáne medısına salalaryndaǵy jumyspen qamtýdy arttyrýǵa umtylýy ishki sapanyń ósýine jáne qurylymdyq ózgeristerge ákelgen joq», dedi ol Kazakhstan Growth Forum-da sóılegen sózinde.
Kásipkerdiń aıtýynsha, kásipke qabileti bar 9 mln-nan asa adamnyń tek 1 mıllıony ǵana ekonomıkanyń táýir sektorlarynda jumys isteıdi. KustoGroup basshysy Erkin Tátishevtiń aıtýyna qaraǵanda, Qazaqstan 20 jylyn bekerge ótkizip aldy. Memleket pen jeke sektordyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı bolyp ketken.
«Biz bir-birimizdi túsinbeımiz jáne tyńdamaımyz. Halyqtyń 75 paıyzy, 14,5 mln halyq kedeılik sheginde ómir súrip jatyr. Memleket 30 jylda 75 paıyz kedeı adamdy shyǵardy. Ekonomıkalyq qıyndyq koeffısıenti boıynsha Efıopııa men Gondýrastyń ortasyndamyz. Memlekettik basqarý koeffısıenti boıynsha da solarmen bir qatardamyz. Postkeńestik elder ishinen Belarýs qana bizden tómen tur. Osynshama jınalǵan problema eshqaıda joǵalyp ketpeıdi», dedi E.Tátishev.
Saıasattanýshy Dosym Sátpaev ta kedeılikti Qazaqstannyń ishki saıası basty táýekeli dep esepteıdi.
«Qazaqstandyq armandy orta tapsyz qurý múmkin emes. О́ıtkeni orta tap – adamdardyń belgili bir qundylyqtary bar jan-jaqty baza. Bizde orta tap joq jáne 30 jyl boıy bolǵan da emes. Kedeılik, orta taptyń joqtyǵy sııaqty problemalarmen birge «joǵalǵan urpaq» problemasy da bar. Joǵalǵan urpaq – «Eski Qazaqstannan» da, «Jańa Qazaqstannan» da óz ornyn taba almaıtyn ondaǵan myń jas», deıdi D.Sátpaev.
AIX basqarma tóraǵasy Renat Bekturovtyń pikirine den qoısaq, Qazaqstannyń aldynda birneshe strategııalyq syn-qater tur.
«Onyń birinshisi – tek bizdiń aımaqta (Ortalyq Azııa) ǵana emes, onyń shekarasynan tys jerlerde de qaqtyǵystyń órship jatqany. Bul ári qaraı álem ekonomıkasyna da áser etedi. Ekinshisi – ınflıasııa ósimi. Árıne, bári de baǵanyń óspeýin qalaıdy. Biraq qazirgi geosaıası jaǵdaıda ınflıasııa tek joǵarylaı beredi, bıyl da, keler jyly da. Aqsha quny da qymbattap jatyr. Birer kún buryn AQSh FRJ eseptik stavkasyn 0,75 paıyzǵa kóterdi. Iаǵnı dollardaǵy táýekelsiz stavkalar da ósti degen sóz. Bul stavkaǵa qarjy ınstıtýttary táýekel úshin taǵy da syılyqaqy qosady, sóıtip aqsha quny ósip shyǵa keledi. Bul óz kezeginde óńiraralyq ınvestısııalyq talasqa ákelip soqtyrady. Ásirese damýshy elderde. Demek, bizdiń óńirge halyqaralyq ınvestısııany ákelý ońaı bola qoımaıdy», deıdi sarapshy.
Al Qazaqstandaǵy IFC ókili Ekaterına Bendjamın ekonomıkadaǵy memleket úlesine alańdaýshylyq bildirdi.
«Ekonomıkany ártaraptandyryp, eldiń turaqty damýyna múmkindik beretin jańa kózderdi tabý qajet. Inflıasııadan bólek taǵy bir túıtkil – transporttyq dálizderdi damytý máselesi. Qazaqstanda teńizge shyǵýdyń balama joly joq. Júk tasymalynyń 90 paıyzyn qamtamasyz etken «Soltústik dáliz» sanksııa astynda qaldy. Qazir memleket reeksporttyq elge aınalyp bara jatyr. Qazaqstan aýyl sharýashylyǵyna den qoıý arqyly óz ekonomıkasyn ártaraptandyra alady. Tamasha jerler bar, sol jerlerde aýylsharýashylyq ónimderin egip, sata alamyz. Biraq bizde iri kásiporyndar joq, al bary óte shashyrańqy, basy birikpegen. Qazaqstandaǵy reformalar tym baıaý júrip jatyr. Sondaı-aq Jer kodeksin de reformalaý kerek. Máselen, bizde aýylsharýashylyq jerlerin sharýalar menshigine bere almaısyz. Kórshiles О́zbekstan osyndaı qadamǵa baryp jatyr jáne bul jaǵdaı olardyń aýylsharýashylyq damýynda kórinis tabýda», dedi E.Bendjamın.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa kollegııasynyń múshesi Baqytjan Saǵyntaev Reseıdegi 100-den astam kompanııa Qazaqstanǵa aýysýy múmkin ekenin aıtty.
«О́z keńseleri men óndiristerin Qazaqstanǵa kóshirgisi keletin 100-den astam kompanııa relokasııasy boıynsha ótinimder qarastyrylyp jatyr. Bul rette Qazaqstan úshin artyqshylyqtar bar: buǵan deıin Reseıge tasymaldanbaı kelgen taýarlar endi eksporttala bastaıdy. Tipti úlken kólemde smartfondar da Reseıge satyla bastady», deıdi ol.
Qalaı bolǵanda da bıznes qaýymdastyq Úkimetten ártaraptandyrylǵan saıasat kútedi.
Basynda aıtqandaı, bizde úsh tujyrym tym kemshin qaldy – ádildik, janashyrlyq jáne tazalyq. Iri bıznestiń barlyǵy derlik monopolııalandy jáne áleýetti bıznes ókilderi lezde usaq-túıek kásipkerlerge aınalyp ketti ne tolyqtaı janyshtaldy. Memlekette mańyzdy tetikterdi ustaǵan azamattar tarapynan elge janashyrlyq bolǵan joq. Bılik bir tarapta, halyq ekinshi tarapta qala berdi. Kerek bolsa, bul tendensııa áli jalǵasyp jatyr. Halyq óz kúnin ózi kórip jatyr...
Tazalyq degenimiz – lastanýdyń antonımi. Al bizde lastanbaǵan qurylym az. Eger jemqorlyqtyń ıisi bolatyn bolsa Qazaqstan áldeqashan ýlanyp qalǵan bolar edi. Biraq bizdiń sanamyz ýlandy. Álgindeı forýmdar tekten-tekke ótkizilmeıdi, azamattar beker pikir talastyrmaıdy. Áýeli, sanany dertten aıyqtyrý kerek. Ozyq, erkin sanaly elde ǵana ekonomıkany talqylaý azaıady.