Jýyrda Ǵumarbek Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıtetinde «Qazaqstanda AES ne úshin salynýy kerek?» atty dóńgelek ústel ótti. Jıynǵa qatysqan mamandar Qazaqstanǵa derbes atom elektr stansasy qajet ekenin aıtty. Bul másele qoǵamda osyǵan deıin de biraz talqylandy.
Energetıka salasynyń sarapshysy Denıel Ergınniń sózine júginsek, energetıkalyq geosaıasattyń búgingi ashýy óte qatty. Reseıdiń Ýkraınaǵa qarsy áskerı is-qımyly álemdik ekonomıkadaǵy ekojúıe úılesimdiligin buzdy. Endigi baǵyt – AES qurylysyn qaı memleket salady, qaı eldiń reaktory tıimdi degen máseleni pysyqtaý. Sońǵy sheshim memlekettik deńgeıdegi baıqaýda anyqtalady. 2025 jyldan bastap qurylys jobasy bastalady. Al paıdalanýǵa berý merzimi – 2035 jyl. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev taza atom energııasy bolmasa búkil ekonomıkamyzdy joǵaltatynymyzdy jıi aıtady.
Bıyl qyrkúıek aıynda «Samuryq-Qazyna» qorynyń basqarma tóraǵasy Almasadam Sátqalıev energetıkalyq balansqa jasalǵan boljam 2032 jylǵa deıin qýaty 2 400 megavattqa deıin atom elektr stansasyn salý qajettigin kórsetkenin, sol sebepti qor Úkimet basshylyǵymen atalǵan jobany iske asyrýǵa kiriskenin habarlady. Energetıka mınıstri Bolat Aqsholaqov osyǵan deıin Fransııa, Reseı, Ońtústik Koreıa men Qytaıdyń AES tehnologııalary qarastyrylǵanyn, jyl sońyna deıin atalǵan tehnologııanyń birin tańdasaq, zertteýge 1-2 jyl, qurylysqa 7-10 jyl ýaqyt qajettigin jetkizdi.Al oǵan deıin qolda bardy jaratýǵa, onyń ishinde gazǵa basymdyq beriledi. Aýqymdy jobany júzege asyrý máselesi taǵy da halyqpen kelisiledi. Demek múmkindikter jáne usynylatyn jobalar tııanaqty zerttelgen soń ǵana elektr energııasyn óndirýge ońtaıly tehnologııa aıqyndalady.
Jıynǵa qatysqan sarapshylardyń sózine den qoısaq, KSRO ydyraǵaly táýelsiz Qazaqstanda mundaı aýqymdy joba júzege asyrylmaǵan. AES jobasyn tehnokrattyq dáýirge jol ashatyn faktor dep baǵalaýǵa bolady. Iаdrolyq fızıkalyq ınstıtýtta zertteý reaktorynda pýlt basqaratyn, ıadrolyq reaktordyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin mamandar bar. Olar teorııalyq jaǵynan da, praktıkalyq jaǵynan saraptama júrgizip, ýrandy reaktorlarǵa ornalastyrýǵa daıyn.
Elektrenergetıka jáne elektrtehnıka ınstıtýtynyń dırektory Jubanysh Ábdimuratov soltústikten ońtústikke jóneltiletin energııanyń biraz bóligi qaıta aıdaý kezinde tehnıkalyq sebepterge baılanysty joǵalyp ketetinine nazar aýdardy. Odan bólek el ishindegi jylý elektr ortalyqtarynyń basym bóliginiń qoldaný merzimi 40 jyldan asyp ketti. Sarapshy AES jobasyna qatysty kóptiń kóńilinde qorqynysh baryn, aldaǵy ýaqytta atom-saýattylyqty jobamen qatar alyp júrýge týra keletinin jetkizdi. AES-tyń apatqa ushyraýy mınımaldy, nólge teńestirilgen deńgeıde ekeni halyqaralyq sarapshylar tarapynan moıyndalǵan. «Biz de ǵylymnyń jetistigin moıyndaýymyz kerek. Kómirdi kóptep qoldanatyn JEO qurylysyn qarjylandyrýǵa ınvestorlar yqylasty emes, álem ınvestorlary úshin endigi trend JEK, jasyl energetıka, atom jobasy bolmaq. Eger bári sátti bolsa, qazaq ekonomıkasynyń tehnokrattyq dáýiri atom elektr stansasynan bastalmaq», dedi J.Ábdimuratov.
«Qazaqstandyq atom elektr stansalary» JShS jańa ıadrolyq jáne energetıkalyq tehnologııalar boıynsha bas menedjeri Asýan Sııabekov atom energetıkasy salasyn damytý keleshegine qaýippen qaraıtyndardyń kóp ekenin, qorqynysh sındromy atom energetıkasy tarıhynda oryn alǵan keıbir apattarǵa, qaýesetter men joramaldarǵa baılanysty ekenin áńgimeledi. AES qurylysyna 9 baldyq jer silkinisine, sýnamı deńgeıindegi apattarǵa, saǵatyna 300 shaqyrym jyldamdyqpen kele jatqan ushaq qulaǵanǵa, órtke tótep beretindeı qaýipsizdik talaptary qoıylady. Ǵylymda buǵan deıin bolǵan apattardyń negizgi sebepteri zerttelgen. Sonyń nátıjesinde 3+ býyndaǵy jańa reaktorlar paıda boldy. Bul sanattaǵy reaktorlardyń qaýipsizdik júıeleri apatty jaǵdaıda reaktordy adamnyń qatysýynsyz da qaýipsiz kúıge keltire alatyn qorǵanys qabattary bar. Bul reaktorlar Fýkýsımadaǵy apattan keıin shyqqan. Eger tótenshe jaǵdaı oryn alsa, radıoaktıvti zattardyń AES alańynan syrtqa shyǵýy múmkin emes. Otqa balqymaıdy, radıoaktıvti qaldyqtardyń syrtqa shyǵý qaýpi joq.
Elimiz ázirge 13 reaktor tehnologııasynyń jumysymen tanysyp, short-paraqqa Qytaı Halyq Respýblıkasynyń CNNC, Ońtústik Koreıanyń KHNP, Reseı Federasııasynyń «Rosatom», Fransııanyń EDF kompanııalarynyń reaktorlary engizildi. Jumys toby sarapshylarmen birge Koreıa, Fransııa, Túrkııadaǵy «Akkýıý» jáne Vengrııadaǵy «Paksh» AES tájirıbesimen tanysty. Túrkııa úkimeti atom elektr stansasynyń qurylysyn bastamas buryn qazirgi AES pen 30-50 jyl burynǵy reaktorlardyń aıyrmashylyǵyn, oń-teris áserleriniń bárin aldyn ala saralady.
«Qazaqstannyń qazirgi qajettiligi – 15,8 GVt energııa. 2035 jyly bul kórsetkish 23 GVt-qa jetedi degen boljam bar. Kómir jaǵatyn JES qubyrlarynyń, jabdyqtarynyń 70 paıyzy tozǵan. 2035 jylǵa deıin 8,1 GVt energııany joǵaltýymyz múmkin degen boljam bar. AES-tyń jaramdylyq merzimi 60 jyl ekenin aıtqan sarapshynyń paıymdaýynsha, suranys bolsa ony taǵy 20 jylǵa uzartýǵa bolady. Jıynǵa qatysqan sarapshylar aıtqandaı, aldaǵy ýaqytta «AES bizge qajet pe?» degen másele ózektiligin joǵaltady. Sheginerge oryn joq», dep túıindedi A.Sııabekov.
Osy jıynǵa sarapshy retinde qatysqan halyqaralyq ekonomıka PhD doktoranty, zertteýshi Amalbek О́mirtaı ýran óndirisiniń ekologııalyq zardaptaryn basynan keshirgen adam sanasyna atom energetıkasynyń artyqshylyqtaryn dáleldeý óte qıyn ekenin qaperge saldy. Sebebi AES – strategııalyq nysan. Qarýly qaqtyǵystar kezinde AES qaýipsizdigi memleket úshin №1 másele retinde qarastyrylady. Sondyqtan qaýipsizdik máselesi memlekettik deńgeıde pysyqtalýǵa tıis. AES qýattylyǵyna qaraı halyqtyń, ónerkásiptiń turaqty, uzaqmerzimdi energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etedi. Iаǵnı elektr energııasynyń ımportyna táýeldilikti azaıtady. Atom energetıkasynyń artyqshylyqtarymen qatar, kemshin tustary da talaı aıtyldy. Sonyń ishinde eń bastysy, qorshaǵan ortaǵa tıgizer zardaptary tolyq dáleldenbegen. Radıoaktıvtik qaldyqtardy kómý máseleleri, apatty jaǵdaıdyń oryn alýy úlken táýekelderge alyp kelýi múmkin. Bul faktor da AES qurylysy bastalmaı turyp mamandar tarapynan zerttelýge tıis. Kelesi kemshilik – ıadrolyq derjavalardyń atom energetıkasyn ıgerýge umtylýshy elderge qysym kórsetýi. Álemdik qaýymdastyq kúrdeli kezeńdi bastan keship jatyr. Eýropa elderi sııaqty odaqqa birigip, ortaq energetıkalyq saıasat qabyldaýǵa ornalasqan jerimiz ben saıası jaǵdaıymyz kelmeıdi. Qazaqstanda atom ónerkásibiniń tolyq keshenin qalyptastyrýǵa tolyq múmkindik baryn sarapshylar da joqqa shyǵarmaıdy. Elektr energııasyn óndirý ındýstrııasynda kómirdiń úlesi 80 paıyzdan joǵary.
«Qazaqstannyń álemdik qaýymdastyq aldynda aýaǵa shyǵaratyn kómirqyshqyl gazyn 2-3 esege azaıtý týraly mindettemesi bar. AES bizge osy turǵydan kerek. AES jobasy týraly bir memleket jeke-dara sheshim qabyldaı almaıdy. AES qurylysyna, jumysyna qoıylatyn standarttar men talaptar bar. Onyń barlyǵy saqtalmaı esh memleket AES qurylysyn bastaýǵa quqy joq. Biz birinshi kezekte atom energetıkasymen baılanysty zańnamalardy kúsheıtýimiz kerek», deıdi sarapshy.
Elimizde AES salý biraz kesheýildep qaldy. Sebebi Qazaqstannyń ońtústigi – Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájikstanǵa ortaq úlken tutynýshylyq ortalyqqa aınalyp keledi. Eger qurylysty qarjylandyrýdyń ońtaıly jolyn tapsaq, AES Qazaqstanǵa tehnologııalyq yntymaqtastyq alyp keledi. «Álemniń jıyrmadan astam elinde boldym. Sol elderdegi AES-tardyń tájirıbesin zerdelep júremin. Elimizdegi iri óndiris oryndaryn, jylý ortalyqtaryn aralap, birneshe ýran kenishinde boldym. О́zgermeli álemde energetıkalyq qaýipsizdikti azyq-túlik qaýipsizdigimen qatar qoıýǵa bolady. Energııany alý kózderin tıimdi strategııalaý, kombınasııalaý atomdyq energetıkamen tyǵyz baılanysty. Biz qazir saıası jáne energetıkalyq táýelsizdik bir uǵymǵa aınalǵan álemde ómir súrip jatyrmyz», dep túıindedi A.О́mirtaı.
ALMATY