Qaınardaǵy bilim qaınary

Mektep Abaı oblysynyń Semeı qala­sy Qaınar aýylynda ornalasqan. Bilim oshaǵy alǵash ret 1922 jyly Abyraly bo­lysyndaǵy «Qaratumsyq» bastaýysh mektebi bolyp ashylǵan. Onyń uıym­das­tyrýshysy Tursynbaı Daıyrbekov óziniń eki bólmeli úıin mektepke bosatyp bergen. 1931 jyly sharýa jastar mektebi, 1934 jyly ortalaý, al 1936 jyly orta mektep bolyp quryldy.

1941 jyly mekteptiń alǵashqy túlek­te­rine kýálik berilip, osy jyly 100 balalyq mektep úıi salyndy. 1974 jyly úshqabatty jańa tıpti mektep ǵımaraty salynyp, 1983 jyly mektepke jazýshy Saparǵalı Begalınniń esimi berildi.

Abyraly eli búkil álemge keńes oda­ǵynyń alǵashqy atom polıgony orna­lasqan jer retinde tanylǵan. Semeı polıgonynda alǵashqy atom bombasy 1949 jyly 29 tamyzda jaryldy. Abyraly óńiri 40 jyl boıy atom synaǵynan qa­siret shekti.

Qaınar aýyly 1928 jyly Abyraly, Bórli, Degeleń jáne Temirshi bolystaryn biriktire otyryp qurylǵan Abyraly aýdanynyń ortalyǵy boldy. 1954 jyly atom synaǵy zardabynan Abyraly aýda­ny jabylyp, halyq kóshirildi. 1990 jyly Abyraly aýdany qaıta qurylyp, 1997 jyly qaıta jabyldy. 1950-1980 jyldardaǵy jaqsy ýaqyttarda Qaınar aýylynda 20 myńǵa jýyq adam turdy, 100 myńnan asa qoıy, 10 myńnan asa iri qara maly bar úlken keńshar ortalyǵy boldy. Osy ýaqyttarda Begalın atyndaǵy Qaınar orta mektebinde 1 myńǵa jýyq oqýshy oqydy.

Halyq qansha beınet kórgenimen kıeli jerdiń sýy men topyraǵy eldiń ósip-órkendeýine, ár jyldary Qaınar orta mektebinde oqyǵan oqýshylardyń boıynda ǵylym men bilimge, adal eńbekke degen rýhanı baı adamı qasıetterdiń damýyna sebep boldy.

Mektep túlekteriniń ishinen júzdegen memleket, qoǵam, ǵylym men bilim, óner men mádenıet qaıratkerleri jáne eńbek erleri shyqqan. Qaınar halqy Úkimet múshesi, mınıstr bolǵan 4 adamnyń – Shyraqbek Qabylbaevtyń, Rymbek Baıseıitovtiń, Tóleýtaı Súleımenovtiń, Muhametqalı Tátimovtiń esimderin maq­tanyshpen aıtady. 6 adam – Bıbigúl Tóle­genova, Murat Beısenbaev, Álimbek Áshimbekov, Aıtmolda Jaqsybaev, Qalybaı Qashaǵanov, Marathan Beısen­baev, Túıtebek Baıskakov – Sosıalıstik Eńbek Eri, 6 adam – Oraz Ábishev, Tóleýhan Sadyqulov, Jabaǵy Tákibaev, Rymǵalı Nurǵalıev, Seıit Qasqabasov, Asqarbek Qusaıynov Memlekettik syılyqtyń laýreaty ataǵyn aldy. Tanymal aqyn-jazýshylar – Isa Baızaqov, Saparǵalı Begalın, Nuftolla Shákenov, Medeý Sárseke, Tóleýjan Ysmaılov, Jaqsylyq Tólenov, Seıtqalı Qalybekov, Baýyrjan Jaqyp – Qaınar jerinde dúnıege kelip, mektepte oqyǵan. 60-qa jýyq akademık, professor, ǵylym doktorlary men kandıdattary Qaınar orta mektebinde dáris alǵan.

Bir mekteptiń túlekteriniń ishinen osyndaı zııaly jandardyń shyǵýyn, sol mektepte eńbek etken ustazdar qaýy­mynyń halyqpen birge atqarǵan eńbe­gi­niń jemisi dep baǵalaýymyz kerek. Mektepte Qapan Musaıynov, Serikqazy Meıirhanov, Armııa Ydyrysov, Serǵazy Jókebaev, Bolat Jákishev, Qatıra Áýbakırova, Sáttar Túsipbekov, Ánesh Myńbaeva, Kabdrahman Ǵabdýllın, Erkebulan Jókeeva, Názigúl Qabykenova, Qalımash Iskakova, Qarlyǵash Iskakova syndy 60-tan asa bilim berý salasynyń ozyq qyzmetkeri eńbek etti. Biz osyndaı qasıetti ustazdardan tálim-tárbıe aldyq.

Ustaz – mekteptiń júregi bolsa, sol ustazdardyń jemisti eńbek etýin mektep dırektory qamtamasyz etedi. Qaınar orta mektebiniń ǵasyrlyq tarıhynda Qapan Musaıynov, Ospanqul Mergenbaev, Árin Imanakıshev, Omarhan Jartybaev, Jappar Imanakıshev, Erkinǵalı Abdýa­hıtov, Kúlash Nurbıkenova, Nábı Me­kishev jáne basqa da elimizdiń bilim berý salasynyń talantty qaıratkerleri bas­shylyq jasady.

Qazirgi ýaqytta 12 jyldyq mektepke ótý­de basty nazarǵa alynyp otyrǵan jaǵ­daı bilimge baǵdarlanǵan oqytý júıe­sinen, balalardyń quzyrettilikterin qalyp­tastyryp, nátıjege baǵdarlanǵan bilim berý júıesine kóshý. Bul barlyq damy­ǵan elde iske asyrylyp otyr­ǵan kúrdeli másele. Oı eleginen ótkizip qara­sam, Qaınar orta mektebiniń ustaz­da­ry sol kezdiń ózinde, osy júıeni oqý prosesine engize bastaǵan eken. Olar balalardyń quzyrettilikteri men nıet­terine qaraı sabaq ústinde jáne sabaq­tan tys ýaqyttarda, óz pánderi boıynsha kóptegen nátıjege baǵdarlanǵan jumys atqaratyn.

Sol ustazdyń ishinen Kúlásh Jumaǵu­lo­va esime túsedi. 10-synypta matematıkany jaqsy oqıtyn oqýshylarǵa «Zadachı dlıa postýpaıýshıh v MGÝ», «Zadachı dlıa postýpaıýshıh v MVTÝ ım.Baýmana» degen jýrnaldardan esepter shyǵartty. Oryssha da durystap sóıleı almaıtyn aýyldaǵy qazaq mektebiniń oqýshylaryna osyndaı esepter jınaǵyn aldyryp, sol deńgeıde olardy daıarlaý úshin qanshalyqty zııaly ustaz bolý kerek dep oılaımyn. Kúlásh muǵalimniń mektep bitirgennen keıin aıtqan sózi máńgilik jadymda qalyp, ómirlik ustanymyma aınaldy: «Aldyńda úlken ómir joly bar, shamań kelgenshe, eshqaıda burylmaı sol jolmen júr. Men seniń ǵylym jolyn tańdaǵanyńdy qalaımyn!» dedi qasıetti ustazym.

Matematıka pániniń muǵalimi О́zıpa Tasybaıqyzynyń shyǵartatyn esepteri tek logıkalyq oılaý qabiletin damytýǵa arnalǵan shym-shytyryq, biraq óte qyzyqty esepter bolatyn. Ol esepterdi birden shyǵara almaıtynbyz, biraq qashan shyǵarǵansha esimizden ketpeı, kóp izdenip, ábden áýre bolatynbyz. Sol esepterdiń birazy áli jadymda.

Jaqsy ustazdyń boıynda bala uqsasam dep talaptanatyn erekshe bir qasıet bolady. Tarıh pániniń muǵalimi Armııa Ydyrysuly jyldyń qaı kezinde bolsyn tap-taza júretin, tipti batpaq kúnderi de aıaqkıimine bir batpaq juǵyspaıtyn. Este saqtaýy erekshe myqty bolatyn. Qandaı suraq qoısaq ta, onyń jaýaby qaı kitaptyń qaı betinde ekenin jańylmaı aıtýshy edi. Qaıran qalatynbyz. Bizge shahmat oınaýdy úıretetin. Ár partııa­ny kúrdelendirip, oǵan tereń taldaýlar ja­sap, teorııalyq bilim de beretin. Al shah­mat bolsa jastardyń logıkasyn da­my­týdyń taptyrmas quraly ǵoı.

Orys tili men ádebıetinen dáris bergen Ánesh Daıyrbaıqyzy úıinen oınatqysh kóterip kelip, Bethoven, Mosart, Shopenderdiń plastınkalarǵa jazylǵan mýzykalyq shyǵarmalaryn qoıyp, sol ǵajaıyp mýzykalyq týyn­dy­nyń mán-maǵynasyn túsindirip, bizdiń mýzykalyq saýatymyzdyń ashylýyna erekshe kóńil bóletin.

Bolat Jákishuly fızıka ǵylymyn óte tereń meńgergen ustaz edi. Fızıka ǵylymy salasynda álemde bolyp jatqan barlyq jańalyqty qarapaıym tilmen túsindirip, bizge oqý úshin kóptegen jýrnal berip otyratyn. Ol kisi dene­shy­nyqtyrý pániniń muǵalimi bolmasa da, ártúrli qashyqtyqqa júgirgende, voleıbol, basketbol oınaǵanda fızıka ǵylymynyń zańdylyǵyn qalaı paıdalaný kerektigin ózi júgirip oınap kórsetetin jáne bizdi de júgirtip, oınatyp túsindiretin. Mine, qazir aıtyp júrgen nátıjege baǵdarlanǵan bilim degen osy.

Sol kezde bizge aýyldaǵy úlken adam­dar mol tárbıe beredi. 1969 jyly ınstıtýtta oqyp júrgen kezim, qysqy demalysqa úıge keldim. Kóshede muz basqan ótkelden ótkeli turǵan Túsip aqsaqaldy kórip, kómekteseıin dep janyna júgirip keldim. Sonda aqsaqal baıyppen qarap turyp, «Balam, sen ákeń oqymaǵan oqýdy oqyp, úlken qalada turyp jatyr­syń. Kósegeń kó­ger­sin! Ákeńniń ha­lyqqa syılylyǵy sonshalyqty, Abyra­ly óńirinde onyń atyn eshkim atamaıdy, barlyǵy «Qaba, Qabeke» deıdi. Osyndaı qurmetke bólengen jan bul tóńirekte joqtyń qasy. Sen qalaı oılaısyń, kóp oqyp, kóp bilim alǵanda halyqtyń aldynda ákeńdeı abyroıly bolamyn dep oılaısyń ba?» dep tótesinen suraq qoıdy. Men mundaı suraqty kútpegen edim, qatty sasyp qaldym. Sonda qarııa, «Qaıda bolsań da adam bol!» dep batasyn berdi. Qarııanyń osy suraǵy men bergen batasy máńgi esimde qaldy.

Qazirgi ǵalamdaný zamanynda qaı eldiń bolsyn ǵalymdaryn jastarǵa rýhanı-adamgershilik tárbıe berý má­se­le­leri alańdatady. Bul problema bizde de bar. Ár aýyl úlkenderi ultymyzǵa tán, halqymyzdyń boıynda bar mol rýhanı baı qasıetin jastar boıyna sińirý máselesin basty nazarda ustasa deımin. Tárbıe ortaq is bolsa ıgi. Tárbıeli hám bilimdi balanyń keleshegi kemel bolmaq.

Qazir Qaınar aýyly órkendep ósip keledi. Burynǵy aýdan ortalyǵy bolǵan aýyldarda qoldaý baǵdarlamasy negizinde joǵary talshyqty ınternet júıesi ornatyldy, ortalyqtanǵan aýyzsý qubyry tartylyp, ár úıge sý berildi, Semeı-Qaınar tasjoly jóndeldi, «Shyǵys» baǵdarlamasy bo­ıynsha birqabatty arendalyq úı boı kóterdi. Qaınar aýylyn órkendetý maqsatynda 2021-2024 jyldarǵa ar­nal­ǵan áleýmettik-ekonomıkalyq keshendi jospar qurylyp, osy jospar aıasynda sporttyq-saýyqtyrý jáne aýyl sharýa­shy­lyǵyn damytýǵa qajetti keshender salý josparlanǵan.

Qazir mektepte 160 oqýshy bar, 35 ustaz eńbek etedi. Mektep 3 qabatty úlken ǵımaratta ornalasqan, jaqsy jab­dyq­talǵan kóptegen oqý pánderi jáne robottehnıka kabınetteri, sheberhana, «О́ner» stýdııasy, mýzyka mektebi, murajaı, 50 myńnan asa kitap qory bar kitaphana men sport zaly bar.

Mektep oqýshylarynyń úlgerimi jaqsy, oblystyń aýyl mektepteriniń ishinde aldyńǵy oryndardy ıelenýde. Sońǵy jyldary 100-den asa oqýshy oblystyq jáne respýblıkalyq olımpıa­dalarda, ǵylymı joba, án-bı jáne óner baıqaýlarynda, sýret kórmelerinde, sport jarystarynda júlderi oryndar ıelendi.

Asqarbek QUSAIYNOV,

Qaınar orta mektebiniń túlegi,

Pedagogıkalyq ǵylymdar akademııasynyń prezıdenti