«Ǵalııa» medresesiniń semeılik shákirtteri

Belgili ádebıetshi ǵalym Beı­sembaı Kenjebaev «HH ǵasyr ba­syndaǵy áde­bıet» atty zertteý eńbeginde: «HH ǵasyr basynda qazaq arasyndaǵy oqý-aǵartý jumysy eki túrli boldy. Onyń biri – musylmansha oqý, ekinshisi oryssha oqý edi... Biraq qazaq arasynda­ǵy mektep, medreselerdiń aty bar da zaty joq edi», dep jazady.

Shynynda, sol sebepti bolar, qazaq jastarynyń úlken bir bóligi pat­sha­lyq Reseıdiń qol astyna qa­ras­ty Ýfa, Qazan, Orynbor, Troısk, Buqara, Samarqand sekildi qalalardaǵy mu­sylmansha dáris beretin medreselerde bilim alýǵa um­tyldy. Máselen, sondaı irgeli oqý oryn­­­darynyń biri – Ýfadaǵy «Ǵalııa» med­resesi boldy.

1916 jyldyń 23 jeltoqsa­nyn­da­ǵy «Qazaq» gazetiniń №210 sanyn­da ja­rııalanǵan «Medreseniń 10 jyldyq toıy» atalatyn maqa­lada «Ǵalııa» Rossııadaǵy bas medre­se­ler­diń qaı-qaısysynan da bolsa, bergen taǵy­lym-tárbıesi jaǵynan artyq bolmasa, kem emestigi jáne onda eń az degende jylyna 30-40-tan qazaq balasy oqý bitiretini, onyń shákirtteriniń bári de «ultym», «ultym» dep, jurtyn aýzynan tas­tamaı shyǵatyny týraly aıtyla kelip, «Jasasyn «Ǵalııa»! Jasasyn «Ǵalııany» ashyp, tárbıelep, rýhty jas­tar shyǵarýshylar!» dep aıaqtalady.

«Ǵalııa» medresesi, shyn mánin­de, musylmansha bilim berý júıesin­de bir­yńǵaı taza dinı oqýdy ǵana júrgizýdi emes, jańa tóte jazýdy – usýly jádıt tártibin engizýdi ún­degen ári matematıka, jaratylystaný, jaǵyrapııa, tarıh pánderi boıynsha bilim beretin progressıvtik baǵyttaǵy bilim ordasy boldy.

Sonymen qatar munda ádebıet pen baspasózdi damytýǵa da aıryqsha kóńil bólindi. Bul oqý ornynda barsha qazaqqa esimi jaqsy tanymal mádenı aǵartýshy, tatar jazýshysy Ǵalymjan Ibragımov jáne Zııaddın ál-Kamalı tárizdi taǵy basqadaı demokratııalyq kózqarastaǵy zııaly qaýym ókilderi qyzmet etti.

Professor Tursynbek Káki­shev «Sa­daq» kitabynda Ýfadaǵy «Ǵa­lııa» medresesinde osy Ǵalym­jan Ibra­gı­movtiń kómegimen qazaq shá­kirt­teriniń aıyna eki ret qoljazba «Sadaq» jýrnalyn shyǵaryp tur­ǵa­nyn, sondaı-aq onda Maǵjan Juma­baev, Beıimbet Maılın, Jıenǵalı Tilepbergenov, Nuǵman Manaev syn­dy taǵy basqa qazaqtyń bir top bola­shaq kórnekti ádebıet jáne qoǵam qaı­ratkerleri bilim alǵanyna toqtalady. Buǵan qosa ol osy eńbeginde «Sadaq» jýrnalyn» shyǵý tarıhyna baılanys­ty bashqurttyń halyq aqyny Saıfı Qudashtyń jazǵan hatynan: «Sadaq» jýrnaly 1915 jyly ǵana týǵan emes. «Ǵalııa qoljazba baspasy» 1907 jyly Ǵalymjan Ibragımovtiń «Jelim» at­ty gektograf gazet basyp shyǵarýyna baı­­lanysty bastalǵan. Sodan úlgi alǵan qazaq shákirtteri Nyǵmetolla Kúzembaev, Mánnan Turǵanbaev, odan keıin Nuǵman Manaev, Súgir, Beıimbet, Jıenǵalıler shyǵardy», degen derekter keltiredi.

Endi Saıfı Qudash aıtyp otyr­ǵan jańaǵy qazaq shákirtteriniń biri Mánnan Turǵanbaev 1919 jyly Semeıde «Qazaq tili» (qazirgi «Semeı tańy») gazetin ashsa, Nyǵmetolla Kúzembaev Jańasemeıdegi Alash mektepterinde qazaq tili men áde­bıe­ti pánderinen sabaq bergen.

Jalpy, HH ǵasyrdyń basyn­da «Ǵa­lııa» medresesinde Semeıden kimder oqydy degenge kelsek, mysaly, jazýshy Ǵalym Amedovtiń «Alash «Alash» bolǵanda» kitabynda 1915-1917 jyldary Semeı gýbernııasy boıynsha (Semeı, О́skemen, Zaısan, Pavlodar, Qarqara­ly ýez­derinen) «Ǵalııa» medresesin­de jo­ǵaryda atalǵan M.Turǵanbaev pen N.Kúzembaevtan basqa Taıyr Jo­martbaev, Mustaqym Maldybaev, Abzal Jıenǵalıev, Haırolla Ibra­gımov, Shaımardan Ǵumarov, Ah­met­jan Kúzembaev, Husaıyn Kúr­leýitov, Ýálıhan Ǵumarov, Ahmet Jantýlın, Ǵabdirahman Sultanovtardyń bilim alǵany aıtylady.

1917-1919 jyldardaǵy táýelsiz qa­­zaq avtonomııasyn qurý kezeńinde kór­nekti pedagog-aǵartýshy, pýblısıst-jýrnalıst, qoǵam qaıratkeri Mán­nan Turǵanbaev bastaǵan «Ǵa­lııa» medresesiniń shákirtteri, ıaǵnı baıyrǵy qazaq zııalylary Ta­ıyr Jomartbaev, Nyǵmetolla Kúzembaev, Mustaqym Mal­dybaev, Abzal Jıenǵalıev, Haırolla Ibragımov jáne taǵy basqalar Alash­­orda úkimetiniń tileginde bolyp, al­ǵashqy ulttyq bilim berý júıesiniń irgetasyn qalap, damytýda úlken eńbek sińirdi. Sol sııaqty olar tuńǵysh qa­zaq oqýlyqtaryn shyǵarýda da ózindik eleýli úlesterin qosty. Máselen, 1913-1915 jyldary Orynbor baspasynan Mánnan Turǵanbaevtyń «Paıǵambar zama­ny», Mustaqym Maldybaevtyń «Álippe oqýlyǵy» jáne «Imam hám namaz», Nyǵmetolla Kúzembaevtyń «Iman ıǵtıkád» oqýlyq kitaptary ja­ryq kórdi. Sol sııaqty osy jyldary Abaıdyń aqyn shákirtteriniń biri, daryndy jazýshy, dramatýrg, pedagog Taıyr Jomartbaevtyń ­da «Balalarǵa jemis», «Qyz kórelik» atty ádebı-kórkem týyndylary dú­nıege keldi.

Bul arada atap aıta ketýimiz kerek, 1917-1918 jyldary Semeıde ja­ryq kórgen Alashordanyń úni «Saryarqa» gazeti men «Abaı» jýr­nalyna úne­mi maqalalar jarııa­lap, rýhanı kómek kórsetip tur­ǵan­dardyń aldyńǵy qata­rynda da osy qazaq zııalylary boldy. My­saly, bul basylymdarda pedagog-aǵar­týshy Mánnan Turǵanbaevtyń ult múddesine, qazaq tili men basta­ýysh qa­zaq mektepterine baılanysty prob­lemalyq maqalalary jarııalanyp, qazaq qoǵamynda úlken serpilis týǵyzdy.

Qazaqtyń tuńǵysh jýrnalıst qyzy, kórnekti pedagog-aǵartýshy Názıpa Qul­janovanyń 1915 jyly «Qazaq» ga­zetinde jarııalanǵan «Semeıden» atty maqalasynda Re­seı musylmandary atynan ashyl­ǵan Peterbýrgtegi soǵys aýrýhanasy men mektep-medreseler­degi muqtaj qazaq jastarynyń paıdasyna jasalǵan ádebı keshten tús­ken qarjynyń oryssha jáne mu­sylmansha bilim alýshy 12 adamǵa, sonyń ishinde Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesiniń semeılik shákirtteri Mánnan Turǵanbaıulyna 25 som, Maǵfýra Naımanqojaqyzyna 30 som bólingendigi, eń bastysy, osyndaı el bolashaǵy oqyǵan azamattar­ǵa aqshalaı járdem kórsetýde óz kó­me­gin aıamaǵan aǵaıyn-týysqa kóp rah­met bildiretini týraly habary berilgen.

Jalpy, bul Ahmet Baıtur­synuly, Álıhan Bókeıhanov, Mir­­jaqyp Dýlatov syndy ulty­myzdyń iri tulǵalarynyń árda­ıym osy Ýfadaǵy «Ǵalııa» nemese Orynbordaǵy «Hasanıe», Troıs­kidegi «Muhamedıe» medreseleri, sondaı-aq patshalyq Reseıdiń bas­qa­daı joǵa­ry oqý oryndary bolsyn, olardaǵy bilim alyp júrgen qazaq jastarynyń taǵdyryna beıjaı qarap qalmaǵanyn ańǵartady. Osy oraıda Alash kósemi Ahmet Baıtursynulynyń sonaý 1916 jyly qazaq jáne tatar jastary ara­syndaǵy tilge qatysty daýly má­seleni sheshý úshin arnaıy Ýfa­daǵy «Ǵalııa» medresesine barýy týraly oqıǵany aıtsaq ta jetkilikti. Sol joly Aqań men Ǵalymjan Ibragımovtiń aralasýymen bul keleńsiz jaı oń sheshimin tapqan tárizdi. Mine, osy saparynda Ahmet Baı­tursynuly «Ǵalııa» medresesi­niń ­bir top qazaq shákirtterimen birge ­sýret­ke túsken eken.

Bul tarıhı fotosýrettiń bizge aman-esen saqtalyp jetý tarıhy jáne onda­ǵy keıbir adamdar týraly 1989 jyly «Qazaq áde­bıeti» gazetiniń aqpan jáne qazan aılaryndaǵy sandarynda eki bir­deı maqala jaryq kórgen edi. Mysa­ly, alǵashqy «Halyq qamqorshysy» de­gen maqalanyń avtory Marat Ábdeshev Almatydan tabylǵan sýrettegi Aqań­men birge sýretke túsken Omar Al­ma­sov, Nurhan Ele­nov, Ábdirahman Mus­tafın, Zákir Seralın sekildi qazaq shákirt­teriniń aty-jónderin ataıdy.

Al endi «Sýret syry» atty ekinshi maqalanyń avtory, belgili abaıtaný­shy ǵalym Qaıym Muhamedqanov: «Sýret­te ekinshi qatarda dál ortada otyrǵan Ahmet Baıtursynuly qazir eldiń kóbi tanıtyn bolýy kerek. Ekinshi qatar­da sol jaqtaǵy birinshi adam Haırol­la Ibragımov, úshinshi qatarda, Ahmet­tiń dál tý syrtynda turǵan Mánnan Turǵanbaev (1886-1937 jj) «Qazaq tili» gazetiniń (Semeı) alǵashqy redakto­ry, jýrnalıst, pedagog. Mánnannyń ­sol jaǵynda turǵan – Abzal Jıenǵalıev, Semeı pedtehnıkýmynyń Ábikeı Zeıinuly Sátbaevtan keıingi dırektory. Bular ózim kórgen, biletin adamdar. Ekinshi qatarda ońnan solǵa qaraı ekinshi otyrǵan, Maǵyrıfa Ibragımovanyń aıtýy boıynsha, Abylǵazy Imanov degen kisi.

Ekinshi qatardaǵy oń jaqtan birinshi adam – Ahmet Mámetov, dáriger ári aqyn. Keńes Odaǵynyń Batyry Mánshúk­tiń ákesi.

Aqańmen birge túsken 32 adam­nyń ishinen beseýiniń kim ekeni belgili. Bul bes adamnyń Haırol­la Ib­ragımovten basqa tórteýi 1937 jyl­ǵy repressııanyń qurbany boldy.

Sonymen buryn tórt adam anyq­talsa («QÁ», №6, 1989), sýrettegi «Ǵalııa» shá­kirtteriniń otyz ekisiniń ishinen toǵyz adamdy biletin boldyq.

Qalǵandaryn da tanıtyn, biletin adamdar tabylatyn shyǵar dep oılaımyz.

Sýret Ýfa qalasynda túsirilgen, ýaqyty – 1916 jyl», – dep jazady.

Zertteýshi Marat Ábdeshev óziniń bul fotosýretti Zákir Seralınniń balasy Faız aǵaıdyń, al abaıtanýshy ǵalym Qaıym Muhamedqa­nov ony alǵashqy ustazy Haırolla Ibragımovtiń zaıyby Maǵyrıfa ájeıdiń úıinen alǵanyn aıtady.

Aqań túsken osy Semeıdegi fo­to­­­­sýret ıesi marqum Haırolla aq­sa­­qal­­dyń úıinde budan basqa da adam­­dardyń – pedagog-aǵartýshy Seıit­battal Mus­­tafınniń, jýrnalıst-gazet qyz­met­keri Abaı (Aby­laı) Rama­za­novtyń jeke sýretteri, sondaı-aq Semeı ped­teh­nı­kýmynyń dırektory Abzal Jıen­ǵalıevtiń áıeli Taıbamen jáne Zııamen (Ýfa medresesiniń muǵalimi Zııaddın ál-Kamalı bolýy kerek – avtor), us­taz Nyǵmetolla Kúzembaevtyń áıeli Saqyp­jamalmen birge túsken fotosýretter saqtalǵan.

Árıne, ulaǵatty ustaz Haırolla Ibragımovtiń qaratúnek stalın­dik saıa­sı qýǵyn-súrgin jyldarynda eshteńe­den qoryqpaı bul foto­sýretterdi aman saqtap búgingi kún­ge jetkizýiniń ózi úl­ken erlik dep bilemiz.

Kórnekti abaıtanýshy ǵalym Qaıym Muhamedqanovtyń tuńǵysh ustazy Haırolla Ibragımov 1900 jyldan bastap 1957 jylǵa deıingi aralyqta alǵashqyda Semeı gýbernııasynyń Semeıtaý jáne Kóken bolystarynda bala oqytady, Alashorda úkimeti tusynda úıinen bas­taýysh mektep ashyp, sabaq beredi. Sodan 1957 jyly zeınet demalysyna shyq­qansha Semeı pedagogıkalyq jáne ónerkásip tehnı­kýmdarynda, orta mektepterde mu­ǵa­limdik qyzmetter atqarady. 1966 jyly 85 jasynda qaıtys bolady. Ol halyqqa bilim berý salasyndaǵy osyndaı jemisti eńbegine oraı 1946 jyly «Eren eńbegi úshin» medali, 1947 jyly «Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen muǵalimi» ataǵy jáne 1949 jyly Lenın ordenimen marapattalady.

Haırolla aqsaqal demekshi, ke­zin­de onymen «Ǵalııa» medresesinde birge oqyǵan Aqmola óńiriniń týmasy Zeınelǵabıden Imajanov týraly professor Tursynbek Kákishev «Sadaq» atty kitabynda: «Zeınel 1918 jyldyń ortasynda Oıyl bolysyna kelip, mu­ǵalim bolady. Jańadan shańyraq kóterip jatqan mektepke úı salý kerek bolǵanda yqpaldy aqsaqaldardyń kómegimen aýyl jastaryn jınap, ala jazdaı kirpish quıyp, kúzdiń qara sýyǵyna urynbaı bitiredi. Halyq arasynda «Zeınel mektebi» atalǵan oqý ornynda 1921 jylǵa deıin ıgilikti ju­mys istep, talaılardyń saýatyn asha­dy. Sonda aldynan sabaq alǵan medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Ishanbaı Qaraǵulov pen tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Habıbolla Jabasovtyń «Zeınel mektebinde» oqy­ǵanyn joǵaryda ańǵartyp ótkenbiz. Ol 1949 jyly Lenın ordenimen, 1950 jyly «Qazaq SSR-iniń eńbek sińirgen muǵalimi» ataǵymen marapattaldy», dep jazady. Mine, «Ǵalııa» medresesiniń qos birdeı túlegi Haırolla Ibragımov pen Zeınelǵabıden Imajanov syndy azamattar ózderiniń ult múddesi jo­lyndaǵy ulaǵatty ustazdyq eńbek­te­rimen osyndaı joǵary ataq­tarǵa ıe bolǵanyn kórip otyrsyzdar.

«Ustazdan – ulaǵat, ǵalymnan – ǵıb­rat» degendeı, HH ǵasyr basynda Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesin bitirgen baıyrǵy qazaq zııalylarynyń ómiri búgingi urpaqqa osylaısha úlgi-ónege bolyp qala bermek.

Muratbek KENEMOLDIN,

jýrnalıst-tarıhshy