Alyptar toıynyń aptalyǵy

Qazaq tarıhynda ulttyń azat­ty­ǵy úshin arpalys, teńdikti kóksegen kóterilis kóp boldy. Solardyń kósh ba­synda Sy­rym Datuly tur. Syrym – batyr, bı ǵana emes, ishki jáne syrt­qy saıasatqa jetik dala dıplomaty. Syrym qurǵan «Halyq keńesi» – qazir aıtylyp júrgen demokratııalyq basqarý­dyń na­ǵyz úlgisi deýge bolady. Al Ja­han­sha Dosmuhameduly – qa­zaq­tyń erkin el bolýǵa múmkindik týǵan tusynda Álı­han Bókeıhan, Ahmet Baıtursynuly, Mustafa Shoqaı syndy arystarmen birge tarıh sahnasyna shyqqan asyl azamat edi. Táýelsizdik atty alyp báıterekti týǵan topyraqta berik ustap turǵan tara­mys tamyrdyń bir-bir tini syndy tul­ǵalardyń toıy búkil Batys Qazaqstandy, ásirese «Alashtyń julyny» bol­ǵan Jym­pıtyny jańǵyrtyp ótti.

Dastan jattap, skýter mindi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2022 jyldy «Balalar jyly» dep jarııalaǵan edi. Mine, qos tulǵanyń toıy da balalar arasyndaǵy básekemen bastaldy. Jazýshy Járdem Tilekovtiń «Syrym batyr» dastanyn jatqa oqýdan oqýshylar arasynda I oblystyq baıqaý ótti. Alǵash ret 1992 jyly az tıraj­ben kitap bolyp shyqqan, búginde qas­qaldaqtyń qanyn­daı qat dú­nıege aınal­ǵan bul jınaq­ty Syrym aýdany ákimdigi bas­­padan qaıta basyp, halyqpen qa­ýysh­tyrǵan bola­tyn.

Baıqaýda oblystyń ár túkpi­rinen 28 oqýshy baq synady. Olar «Syrym batyr» dastanyn jat­qa oqyp qana qoımaı, Syrym Datulynyń sheshendik sózderin jatqa aıtýdan da saıysqa tústi. Járdem Tilekovtiń nemere inisi Saǵynǵalı Aıta­novtyń bata­symen ashylǵan baıqaý óte tar­tysty boldy. Nátıjesinde, jyr-das­tandy jatqa aıtýdan sy­rymdyq Aıshýaq О́mir I orynǵa laıyq dep tanylyp, sý jańa «kólik» – skýterge ıe bol­dy. II oryn – terektilik Man­sur Muradymǵa, III oryn – aq­jaıyqtyq Sánim Joraǵa bu­ıyrdy. Al sheshendik sózder saıy­synda syrymdyq Rıýksan Qusa­ıyn – I orynǵa, jańaqalalyq Muhammed-Álı Boranbaı – II orynǵa, qaratóbelik Jan­gúlim Berikqyzy III júldege ıe bol­­dy. Júldegerlerge planshet, smart saǵat syn­­dy baǵaly syı­lyqtar tabys etildi.

«Alash barysy» – Temirlan

Syrym Datulynyń 280 jáne Ja­hansha Dosmuhamedulynyń 135 jyl­dyǵy qurmetine Jympıtyda qazaq kúresinen ­II respýblıkalyq «Alash barysy» týr­nıri ótti.

Aıta keteıik, «Alash bary­sy» – Syrym aýdanynyń tól jobasy. 2017 jyly Alash qozǵa­lysynyń 100 jyl­­dyǵyna arnalyp ótken «Alash ba­ry­sy» týrnıri búginde respýblıka­lyq deń­geıdegi tanymal saıysqa aınal­ǵan. Jympıtydaǵy alyp­tar aıqa­sy­na bul joly da bel­gili balýandar kel­di. Batys­qa­zaqstandyq Temirlan Kól­baı, Nurymjan Ǵabbasov, Nurbol Serikov, atyraýlyq Suńǵat Zaka­rııa, qyzylordalyq Nurym Sá­limgereev syndy halyqara­lyq dárejedegi sportshylar boz ki­lemniń shańyn shyǵardy. Nátı­jesinde, «Alash barysy» degen be­deri bar altyn beldik ógiz palýandar ara­synan Batys Qazaqstan oblysynyń Syrym aýdanynan shyqqan Nurymjan Ǵabbasovqa, túıe palýandar arasynan Batys Qazaqstan oblysynyń Bórli aýdanynan kelgen Temirlan Kólbaıǵa bu­ıyrdy. Beldikpen birge olar 300 myń jáne 800 myń teńgelik aqshalaı syı­lyqty jeńip aldy. Atyraýlyq Tabı­ǵat Maǵaýııauly men Suńǵat Zaka­rııa, bórlilik Ádilbek Seıisovter de júl­deli oryndarǵa taban tirep, aqshalaı syılyqqa ıe boldy.

«Qazaq kúresi – búkil ulttyq sa­ıys­­tarymyzdyń túp negizi. Mundaı saıystyń Jympıty­da, Alash toıy aıasyn­da ótýi jas urpaqty Alash rýhymen ba­ıy­tady» dedi Batys Qazaqstan obly­syndaǵy qazaq kúresi qaýym­­dastyǵynyń prezıdenti Áset Sultanuly.

Eshkim jeńilmegen aıtys

Syrym men Jahansha toıy «Syrym – aıbarym, Ja­hansha – baıraǵym» atty res­pýblıkalyq aqyndar aıtysymen jalǵasty. Áıgili Júrsin Ermannyń ózi júrgizgen alaman aıtysqa segiz aqyn qa­tysty.

Atyraýdan Shalqarbaı Izba­sarov, Túrkistannan Bekarys Shoı­bekov, Qyzylordadan Muhtar Nııazov pen Nurmat Mansurov keldi. Aqjaıyq topyraǵynyń namysyn Jansaıa Mýsına, Talǵat Myqı, Baýyrjan Shırmedın­uly, Muradym Mırlanov qor­ǵady. Mártebeli meıman retinde qatysqan Jáken Omarov, Berik Júsipov kórermenniń kóńilin ter­memen terbep, kózge jas aldyr­dy.

Úsh saǵatqa sozylǵan aqyndar dodasy sońynda Sy­rym aýdanynyń ákimi Tólegen Tóreǵalıev pen Batys Qazaqstan oblystyq máslıhatynyń depýtaty, «Jibek joly» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Ǵanı­mat Nurmuhanov sahnaǵa shy­ǵyp, qos alyptyń toıyna aqyn­dardy bólip-jarmaı, bárine de at mingizetinin jarııalady. Halyqaralyq aıtys aqyndary men jyrshy-termeshiler oda­ǵynyń tóraǵasy Júrsin Erman da Jympıtydan astyna at minip, ıyǵyna shapan jaýyp attandy. Barlyq qonaq toıdan tábárik úshin estelik syılyqpen marapattalyp, aýdan ákiminiń alǵys hatyna ıe boldy.

Tarıh pen taǵylym toǵysty

Qos alypty ulyqtaǵan uly toı aıasynda talaı taǵylymdy shara ótti. Jympıtyda osy kúnderi «Teatr – ult rýhynyń tiregi» atty oblystyq halyq­tyq teatrlar festıvali aýyl kórermenderin qýantty. О́ner jarysyna Syrym aýdanynan «Bulan», Bórli aýdanynan «Murager» halyq teatrlary, Qaztalov, Qaratóbe jáne Tas­qala aýdandyq halyq teatry ujymdary, oraldyq «Altyn orda» balalar men jasóspirim­der qoǵamdyq teatry qatysty. Kórermenge usynylǵan «Darıǵa júrek», «Jas», «Qýyrshaq», «Jaryq», «Tozaq sheńberi», «Men oıandym» sekildi birqatar poe­tıkalyq mono dramalar erekshe áserli shyqty.

Osy kúnderi Jympıty ken­tindegi Jahansha Dosmuhamed­uly atyndaǵy mektepte «Alash taǵylymy – ulttyq rýh» atty oblystyq ǵylymı tájirıbelik konferensııa ótti. Bul jıynda tarıh ǵylymdarynyń kandıdattary Dámetken Súleımenova, Baqtyly Boranbaeva syndy alashtanýshy ǵalymdar baıandama jasady.

Al Oral qalasyndaǵy Ma­ham­bet ýnı­versıtetinde ót­ken «Dala reformatory – Azııa­­ǵa ortaq tulǵa» atty res­pýb­lıkalyq ǵylymı-tájirıbelik kon­ferensııaǵa respýblıka­myz­ǵa tanymal tarıhshylar qatysty. Jınalǵan qaýym tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Aqqalı Ahmettiń, ǵalym Qundyzaı Erimbetovanyń baıandamalaryn qyzyǵa tyńdady.

Taǵy bir taǵylymdy shara Syrym aýdanyna qarasty Jeti­kól aýyldyq okrýginde boldy. Bul mań – Syrym urpaqtary­nyń ata qonysy bolǵan. Bu­rynǵy Ilbishin ýezi О́leńti bolysynyń №1 aýylyna tıesili osy jerde áıgili Dat meshiti birneshe ǵasyr el-jurtqa rýhanı qyzmet etken. El aýzynda «qyryq ıshany bolǵan Dat meshiti» degen dańqymen qalǵan ilim oshaǵyn 1929 jyly bolshevıkter qıratyp, 30 adamdy «baı-supylardyń uıymy» dep sottaǵan eken. Sonyń 15-i atý jazasyna kesilgen. Arada ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótkende urpaqtary meshit ornyn qorshap, eskertkish belgi ornatty.

Qazaqtyń toıy dala qy­zy­ǵymen sándi ǵoı. Bul kúnderi Jympıtynyń jalpaq dalasyn júırikterdiń tuıaǵy armansyz dúbirletti. Taı jarys, top báıge, alaman shashasyna shań juqpaǵan sáıgúliktiń talaıyn synǵa saldy. Taı jarysta Aqjaıyq aýdanynan kelgen Asylbek Ja­ńa­baevtyń Qaratorǵaıy 13 júı­riktiń ishinen ozyp keldi. Top báı­gede terektilik Temir Kákimniń «Tasqyn» atty tulpary top jardy. Alaman báıgede Aqtóbeden kelgen Bekbol Baıjarqynov­tyń «Messı» atty júırigi bas báıge­ge tigilgen mıllıon teńge júlde­ni alyp ketti. Aýdaryspaqtan Tólebı Qaıyrjanov eshkimge des bermese, arqan tartysta 1987 jyly týǵan qurdastardyń komandasy myqty shyqty. Al Saıyn Aldııar esimdi azamat qoı kóterýden bárin artqa qaldyrdy.

«Biz búginde toıdyń emes, oıdyń zamanyndamyz degendi jıi aıtamyz. Sondyqtan Sy­rym elindegi ótken árbir shara – qazaq rýhanııatyna olja sala­tyn oıly oqıǵa bolýyna ba­ry­myzdy saldyq» deıdi Syrym aýdanynyń ákimi Tólegen Tóre­ǵalıev. Shynynda da týǵan topy­raǵynan shyqqan tarıhı tul­ǵalaryn dáripteýde syrym­dyq­tardan úırenetin nárse kóp.

Batys Qazaqstan oblysy