Ejelden kórshilik haqy saqtalǵan munaıly óńirdiń Astrahan oblysymen tyǵyz qarym-qatynasy ornyqsa, sońǵy jyldary Iаroslavl, Volgograd, Máskeý, Krasnodar, Orynbor, Nıjnıı Novgorod, Cheboksary sekildi kóptegen óńirlermen aradaǵy áriptestiktiń tini bekı bastady. Atalǵan oblystardyń birneshe kompanııalarymen, kásipkerlerimen senimdi áriptestik baılanystar ornyqty. Volgograd, Saratov oblystarynyń kásipkerlerinen quralǵan delegasııalar Atyraýǵa jıi kelip, tıimdi kelisimderge qol jetkizip júr. Atyraý men Astrahan, Novosibir, Omby, Saratov, Volgograd oblystarynyń saýda-ónerkásiptik palatalary arasynda ózara yntymaqtastyq týraly kelisimder jasalǵan.
Reseı óńirlerimen áriptestik munaıly óńirde óndiriletin otandyq ónimderdiń sapasyn kóterip, básekelestikke qabilettiligin arttyrdy. Sonymen birge, ejelgi kórshiniń kóptegen óńirlerimen ár salada jasalǵan baılanys syrtqy saýda aınalymyn jańa belesterge kóterdi. Qazir bul salada Reseı Federasııasy TMD elderi arasynan birinshi orynǵa shyǵyp otyr. Máselen, ótken jyly osy elmen aradaǵy syrtqy saýda aınalymy 308,1 mıllıon AQSh dollaryn qurady. Munaıly Atyraýdan Reseıdiń ár óńirine eksporttalatyn ónimder qataryna qurylys materıaldary, áralýan kıim túrleri men oǵan qajetti shıkizat túrleri jatady. Al óńirge Reseıden ákelinetin ımporttyq taýarlardy negizinen ónerkásiptik ónimder quraıdy. Sonyń ishinde, tamaq ónerkásibiniń ónimderi, metall jáne metall buıymdary, kólik quraldary men qosalqy bólshekter, turmystyq tehnıka men túrli jabdyqtar bar.
– Eki el arasyndaǵy baıandy baılanystardyń bastaýyn Qazaqstan-Reseı basshylary salyp berdi, –deıdi Astrahan oblysynyń halyqaralyq jáne syrtqy ekonomıkalyq baılanystar mınıstri Denıs Afanasev. – Bul eki eldiń ekonomıkalyq yntymaqtastyǵyn odan ári nyǵaıta túsýge tyń serpin berdi. Iаǵnı, biz Qazaqstannan jańa áriptester taýyp, eki elge tıimdi ári qajetti jańa óndiris oryndaryn ashýǵa jańa múmkindik aldyq. Bul óz kezeginde Reseı men Qazaqstan ekonomıkasynyń qýattanýyna, taraptar arasyndaǵy saýda kóleminiń ulǵaıýyna, básekelestikke tótep bere alatyn, joǵary sapaly ónim óndirýshilerdiń qataryn kóbeıtýge negiz bolmaqshy. Demek, bizdiń ózara ıntegrasııalyq baılanystarymyzǵa, kórshilik haqymyzǵa shekara kedergi bola almaıdy.
Iá, shyndyǵynda, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń áýeli Reseıdegi Qazaqstan, sodan soń Qazaqstandaǵy Reseı jylyn ótkizýge uıytqy bolýy eki el dostyǵyn odan ári damyta tústi. Buryn Atyraý oblysynda reseılik kompanııalar úlesi óte az bolýshy edi. Máselen, 1999 jyly Atyraýda Reseı kapıtalynyń qatysýymen 35 kompanııa bolsa, qazir olardyń qatary 67-ge jetipti. Bul kompanııalardyń deni munaı-gaz sektory men qurylys ındýstrııasynda, qural-jabdyqtar men aqparattyq tehnologııa, azyq-túlik jetkizý, sonymen qatar, júk tasymaly jáne avtokólik satý salasynda jumys jasaıdy.
Árıne, Reseımen aradaǵy eki jaqty baılanystardyń arqaýy ejelden qalyptasqanymen, Atyraý men Astrahan oblystary arasyndaǵy kelisimniń qujattyq nusqasyna 1995 jyly qol qoıyldy. О́ıtkeni, Kaspıı jaǵalaýynda qońsy otyrǵan qos oblystyń bir-birinen aıyrmashylyǵy sonshalyqty kóp emes. Bizdegideı munaı-gaz kenishteri olarda da bar. Bekire tuqymdas balyqtar shabaǵyn ósirý zaýyttary da solaı. Ekonomıkanyń salalary da bir-birine uqsas. Osy sebepten, Atyraý men Astrahan arasynda iskerlik, ekonomıkalyq baılanysty odan ári tereńdetý, damytý úshin sharalar jospary pysyqtalyp keledi. Atyraýdyń Qurmanǵazy aýdany Astrahannyń tórt aýdanymen shektesetindikten, Krasnyı Iаr, Volodar, Qarabaıly, Aqtoba aýdandarymen yntymaqtastyqtyń úlgisi qyzyǵarlyqtaı.
Eki jaqty kelisimdi tereńdetý tek shekaradaǵy aımaqtarda ǵana emes, bul o bastan ózara senim men áriptestikti maqsat tutqan Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy memleketaralyq deńgeıde de sheshimin taýyp keledi. Eki memleket arasynda Birtutas ekonomıkalyq keńistik ornady. Ekonomıkalyq ıntegrasııanyń kókjıegi keńidi. Muny aımaqtyq deńgeıde de damytýdy shekaradaǵy oblystar basshylary kúndelikti atqarar jumysynyń bir parasy sanaǵandyqtan, saýda-ekonomıkalyq, kásipkerlik qurylymdary arasyndaǵy iskerlik baılanysty keńeıtý máselelerin turaqty pysyqtap otyrady. Ekonomıkanyń ár salasynda iskerlik sharalary ótip turady. Demek, Qazaqstan-Reseı qarym-qatynasyn damytý tek ekonomıkada emes, sondaı-aq áleýmettik-mádenı salada da ornyqqan. Bilim berý salasy negizinde Astrahandaǵy orys mektepterin qazaq tili oqýlyǵymen qamtý jobasy qolǵa alyndy. Quqyq qorǵaý mekemeleri ózara baılanysty ornyqtyryp, shekaralyq aımaqtar turǵyndarynyń quqyǵy buzylmaýyn qamtamasyz etip otyr.
Qazaqstan men Reseı Prezıdentteri Nursultan Nazarbaev pen Vladımır Pýtın shekaradaǵy munaı kenishterin birlesip ıgerý jóninde ózara ýaǵda jasaǵany eki el arasynda yntymaqtastyqtyń tamyry tym tereńde ekenin baıqatady. Osyndaı ózara yqpaldastyqtyń negizinde shekaradaǵy “Qurmanǵazy”, “Hvalynskoe” jáne “Imashev” ken oryndary eki eldiń munaıshylarynyń birlesýimen ıgeriledi. “Qurmanǵazy” kenishinde barlaý júrgizý úshin qazirdiń ózinde Reseımen birlesken kásiporyn qurylyp, “QazMunaıGaz” ben “Rosneft” kompanııalary arasynda ónimdi bólisý jóninde 55 jylǵa kelisim jasaldy. “Hvalynskoe” ken ornyna qatysty dál osyndaı qadam jasalýda. Al “Imashev” ken ornynyń Atyraý oblysy úshin mańyzy erekshe. О́ıtkeni, bul – bizdiń oblystaǵy mol, birden-bir gaz kondensaty qory bar ken orny. Ken ornyn reseıliktermen birlese ıgerýdiń mańyzdylyǵy sol, bul Astrahandaǵy gaz óńdeý zaýytyna jaqyn ornalasqan. Jalpy, shekaradaǵy munaı kenishterin reseıliktermen birlese ıgerý eki memlekettiń yntymaqtastyǵyn, yqpaldastyǵyn, ejelden dostyq ráýishtegi qarym-qatynastyń, áriptestiktiń tinin bekite túsedi.
Joldasbek ShО́PEǴUL,
«Egemen Qazaqstan».
Atyraý oblysy.