Búginde «renovasııa» sóziniń qoldanylý aýqymy áldeqaıda keńeıip, qurylys salasyna da dendep endi. Bul úderis eski nysandardy súrip, olardyń ornyna jańa qurylystar turǵyzýmen ǵana shektelmeıdi. Oǵan keshendi qurylys júrgizý arqyly azamattardyń qolaıly ómir súrýine jaǵdaı týǵyzý, turmystyq qaýipsizdik sharalaryn qamtamasyz etý, aýmaqtardy, kóshe-jol boılaryn abattandyrý, kógaldandyrý, áleýmettik jelilerdi keńeıtý quzyreti mindetteri de kiredi.
Jergilikti jerlerde de qalalardyń kelbetin jańǵyrtatyn, aıryqsha kórik beretin úrdis paıda boldy. Elimizde 2,8 myń kópqabatty úı eskirgen, onyń ishinde 788-i apatty dep tanylǵan. 2022-2025 jyldar aralyǵynda 251 úıdi buzý belgilengen, onyń ishinde Qyzyljar óńiri de bar. Keı oqyrmannyń «Shaǵyn qalalar úshin renovasııa baǵdarlamasynyń qanshalyqty qajeti bar?», degen saýalyn biz oblystyq Qurylys basqarmasy basshysynyń orynbasary Abaı Lesbekovke qoıǵan edik.
Basqarma ókili kópqabatty úılerdi qala shetine salý ońaıyraq bolǵanymen, ınfraqurylymǵa jumsalǵan qarajat ózin ózi aqtamaıtynyn aıtady. «Sebebi jylý, kommýnıkasııalyq júıelerdi alystan tartý ońaı sharýa emes. Qoǵamdyq kólik qatynasy da qıyndaıdy. Paıdalaný merzimi bitken úılerdiń kóbi qala ortalyǵynda ornalasqandyqtan amalsyz súrýge týra keledi. Sondyqtan qalalyqtardyń ómir súrý sapasy men qurylys salasyna ınvestısııa tartýǵa baǵyttalǵan renovasııalaýǵa úlken basymdyq berip otyrmyz. Bir ǵana «Kopaı» shaǵyn aýdanyn alyp qaraıyq. Bul shaǵyn aýdannyń jańartylmaǵanyna jarty ǵasyrdan asty», dedi máseleni jan-jaqty túsindirip ótken A.Lesbekov. Qurylys basqarmasy basshysy orynbasarynyń aıtýynsha, qazir óńirde «Jańa qala» degen úlken joba qolǵa alyndy. Joba boıynsha 117 eski jekemenshik baspana súrilip, 2,8 myń páterlik 27 kópqabatty úı, sondaı-aq balabaqsha, mektep, emhana turǵyzylmaq. «Al ortalyq shaǵyn aýdanda 120 eski baspana buzylyp, kópqabatty úsh úı boı kóterdi. Olardyń janynan balabaqsha, sport keshenin salý josparlanǵan. Stýdentterge arnalǵan úsh jataqhana paıdalanýǵa beriledi. «Bereke» shaǵyn aýdanynda 2,7 myń páterlik 30 kópqabatty úı turǵyzyldy. Tutastaı alǵanda, 50 alańda qurylys júrip jatyr. Aldaǵy ýaqytta olardyń sany 61-ge deıin jetpek. Sóıtip, turǵyn úı qurylysyna salynatyn ınvestısııany úsh ese arttyrýǵa múmkindik aldyq. Budan eshkim utylmasy anyq», dedi Abaı Lesbekov. Basqarma qyzmetkeriniń aıtýynsha, qala halqy jyl ótken saıyn kóbeıip keledi. Byltyr 7 myń adam kóship kelse, úı kezeginde 15 myń adam tur. Byltyr 350 myń sharshy metr turǵyn úı qoldanysqa berilse, bıylǵy meje – 410 myń sharshy metr. Aldaǵy bes jylda 2,3 mln sharshy metr turǵyn úı qoldanysqa berilmek, bul 21 myń páter nemese 70 myń adam baspanasyn jaqsartady degen sóz.
Degenmen bul másele tóńireginde pikirler árqıly. Oblys ortalyǵynda eń záýlim turǵyn úı kesheniniń bıiktigi – 18 qabat. Bıyl qalanyń bas josparyna sáıkes 30-35 qabatty úıler salynbaq. Turǵyndar osyǵan alańdaýly. «Qala batpaqty jerde ornalasqan, osy jaǵy eskerilmegen. Tótenshe jaǵdaılar bola qalǵan jaǵdaıda qutqarýshylardyń qalaı áreket jasary belgisiz», deıdi. Jany bar sóz.
Jýyrda oblysqa jumys saparmen kelgen Tótenshe jaǵdaılar mınıstri Iýrıı Ilın 10 qabatty úılerde turatyn adamdardy qaýipsiz jerlerge shyǵaratyn arnaıy quraldardyń joqtyǵyn aıtyp, sharasyzdyq tanytty. Oblystyq qurylymǵa tıesili tehnıkalardyń 77,6 paıyzy ǵana jańarǵan. О́kinishtisi sol, qarjy joqtyǵynan 22 qabatqa deıin sý jetkizetin zamanaýı jabdyqty satyp alý múmkin bolmaı tur. Baǵasy – 100 mln teńge. 90 metrge deıin sý aıdaıtyn jabdyq 1 mlrd teńge turady. Záýlim ǵımarattarǵa shyǵatyn saty da joq. Budan keıin adamdardyń qarapaıym qaýipsizdigi týraly sóz qozǵaýdyń ózi artyq. Ekinshiden, qurylys kompanııalary kadr jetispeýshiligine jıi shaǵymdanady. Alaıda jazda stýdentter eńbek etýge qulyq tanytqanymen, jumys berýshiler arnaıy mamandyǵy joqtyǵyn syltaýratyp, at tondaryn ala qashady. О́zderine júktelgen mindetti jaýapkershilikpen atqarýdyń ornyna uzyn arqan, keń tusaý salatyn qurylys uıymdary az emes. Taıaqtyń bir ushy istiń utymdy jolyn tappaı otyrǵan aýdan, qala ákimderine tıedi. О́ńirde jobalyq-smetalyq qujattardy ázirleýmen aınalysatyn mekemeler úsheý ǵana. Syrttan tartylǵan mamandar teriskeıdiń erekshelikterin jete bilmegendikten, jobalarǵa kóp túzetýler engizilip jatady. Qurylys materıaldarynyń deni áli shetten ákelinedi. Álemdik naryqtaǵy kúrdeli jaǵdaı baǵanyń kúrt qymbattaýyna soqtyryp otyr. Úshinshiden, jeke sektor turǵyndary tarapynan tozyǵy jetken baspanany súrýge kelisim bermeıtin jaıttar da ushyrasady. Olar úı kezegine turý mindetti emes degen jeńildikti túsingileri kelmeıdi. Tórtinshiden, qalalyq ákimdik sheneýnikteriniń qyzmet babyn asyra paıdalanyp, sybaılas jemqorlyqqa urynatyn oqıǵalar da kezdesedi. Byltyrlary «barmaq basty, kóz qystymen» turǵyndardyń baspanalaryn óz attaryna jazdyryp, qordan zańsyz úı berý faktileri áshkerelendi. Besinshiden, óńirde bir sharshy metr turǵyn úıdiń baǵasy kóterilip, 11-18 paıyzǵa qymbattaǵan.
Jaqynda iri qurylys mekemeleri jáne ınvestorlardyń qatysýymen ótken respýblıkalyq forýmda óńirde qurylys júrgiziletin shaǵyn aýdandar, memlekettik qoldaý sharalary, ınvestorlarǵa beriletin jer telimderi, qamtamasyz etý tetikteri tanystyryldy. Sondaı-aq is-sharada renovasııa baǵdarlamasy sheńberinde jańa arhıtektýralyq sheshimder qabyldanatyny, baspana qory jańartylatyny, Petropavldyń aýmaǵy ózgertilmeıtini, kópqabatty úıler qalanyń ishinde salynatyny aıtyldy. О́ıtkeni mamandardyń aıtýynsha, qalany dalıtyp soza berse, jylý, gaz, kólikpen qamtamasyz etý sekildi áleýmettik problemalar túıtkilge aınalyp, jaǵdaı kúrdelenip ketetin kórinedi.
О́mir ESQALI,
jýrnalıst
Soltústik Qazaqstan oblysy