Qazaqstan búginde Reseı jáne Belarýspen birlesip, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý qarsańynda tur. Osy oraıda burnaǵy kúni Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda Demokratııalyq kúshterdiń «Qazaqstan-2050» jalpyulttyq koalısııasynyń otyrysy bolyp ótkeni belgili.
Basqosýǵa jınalǵandar, ıaǵnı elimizdiń saıası partııalary men iri qoǵamdyq uıymdary múshelik etetin koalısııa osy ózekti másele boıynsha ózderiniń oı-paıymdaryn ortaǵa sala otyryp, úndeý qabyldaǵan bolatyn.
Tómende koalısııa músheleriniń Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligi men qarapaıym qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń artýyna aıryqsha serpin beretinin aıtqan turǵydaǵy pikirler toptamasyn jarııalap otyrmyz.
Joǵary daıyndyqpen kelip otyrmyz
Baýyrjan BAIBEK, «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary. Integrasııanyń túpki máni – bul, elimizdiń budan ári de serpindi damýy jáne áleýmettik-ekonomıkalyq qarqyndy jańǵyrýy úshin Elbasy aıtqan «múmkindikter terezesin» aıqara ashý. Mundaǵy basty múmkindik – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa músheliktiń Qazaqstan úshin, eń aldymen, óz naryǵynan 9 ese úlken, kólemi 153 mıllıon adamǵa shaǵatyn naryqqa qol jetkizýge jol ashatyndyǵynda. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń syndarly saıasatynyń arqasynda Qazaqstan ekonomıkasy jańa deńgeıdegi ıntegrasııalyq uıym qurýǵa joǵary daıyndyqpen kelip otyr.
Tek ekonomıkalyq múdde kózdeledi
Baqytjan SAǴYNTAEV, Premer-Mınıstrdiń birinshi orynbasary. EAEO Qazaqstan úshin ekonomıkalyq múddeni ǵana kózdeıdi. Biz elimizge ótim naryǵyn ulǵaıtý qajet ekenin túsinýge tıispiz. EAEO – osynyń tamasha úlgisi. Biz elimizdiń ekonomıkasy úshin zor múmkindikter ashatyn teńquqyqty ekonomıkalyq áriptestiktiń jańa naryǵyna shyǵyp jatqanymyzdy atap ótkim keledi. Eýrazııalyq ekonomıkalyq yqpaldasý úderisi qazirdiń ózinde Qazaqstan ekonomıkasynyń ilgerileýine ákelgenin senimmen aıtýǵa bolady. Mysaly, KO qurylǵannan bastap Qazaqstannyń óńdeýshi óndirisine quıylǵan ınvestısııa kólemi 2009 jylǵy 1,8 mlrd. dollardan 2012 jyly 3,4 mlrd. dollarǵa kóbeıdi. Onyń syrtynda tikeleı shetel ınvestısııasynyń kólemi 34%-ǵa artyp, 28 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Bul Qazaqstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵynyń arta túskenin bildiredi.
Qalyptasqan jolymyz
Nurlan ORAZALIN, Parlament Senatynyń depýtaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy. Biz qazir úlken bir tarıhı tańdaýdyń aldynda turmyz. Iаnýshkevıchtiń kitabynda jaqsy bir áńgime bar. Sonaý 1846 jyly qazirgi Lepside qazaq jeriniń eń sońǵy bólshegi Reseıge qol qoıdy. Ony osy jerde keltirip otyrǵan sebebim, sonda Ádil tóreniń qol qoıyp otyryp aıtatyny bar: «Biz Shyǵysymyzda qandaı el turǵanyn bilemiz. Qazaqtyń úlken eki Ordasy Reseıge qosyldy. Al Shyǵystaǵy el bar kúshin jınaqtap jatyr. Sondyqtan bizge tańdaý túsip otyr. Biz qol qoıa otyryp, osy qaǵazdy Aq patshaǵa jiberýimiz kerek», degen sóz aıtady. Ádil tóreniń bir-aq aýyz sózi bar: «Eger de qol qoısaq, munyń bári ne bolady?» degeninde patsha ókili: «Oǵan men jaýap bere almaımyn. Oǵan patsha jaýap beredi», deıdi. «Patsha jaýap beretin bolsa, onda biz qaıyqqa minip otyrmyz, qaıyǵymyzda jelken de, eskek te joq. Eskegi joq, jelkeni joq qaıyq qaıda barady?», deıdi. Ol kezderde babalarymyz úlken ınstıtýttarda bilim alyp, Brıýsselde bolǵan joq, olar Máskeýde ne bolyp jatqanyn da bilgen joq. Intýıtıvti túrde, búkil álemdik deńgeıde elimizdiń tutastyǵyn saqtap qalý úshin ne isteý keregin ańdap otyrǵan. Al, qudaıǵa shúkir, sondaı kezeńnen ótken Qazaq eli – Qazaqstan jurtshylyǵy basynan 1990 jyldy da ótkerdi. Onan burynǵy 1936 jylǵy úlken odaqtyq shartty jasady. 1990 jyly jańa shartty jasap, soǵan qol qoıaıyq dep jatqan kezeńde, Keńester Odaǵy qulady. Ol sharttyń da avtory bizdiń eldiń Prezıdenti bolatyn. Búgin bizdiń osy keńistiktegi taǵdyrymyz ne Shyǵyspen, ne Batyspen bolý kerek. Buǵan kádimgi myna alańda otyryp, anyǵyn aıtatyn bolsaq, dál myna Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shart ábden súrgiden ótken, tańdaý jasalǵan odaq. Kez kelgen ekonomıkalyq odaqtyń, kez kelgen ártúrli maqsattaǵy uıymdardyń túp-tórkininde saıasattyń ushyǵy jatpaıdy dep eshkim aıta almaıdy. Bizge irgemizdegi elmen baılanysty saqtap otyrý kerek. Ýkraınadaǵy Maıdannan bastalǵan Batys pen Shyǵystyń teketiresi nege aparyp soqqany belgili. Sondyqtan shartqa, onyń mátinine tereń úńilip qaramaǵan keıbireýlerdiń qaıtadan Keńester Odaǵyn ornatqaly jatyr degen sózderiniń ózi jaı daqpyrt. Biz 20 jylda qalyptasý jolynan óttik. Sonda bizdiń eki qanatymyz boldy. Birinshi – ıntegrasııa, ekinshi – kópvektorly saıasat. Osy eki dúnıeniń arqasynda Qazaqstan óziniń táýelsizdigin, búkil álemniń aldynda memleket bolý qabiletiniń bar ekendigin dáleldep berdi. Búginde Qazaqstan qandaı sheshim qabyldasa da tórtkúl dúnıe syn kózinen ótkizip otyrady. Eń bastysy sol, syrtqy ıntegrasııamyzǵa eshqandaı saýal týyndamaıtyn bolsa, kóleńke túspeıtin bolsa ekonomıkalyq sıpattaǵy odaqtyń quramyna engennen eshteńe joǵaltpaımyz. Úlken ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa ne Batyspen, ne Shyǵyspen túsemiz. Al bizdiń úırengen súrleýimiz, qalyptasqan jolymyz bar. Ekonomıkalyq sıpattaǵy osy odaq bizge tıimdi. Muny men kózim jetken soń aıtyp otyrmyn. Aqparattyq keńistik erkin, mádenıet pen gýmanıtarlyq salada erkindik bolatyn bolsa, Táýelsizdigimizge kóleńke túspeıtin bolsa, bizge qazir kóp solqyldatyp otyrmaı, elge tııanaqtap túsindirý qajet. Bul odaq bizge qalaı kerek bolsa, Reseıge de solaı kerek, Reseıge qalaı kerek bolsa, Belarýske de solaı kerek. Úlken jolǵa shyqqan úsh memlekettiń birikken ekonomıkalyq odaǵyna halyqty jumyldyrý kerek.
Jańsaq paıymǵa erip, jańylmaıyq
Ǵanı QALIEV, «Aýyl» partııasynyń jetekshisi. Yqpaldasý máselesin 20 jyldan beri talqylap kelemiz. TMD, DSU, atalǵan másele de jan-jaqty zertteldi. Biz Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqty qoldaımyz! Bul máselede saıası da, ekonomıkalyq ta mán bar. Biraq, búgingideı ýaqytta biz úshin yqpaldastyq qurmaý múmkin emes. Búgingi tańda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy saıası kórinis qaýip tóndirmeýi tıis. Ári odan elimizdiń Táýelsizdigine nuqsan kelmeıdi. Al shekara beriktigi, qorǵanys múddesi, árıne, óz aldyna bólek áńgime. Geosaıası jaǵdaıymyzdy eskersek, mundaı odaqqa kirý arqyly biz tek utatyn bolamyz. Barlyq ekonomıkalyq yqpaldastyqtardyń bastamashylary men negizgi oıynshylary óziniń ishki áleýetin taýysqan elder bolǵanyn ári olar óz eliniń ishki damýy úshin syrtqy yqpaldastyqtan qosymsha paıda izdeıtinin umytpaýymyz qajet. Búginde Eýrazııalyq ekonomıkalyq keńistik qurý arqyly KSRO-ny qaıta qurǵaly jatyr dep bılikti synaýshylar kóp. Alaıda, bul jańsaq paıym. Árıne, biz tehnologııany qarqyndy damytyp jatqan Japonııa sekildi alpaýyt elmen básekeles bola almaımyz. Degenmen, Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy men shıkizat mol, sondyqtan jeńil ónerkásip pen ózimizge qajetti mashına jasaý salasyn nege damytpasqa. Aýyl sharýashylyǵynyń mamany retinde mynany aıta keteıin, keńes dáýirinde elimizdiń IJО́-degi aýyl sharýashylyǵynyń úlesi 35%-dy quraǵan bolatyn. Búginde ol 3-4%-ǵa ǵana teń. Bul 90-jyldarmen salystyrsaq, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirý kólemi 2-2,5 ese qysqarǵanyn ańǵartsa kerek. Sondyqtan elimizdiń ekonomıkalyq saıasatyn qaıta qaraý qajettiligi týyndaıdy. Biz yqpaldastyq máselelerinde elimizdiń ekonomıkalyq problemalaryn taldap, olardyń sheshý joldaryn qarastyrýymyz kerek.
Bári de ıgilik úshin jasalyp jatyr
Iýrıı TIMOShENKO, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Rada ýkraınsev» qoǵamdyq birlestiginiń basshysy. Negizinde, biz bolashaq jaıly áńgime aıtyp otyrmyz. Bul – biz bárin de adam úshin jasap jatyrmyz degen sóz. Úsh shekarany alyp tastaı otyryp, biz qolaıly ahýal týǵyzamyz. Eger qytaılyq kemejaı paıdalanylǵan jaǵdaıda teńiz arqyly júk 45 kúnde, Transsibir magıstralimen 16 kúnde jetkizilse, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» avtokólik joly arqyly biz 10 kúnde júktiń jetýin qamtamasyz ete alamyz. Bul – bizdiń elimiz úshin jańa ınvestısııalar men jumys oryndary. Yqpaldasýdyń arqasynda iske qosylatyn basqa da jobalar bar: joǵary tehnologııalardyń halyqaralyq ortalyǵy, biryńǵaı energııa júıesi, beıbit atom energetıkasy óndirisi salasyndaǵy biryńǵaı kezeń. Tabysty jáne alda bolý úshin, bilegimizdi sybanyp eńbek etýimiz jáne oılaǵanymyzdy iske asyrýymyz kerek.
Jáne taǵy da, azamattarymyz úshin ne istelip jatqanyn shynaıy kórsetetin aqparattyq jumys júrgizýge tıispiz. Men EAEO qurylýyn qoldaımyn!
Halyq qashanda yqpaldastyq jaǵynda
Zarema ShÁÝKENOVA, Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory. 2013 jyly Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik saıası zertteýler ınstıtýtynyń tapsyrysy boıynsha «Áleýmettik perspektıva» qory júrgizgen «Azamattardyń eýrazııalyq yqpaldastyǵy máselelerin qabyldaýy» arnaıy sosıologııalyq zertteýdiń málimetteri halyqtyń yqpaldastyq úderisterin qoldaý deńgeıiniń joǵary ekenin jáne ol 90%-dan asyp túskenin kórsetip otyr. Otandastarymyz Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı elderi arasyndaǵy ekonomıkalyq tartymdylyqqa erekshe unamdy vektor retinde tańdaý jasaıdy.
Biz artyqshylyqqa ıemiz
Abylaı MYRZAHMETOV, Ulttyq kásipkerler palatasy basqarmasynyń tóraǵasy. Ulttyq palata kásipkerlerdiń KO aıasynda tap bolyp jatqan máselelerine monıtorıng júrgizip keledi. Salyq organdary arasynda elektrondy aqparat almasý máselesi túbegeıli sheshilgen joq. Ol birtindep sheshiledi dep oılaımyn. Eń bastysy, bizde alǵa ilgerileý bar. Naryqty ıgerýmen qatar, qatań básekelestikke tap bolýdamyz. Bul bıýrokratııanyń da, bıznestiń de aldynda turǵan syn saǵaty, oǵan qarsy tura bilýimiz kerek. Biz artyqshylyqqa ıemiz. Kóptegen sheteldik, tipti reseılik kompanııalar bizdegi bıznes júrgizýge arnalǵan jaqsy quzyretti atap jatady. Búginde Reseıge qatysty sanksııalar turǵysynan kelgende, bul ınvestorlar úshin elimizde óz bıznesin ashyp, Qazaqstan arqyly Reseı naryǵyna shyǵýǵa zor múmkindik týǵaly otyr.