Bir qaraǵanda, Qazaqstan sııaqty agrarly elde azyq-túlik tapshylyǵynyń baıqalýy men aýyl sharýashylyǵy óndirisi ónimderiniń qymbattaýy aqylǵa syımaıtyndaı kórinedi. Alaıda qazir ishki naryqty qymbatshylyq jaılaǵany jasyryn emes. Qazir basqa azyq-túlikti bylaı qoıǵanda, suranysqa ıe un baǵasy da jıi qubylyp otyr. Mysalǵa, ótken aıdaǵy derek boıynsha eldegi bıdaıdyń quny 40 paıyzǵa deıin kóterilgen. Sonyń saldarynan nan jáne nan ónimderiniń ózindik quny sharyqtaı bastady.
Árıne, ishki naryqtaǵy azyq-túlik baǵasynyń turaqsyzdyǵyna álemdik oqıǵalardyń shıelenisýi de áser etip jatyr. Ásirese kórshi Reseı men batys elderi arasyndaǵy áskerı jáne ekonomıkalyq teketires dúnıe júziniń saýda naryǵyna keri yqpalyn tıgizýde. Budan eksportqa ıek artqan damýshy elder zardap shegip otyr. Sonyń bir kórinisin astyq naryǵynan baıqaýǵa bolady. Bul jerde tek nan jáne nan ónimderiniń óndirisi qınalyp otyrǵan joq, aýyl sharýashylyǵynyń birneshe salasy turalaýdyń az-aq aldynda tur eken. Máselen «Atameken» kásipkerler palatasyna shaǵymdanǵan otandyq óndirisshiler bıdaı baǵasynyń 40 paıyzǵa deıin kúrt ósýinen eldegi naýbaıhanalar ǵana emes, qus sharýashylyǵy da zııan shegip otyrǵanyn aıtýda. Bularǵa sút fermasyn ashyp, et pen sút daıyndap otyrǵan sharýalar da qosylyp jatyr.
– Qus fabrıkalarynyń ıeleri qazir úlken másele kóterip otyr. О́ıtkeni bıdaıdyń baǵasy osydan 2 apta buryn 120 teńge bolsa, búginde 180 teńgege ósip ketti. Bul problema bizdiń kásipkerlerdi qatty alańdatýda. Reseı 15 naýryzdan bastap qant pen astyq eksportyna tyıym saldy. Shekteý birneshe aıǵa jalǵasady. Mundaı shuǵyl sheshimnen elimizdiń naýbaıhanashylary shıkizat tapshylyǵyna ushyrady. Eger biz sheshim qabyldap, eksport máselesin ýaqytsha jaýyp, shekteıtin bolsaq, ishki naryqta baǵa túsedi. Búginde Qazaqstan Ortalyq Azııa elderine astyq jetkizip otyr. Biraq dál qazirgi jaǵdaıda oǵan kvota engizý nemese túbegeıli tyıym salý qajet, – deıdi «Atameken» ulttyq palatasy basqarma tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Narıman Ábilshaıyqov.
Alaıda bul eldegi astyq ónimderiniń baǵasyn turaqtandyrý men azyq-túlik tapshylyǵynyń aldyn alatyn jol emes. Máseleni áriden qozǵap, naqty jumys istelmeı ilgeri basýymyz qıyn. Muny kúni keshe Almaty oblysyna jumys saparymen kelip, tuqym sharýashylyǵyna arnalǵan jıynǵa qatysqan senator Aqylbek Kúrishbaev aıtty.
– Otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderi baǵasynyń joǵary bolýy deldaldardyń kóptiginen ǵana emes, sonymen birge ónimderdiń ózindik qunynyń joǵary bolýyna da baılanysty. Tabıǵı-klımattyq jaǵdaılary birdeı elderge qaraǵanda Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi áldeqaıda tómen. Bizdegi ónimdiligi joǵary jáne qurǵaqshylyqqa tózimdi sorttar men býdandardyń jetispeýshiligi – osynyń basty sebebi dep sanaımyn, – dedi senator Aqylbek Kúrishbaev.
Almaty oblysynyń Irgeli aýylynda ornalasqan Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda ótken kezdesý barysynda otandyq jáne sheteldik jetekshi ǵalymdar elimizdegi seleksııa men tuqym sharýashylyǵyn jedel damytý úshin qandaı sharalar qoldaný kerektigin de talqylady. Sarapshylar sheteldik úzdik seleksııalyq jańalyqtardy transfertteý jáne beıimdeýge baılanysty elimizdiń soltústiginde – Baraev atyndaǵy astyq sharýashylyǵynyń ǴО́O bazasynda jáne ońtústiginde – Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bazasynda qazirgi zamanǵy jáne molekýlıarlyq bıologııa ádisteri negizinde otandyq sorttar men býdan shyǵaratyn eki seleksııalyq ortalyqty jedel túrde qurýdy usyndy.
Jıynda elimizdiń tuqym sharýashylyǵy tyǵyryqqa tirelip turǵany da aıtyldy. Ǵalym, senator Aqylbek Kúrishbaevtyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta qoldanystaǵy sorttyq tuqymdardyń 60 paıyzy, al birqatar aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń 100 paıyzy shetelden, kóbinese Reseıden ákelinedi eken. Sáıkesinshe, bul eldegi azyq-túlik qaýipsizdigine qater tóndiretin jaǵdaı.
– Sanksııalyq teketirestiń qazirgi jaǵdaıynda áriptesterimiz suryptyq tuqym eksportyn toqtatatyn bolsa, onda Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy sapaly tuqym materıalynsyz qalýy múmkin. Otandyq tuqym sharýashylyǵynda qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵýdyń jalǵyz joly – qazirgi zamanǵy seleksııalyq ortalyq qurý. Joǵary ónimdi jáne qurǵaqshylyqqa tózimdi, jergilikti aýa raıyna beıimdelgen ózimizdiń sorttarmen aýyl sharýashylyǵy óndirisindegi turaqtylyq pen ónimdilikti arttyrýda aıtarlyqtaı serpilis jasaı alamyz. Otandyq ǵalymdar sheteldik áriptestermen birlese otyryp, Úkimet tarapynan tıisti memlekettik qoldaýdy talap etetin seleksııalyq ortalyqtar qurý baǵdarlamasyn ázirleýge daıyn, – dedi jıyndaǵy sózinde Senat depýtaty.
Almaty oblysy