Esimnen ketpes Esaǵań

Astanada biz turatyn úı Abaı dańǵy­lynyń boıynda ornalasqan. Tań sibirlep atqan, baıaý ilbip kelemin. Esime Esenǵalı Raýshanovtyń myna bir jyr joldary orala ketti.

 «Taza aýa, tań nurymen.

Sáýirdiń jańbyrymen

Jýynyp baıaǵydaı

Sender qydyryńdar endi

Abaı dańǵylymen

Men demalamyn».

Men demalamyn dep erterek aıtty-aý. Aqyry demaldy. Al biz áli Abaı dań­ǵylymen qydyryp kelemiz. Baıaǵyda Esaǵań «О́leń izdep kelip em Almatyǵa, Toqash kókem jolyqty ol menmin dep» degen edi, al men Almatyǵa óleń izdep kelgende, Esenǵalı Raýshanovtyń ózimen kezdestim. Bári kenetten boldy.

Sol jyly Almatynyń kúzi qoshtasýǵa asyqqan joq. Magıstratýrada oqıtyn biz ádebı keshterden qalmaı, baryp júrdik. Bir kúni Ulttyq kitaphanada aqyn Jumeken Nájimedenovtiń eki kitabynyń tusaýkeseri boldy, áne sol jerde alǵash ret Esenǵalı Raýshanovty kórdim. Keń zalǵa adam lyq tolǵan, is-sharanyń bas­talýyn kútip otyr edik, bir sátte esikten aqsary júzdi, keń mańdaıly, jaryq beıneli adam kirip keldi de, aldyńǵy qa­tardaǵy kisilermen amandasyp, orynǵa jaıǵasty. О́leńderin jattap alyp, ózin kórsek dep júrgen aqynymyzben bir keshte birge otyrǵanymyzǵa marqaıyp qal­dyq. Bir kezde sóz Esenǵalı Raýshanovqa berildi, minberge shyqqan aqyn saǵatyna bir qarady da, Jumeken Nájimedenovtiń «Týǵan jer» atty óleńin jatqa oqydy. Daýysy yrǵaqty eken, otyrǵandardy bir­den baýrap aldy, sosyn óleńniń ıirimine qaraı eki qolyn baıyppen terbegeni esim­de qalypty. Osydan keıin men ol kisiden kózimdi almaı otyrdym. Bir sátte Esaǵań taǵy da saǵatyna qarady da, asyǵys zaldan shyǵýǵa bet aldy. Kezdesip sálemdeser sát týdy dep men de artynan ilese shyqtym da, «Assalaýmaǵaleıkým!» dep sálem berdim. Sálemimdi jyly qabyldap, asyǵys eke­nin aıtty da, vızıtkasyn berip, «dúısenbi kúni saǵat úshte maǵan kel, seni kútem», dedi. Al endi kelip dúısenbini kúteıin. Ánsheıinde zyrǵyp óte shyǵatyn senbi-jeksenbi mundaıda tym baıaý jyljydy. Dúısenbide sabaqqa barǵan joqpyn, túske deıin aqynnyń «Bozańǵa bitken boz jýsanyn» qaıtadan oqyp shyqtym.

Saǵat úshke on bes mınýt qalǵanda Abaı men Gagarın kósheleriniń qıylysyna ornalasqan «Baspagerler úıine» jettim. «Jazýshy» baspasy» degen úlken jazýy bar esikti de taptym. Qabyldaýda otyrǵan qyzǵa «Meni Esenǵalı Raýshanov shaqyryp edi» dep edim, senińkiremedi, «Aǵa jumys istep otyr, sizdi qabyldaı almaıdy» dep naraý sóıledi. «Nege qabyldamaıdy, ózi shaqyrdy emes pe?» degenimde daýysym qatty shyǵyp ketse kerek, ishki esikten Esenǵalı Raýshanovtyń ózi shyǵa keldi. «Áı, bala, keldiń be?» , dedi de kabınetine alyp kirdi.

At shaptyrym kabınetinde jyly qabyldap, aǵa býyn aqyndar, ákesi týraly, sheteldegi kúnderi jóninde áńgimeniń tıegin aǵytty. Sóz arasynda «Shyńjańda qansha qazaq turady? Olar nemen aınalysady? Neshe qazaq tildi gazet-jýrnal bar, olardy kimder basqarady?» degen sııaqty suraqtaryna jaýap berdim. Bir kezde «Jaraıdy, óleń jazasyń, ony bildik, maǵan óleń jazatyn jastar kóp keledi, al seniń basqa ne artyqshylyǵyń bar?» demesi bar ma? «Aǵa, men de siz sııaqty aǵylshyn tilinen habary bar aqynmyn» dep edim, qatty qýandy. «Aınalaıyn, búginnen bastap saǵan yqylasym bólek, tosyrqamaı kez kelgen ýaqytta kele ber, Almatyda qıynshylyq kórseń, men barmyn» dep razylyǵyn bildirdi. Sosyn hatshy qyzdy shaqyrdy da: «Budan bylaı myna bala maǵan kelse, kirgize ber», dedi. Sol kúngi qýanyshymda shek bolǵan joq. Qazaqtyń birtýar aqynymen osylaı aǵa-inili bolyp jaqyn aralasyp kettim.

Ara-tura aǵanyń ózi telefon shalyp turdy. «Bir kúni kabınetime kel», dep shaqyrdy. Jetip bardym. Áldebir sheteldikpen aǵylshyn tilinde sóılesip otyr eken, áńgimeleri bitkesin maǵan buryldy da: «Úsh kúnniń aldynda ǵana Fılıppınnen keldim, jer júzindegi eń arzan memleket sol Fılıppın eken, eń qymbat tamaǵy bizdiń aqshamen úsh-tórt júz teńge turady, ol jaqta aǵylshyn tilin úırený de óte arzan. Bylaı bolsyn, myna oqýyń bitken soń, sen sonda baryp bir jyl turyp kel, kóp bolsa tórt myń dollar ketedi, esesine aǵylshyn tilin óte jaqsy deńgeıde meńgeresiń, ómir kóresiń», dedi. Men tótesinen: «bara almaımyn, aǵa», dep qarsy boldym.

Osydan keıingi dıalogter bylaı órbidi.

– Nege barmaısyń sonda?

– Aqsham joq.

– Aınalaıyn, tórt myń dollardy men beremin.

– Joq, aǵa, maǵan yńǵaısyz, onyń ústine otbasym bar.

– Onda segiz myń dollar beremin, birge baryńdar.

– Keıin bararmyn, bara almaımyn.

Aǵamyz sál renjidi. Bir sát únsiz otyrdy da: «Bizge kezinde oqyńdar, shetelge baryńdar dep aqyl aıtqan adam az boldy, al qazir bárine múmkindik bar. Jaraıdy, Qazaqstandy saǵynyp keldiń, bilemin, úsh jyldan keıin saǵynyshyń basylady, az aılyqqa jumys isteısiń, myqtasa bir-eki kitabyń shyǵar, sosyn araq iship, aınalańa erersiń, sosyn anaý (bir kisiniń atyn aıtty) aqsaqal qusap toıda bata bergenińe máz bolarsyń, sol ma saǵan keregi?» dep qatty keıidi. Sol kúni kabınetinen tez qaıttym, jol boıy oılanyp kelemin. «Shynynda jaqsy aqyl-keńes emes pe?»

Arada birtalaı ýaqyt ótti. Aǵany renjitip aldym-aý degen yńǵaısyz oı maza bermeı júrdi. Oqýymdy aıaqtap, Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ıns­tıtýtynda jumys istep júrgen kezim. Bir kúni, qyrkúıektiń ortasynda Esaǵań telefon shaldy. «Odaqtyń jınalysynda men sen týraly aıttym, sondaı jas­tardy jumysqa shaqyrý kerek degendi jetkizdim», dedi. Qandaı jaısań minez edi. Kóp ýaqyt ótpeı meni «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktory Dáýren Qýat jumysqa shaqyrdy. «Jaqsydan sharapat» degen osy shyǵar. Áne sodan bastap meniń jýrnalıstıkadaǵy saparym bas­taldy da ketti. Esaǵań únemi habarlasyp: «Gazet qalaı? Qandaı materıaldar shyǵyp jatyr? Anaý maqala jaqsy eken, anany nege durystap qaramaısyńdar?» dep jumysymyzǵa kóńil bólip turatyn. Tipti bir kezde «Sen baryńdy salyp jaqsy isteı ber, seni eshkim jumystan shyǵara almaıdy, eger búgin bireý seni jumystan shyǵarsa, ertesi seni qaıta aparyp qoıamyn» degeni áli esimde. Bul sózi bireýdi qaıraý emes, qaıta jigerlendirý ekenin jaqsy túsindim.

Kópti kórgen kisi kóp aqyl-keńes berýge laıyqty. Birde Esaǵań maǵan «eger aqyn bolamyn deseń, aldymen kóp oqy, kóp til bil, kóp saıahatta, eń mańyzdysy baı bol», dedi. «Aldyńǵy úsheýi túsinikti, al baı bol degenińiz qalaı?» degenimde, «ózińde joq bolsa, sen ózgeden suraýǵa májbúr bolasyń, tipti baı bolmasań ózgeniń qoljaýlyǵyna aınalasyń» degendi aıtty. Keıin kele men aqynnyń ózi aıtqan sharttardyń bárin oryndaı alǵanyna kózim jetti.

Shyny kerek, qazirgi qazaq qalam­ger­leriniń ishinde Esenǵalı Raýshanovtaı kóp oqyǵan, kóp túıgen aqyn az, al ekin­shiden, ol kisiniń orys, aǵylshyn, kóne túr­ki tilderin jaqsy biletinine da qy­zyǵa qaraǵandar kóp. Al álemde Raýsha­nov barmaǵan memleket, qala, tarıhı oryn­dar neken-saıaq. Birde Ystanbulda, birde Parıjde, endi birde Londonda jú­redi. Tipti ol kisi úshin shetelge barý Alma­tydan Astanaǵa kelýmen birdeı. Umyt­pasam, eń sońǵy saparynda aǵamyz Ger­manııaǵa bardy. Jaı barǵan joq, sol jaq­ta turatyn qazaq rejısseri Bolat Ata­baevtyń kóńilin suraýǵa bardy. «Ke­lesi apta Germanııaǵa baramyn, kelgen soń ha­bar­lasamyz» dep vatsapta hat ta qaldyrǵan edi. Aıtpaqshy sol saparynan keıin kezdeskenimizde maǵan Eýropada jerlengen qazaq azamatynyń beıiti týraly aıtty. «Sony gazetke jazshy, Dáýletkereı Taǵaberdi degen azamat eken, Túrkııadan Germanııaǵa kóship baryp, sonda jerlenipti. Áıeli nemis deıdi. Eń keremeti ol kúıeýiniń zıratynyń basyna Qazaq dese zhany qalmaushi edi dep latynsha jazyp qoıypty. Sony men sýretke túsirip ákeldim, alda saǵan jiberemin» degen aǵamyz sol fotony jibere almady.

2020 jyldyń tamyz aıynda Esaǵań vatsapqa «Ne háýar?» dep hat jazdy. Keıde osylaı jazatyn. «Keremet háýar, búgin Almatydan úı aldym» dep jaýap jazyp jiberdim. Aǵamyz dereý telefon soǵyp: «sol turǵan jerińde kút, qazir baramyn», dedi. Keldi. О́zi jaqsy kóretin ózbek restoranyna bardyq. Sol kúni ashylyp áńgime aıtty. Áńgime arasynda «Qazirgi jastar nege Muqaǵalı men Esenǵalıdyń arasyn ǵana oqıdy, ol durys emes», degendi de qosyp qoıdy. «Men Almatydan úı alǵanda, Qadyr Myrza-Áli aǵań qatty qýanǵan, sol sekildi men de búgin sen úshin qatty qýanyp turmyn, seni úıime aparyp, dastarqan jaıar em, atańa nálet, mynaý vırýstyń kesirin qarashy, sol úshin osynda seniń qýanyshyńdy jaqsylap toılaıyq» dep tilegin bildirdi. Kenet áńgimeni óleńniń arzý úlgisi týraly taqyrypqa burdy. Aǵanyń bilimdiligine sol sátte taǵy da bir márte kózim jetti.

Aǵamyz ómirden óterden bir jyl buryn kóp aýyryp júrgenin aıtty. «Qo­lymnyń ishinde bir naıza júrgendeı sezi­ledi, sol naıza sýyq tilimen qolymnyń ishinen tilip-tilip alady, tipti uıqy ber­meıdi» degeninde, ol kisiniń «... men jaz­sam, jazam uıqym kelmegen soń, al osy jurttiki ne, túsinbeımin?» deıtin jyr joly esime orala ketti. «Ol kezde Astana jańadan qurylǵan kez, Altynbek Sár­senbaevtyń mınıstr kezi, ekeýimiz áldebir jınalysqa astanaǵa baratyn bolyp jolǵa shyqtyq, poıyzdyń tereze jaǵynda otyryp, qısaıyp uıyqtap qalyppyn. Bir ýaqytta qolymdy kótere almaı qaldym, sodan beri syrqyrap aýyrady» dep ántek ókinishin de aıtyp edi aqyn aǵamyz.

Almatynyń jadyraǵan kókteminiń bir kúni, aǵamyzben birge qala shetindegi Qyrǵaýyldy degen aýylǵa baratyn bol­dyq. «Baspalar úıiniń» astyńǵy qabaty­na túskenimizde, Esaǵa qasymdaǵy meniń kishkentaı qyzyma burylyp: «Botaqan, ekeýimiz myna dúkenge kirelik, sen neni alǵyń kelse, men sony alyp beremin» dep ertip ketti. Sálden soń ekeýi kúlimdep dúkennen shyqty. «Myna botaqanda ynsap bar eken, qaz-qatar tizilip turǵan marjandardy alyp bereıin desem, ony almaımyn dep, bir saǵyz ǵana aldy» dep qarq-qarq kúldi. Sol sátte meniń kóz aldyma nemeresin erkeletken aqpeıil atanyń kelbeti kóldeneńdedi. Shirkin, asyl aǵa! Myna dalanyń jomarttyǵy men keńdigi, qasıeti sizge juqqan-aý.

Kenetten jer-jahandy jaılaǵan vırýs qazaqtyń talaı marǵasqalaryn biz­ben mezgilsiz qoshtastyrdy. Qabdesh Juma­dilov, Járken Bódeshuly, Rábıǵa Syz­dy­qovalarmen qatar qazaqtyń tańǵajaıyp aqyny Esenǵalı Raýshanov ta Keńsaıdan oryn aldy. Ol oqyrmandaryna «Sender qydyryńdar, Abaı dańǵylymen, al men demalamyn» dep máńgi uıyqtap ketkendeı. Endi ol bizge Keńsaı jaqtan kúlip qarap turatyn sııaqty. Iá, solaı sııaqty.