Qurmanǵazy kúıleri – qazaqtyń salqar dalasyn, pań dalasyn eske salady. Tegeýrindi, jorǵalaǵan kúıler jan azyǵy, kóńil shıpasy. Ár adamnyń ómirbaıany bolatyny syndy, ár kúıdiń óz ómiri, ańyzy bolary aıqyn. Endeshe, kúıshiniń qadaý-qadaý kúıleriniń ańyzy men aqıqaty aralas tarıhyna kóz jiberelik.
«Adaı»
Bir saparynda Qurmanǵazy adaı jaýyngerlerine kezdesedi. Jaýyngerlerdiń eki myńdaı túrikmen sarbazdarymen maıdanǵa shyqqaly turǵanyn estip: – Bular ózderinen birneshe ese kóp jaýǵa qalaı shabaıyn dep tur? Qalaı bolar eken? – dep bıikke shyǵyp urystyń baǵytyn baqylaıdy. Bul kezde úsh júz adaı áskeri bir qatarǵa turyp, attarynyń quıryǵyna qoıdyń terisin (týlaq) baılap, qatar turǵan kúıinde qaptap turǵan túrikmenderge qarsy shapqan. Túrikmenderge qatar shaýyp kele jatqan adaı jigitteriniń súıregen týlaǵynan úlken shań kóterilip, qoıý shańnan olar óte kóp bolyp kórinedi. Túrikmenderdiń boıyn lezde úreı bılep, adaılar jaqyndaǵanda keıin qaraı bytyraı qashqan. Olardyń artynan qýyp, jetkenderin qulatyp, qyrǵan desedi. Muny muqııat baqylap turǵan Qurmanǵazy adaılardyń tapqyrlyǵyna, batyrlyǵyna tań qalyp hám arqalanyp, sol jerde-aq «Adaı» kúıin shyǵarǵan eken.
«Aqsaq kıik»
Birde Tóremurat, Narynbaıdyń aýylynda júrgen Qurmanǵazy kıik atýǵa shyǵady. Áldebir kıikke oqtalarda
janyndaǵylardan «Kıiktiń qaı jerinen tıgizeıin?» dep surapty. Sonda kúıshiniń joldastarynyń bireýi osy tıgize qoıar deımisiń degendeı: «Aıaǵynan» deı salypty. Sonda Qurmanǵazy kıikti kózdep atyp, dál artqy aıaǵyna tıgizipti. Kıik úsh aıaqtap aqsańdap, qasha jónelse kerek. Qojańdap «qýamyn» degen jigitterge Qurmanǵazy ruqsat etpeıdi. О́zi dombyrasyn alyp sol arada bir kúı shertedi. Qurmanǵazynyń syryna ábden qanǵan Tóremurat kúıshiniń qasyna eshkimdi jibermeı, ábden kúıin shertip bolǵanda ǵana: «Jıenjan, bul arada taǵy bir nárse týyp qaldy bilem, atyn qoıdyń ba?», dep suraıdy. Sonda Qurmanǵazy biraz kidirip, qýanǵan emes, kúıingendeı kelbetpen: – Naǵashyeke, jaralynyń bári jaraly, jannyń bári birdeı, ómir úshin kúreste kimge oq darymaıdy. Bizdiń tusymyzda jaraly jan jalǵyz kıik pe? Atpaıyn dep edim, sizdiń myna bir jigitterińizdiń qyzdyrma sózimen attym. Bul kúıimdi anaý aqsap ketken kıikteı jaralyǵa arnadym, aty «Aqsaq kıik» bolsyn,– degen eken.
«Qaıran sheshem»
Birde kúıshi Oral túrmesine toǵytylady. Túrmeniń Orda túrmesindeı emes, myqty, berik ekenin kórip biraz nalıdy. Birneshe kún eshkimmen keńespeı, ózimen-ózi bolyp, qalyń ýaıym teńizine batady. Bir kúni qysqa serýen kezinde Lavochkın degen tutqynmen tanysady. Ol «aq patshaǵa tili tıgeni úshin» qamalǵan orys eńbekshisi bolyp shyǵady. О́zi qazaq arasynda júrip, qazaq tilin jaqsy biledi eken.
Lavochkın óz sheshesiniń talaı meıirbandy isterin esine alyp, áńgime etedi. Qurmanǵazy bolsa nebir erkelikter kóz aldyna elestep, kórer tańdy kózimen atyrady. Qatar jatqan Lavochkın de ózimen-ózi syrlasyp, aýnaqshyp uıyqtaı almaı shyǵady.
Erteńinde Qurmanǵazy dombyranyń qos isheginde bir eskertkish qaldyraıyn dep kúı shertedi. Kúıdi Lavochkınge tartyp bergende, ekeýiniń er minezi bir sát keıinge sheginip, júrekteri bosap, kóz jasyna erik beredi. Biraq ómirdiń nebir ótkel bermes asýlarynan, asqar belderinen ótken qaıratty jigitter tez ózderin-ózderi jınap alyp, kúıdi qaıta-qaıta oryndap, tyńdap, onyń ishinde tek saǵynysh notalary ǵana emes, kúsh-qýat baryn, tipti sartyldap qashyp bara jatqan attyń tuıaǵynyń saryny baryn estigende, birin-biri tilsiz túsinip, ol sarynnyń arman daýsy ekenin sezinedi. Aqyry ekeýi aqyldasa kele kúı atyn «Qaıran sheshem» dep qoıady.