Qaıtarylǵan qarjyda qaıyr bar

Shetel asqan qarjyny memleketke qaıtarýdyń halyq úshin qanshalyqty mańyzdy ekeni aıtpasa da túsinikti. Zańsyz aqsha degenimiz ne? Zańsyz shetel asqan qarjyny qaıtarýdyń joldary qandaı? Sanaǵa ǵana emes, qaltaǵa da, júıkege de salmaq túsiretin bul suraqtar jyl basynda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynan keıin qoǵamda jıi qoıyla bastady. Sebebi osy otyrys­­­ta Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke eki aı merzim ishinde shetelge zańsyz shyǵarylǵan qarjy men onda satyp alynǵan aktıvterdi elge qaıtarý jóninde usynys berý mindetin júktegen edi. Osyndaı naqty tapsyrma bergen Prezıdent «Qoǵam bolyp tabysty ádil bólisý máselesinde ymyraly paıym qalyptastyrý mańyzdy» degen pikirin de ashyq bildirdi.

Shetelge zańsyz shyǵarylǵan qar­jy máselesin Májilistiń jal­py oty­ry­­sy­nda «Aq jol» fraksııasynyń depý­taty Maq­sat Ramanqulov ta kó­ter­­di. De­pýtattyń málimdeýinshe, keıingi bes jylda Qazaqstannyń quqyq qor­ǵaý organdary qarajatty shetel­ge zańsyz shyǵarý faktileri bo­ıyn­sha 200-den astam is qoz­ǵa­ǵan. Alaı­da bul qylmystyq is­­ter­diń nemen aıaq­tal­ǵany, naq­ty nátıjeleri týra­ly eshteńe belgisiz.

«Sonymen qatar qań­tar qasi­re­ti kezinde keıbir olıgarhtar Qazaq­stan­nan jeke ushaqtarymen ketip qana qoımaı, qyrýar qarjyny she­tel­degi esepshottarǵa aýdarǵany týra­ly resmı emes aqparat bar», dedi depý­tat.

Osydan keıin 5 maýsymda Prezı­dent Jarlyǵymen Ekono­mı­kalyq resýrs­tar­dyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi vedoms­tvoaralyq komıssııa quryldy. Quramyna 11 quzyrly mekeme, atap aıtqan­da, quqyq qorǵaý, arnaýly jáne birqatar ortalyq atqarýshy or­­­gan­­dardyń, Ulttyq bank, Qarjy na­ry­ǵyn retteý jáne damytý agent­tigi jáne «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ-nyń birinshi basshylary kirgen ko­mıssııanyń basty qyzmeti – elimiz­den zań­syz shyǵarylǵan qarjy-qara­jat­ty elge qaıtarý.

Zańdy aqsha degenimiz ne? Eń aldymen osy saýalǵa jaýap berip kórsek. Ekonomıkalyq saıasat ınstıtýtynyń dırektory, Prezıdent janyndaǵy ulttyq quryltaı múshesi Qaıyrbek Arys­tan­bek­tiń aıtýynsha, eger qar­jy shetelge elimizdiń eksporttyq-ım­­porttyq va­lıý­­talyq baqylaý jáne transferttik baǵa belgileý týraly zań­na­malaryna sáı­kes shyqsa, onda zańdy bolyp sanalady. «Eger Qazaq­stan­da ofshordaǵy qarjy-qarajatqa qatysty qandaı da bir ákimshilik, qyl­mystyq is qozǵalmasa, ol kapıtal da zańdy bolyp sanalady», deıdi eko­nomıst.

«Aqshany jylystatýǵa qarsy is-shara­lar­dy baqylaıtyn halyqaralyq FATF degen uıym bar. FATF-tiń standarttaryna sáıkes shetel asqan aqshany zańsyz dep taný úshin 4 krıterıı bekitilgen. Onyń alǵashqy ekeýi – aqsha aýdarylǵan elde qylmystyq jaýapkershiliktiń jáne tárkileý is-sharalarynyń bolýyna qa­tysty. Bizde osy shart bolmaǵandyqtan she­tel­dik ofshorda jatqan aqshanyń bá­rin zańsyz dep tanı almaımyz. Qazaq­stannyń ózinde quqyq qorǵaý organ­dary bul másele boıynsha naqty qylmystyq is qozǵap, tergeý júr­gizip jatqan joq. Bar másele osynda. Eń al­dymen shetel asqan sol qarjy-qa­r­­a­jattyń qanshasy zańdy, qan­sha­sy zańsyz ekenin anyqtap alýymyz qajet. Ol úshin bizge birinshiden, ha­lyqaralyq uıymnyń basty krıte­rııi­ne súıenip naqty sýb­ekt bo­ıyn­sha qylmystyq is qoz­ǵaý qajet. Ekinshiden, aqsha qaı eldiń qandaı qarjy mekemesinde jatqanyn anyq­tap, sol elmen memleketaralyq ke­li­­sim­­shart jasasý kerek», deıdi Q.Arys­tan­bek.

Al Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl agenttigi qoǵamdyq ke­ńe­­siniń tóraǵasy Marat Báshimov bul máseleniń bir ushy Azamattyq kodekstegi 160-bapta jatqanyn aı­ta­dy. Bul bap «Jal­­ǵan nemese qýlyqpen jasalǵan má­mi­leler» dep atalady. «Jalǵan mámileler qalaı jasalady? Eki jaq shart jasasady, qujatta basqa tarap retinde ózge mem­leket kórsetiledi. Taýar satyp aldy nemese qandaı da bir qyzmet kórsetti degen syltaýmen sol elge aqsha jiberiledi», degen zańger osyndaı ótirikke qurylǵan sharttarmen elimizden jylastatylǵan aqsha joǵaryda Ulttyq bank kórsetken qar­jy­dan 2-3 ese asyp túsetinin aıtady.

Memleket basshysynyń Úkimetke tap­­syrma bergenine jarty jyldan asty, komıssııanyń qurylǵanyna 4 aıdaı ýaqyt ótti. Qoǵamda «Bul ju­mys­tardyń naqty nátıjesin qashan kóremiz?» degen suraqtyń qoıylýy da zańdy. Alaıda sarapshylar zańsyz jasalǵan sharttardy anyqtaý, olardy sot tártibimen buzý, sondaı-aq ke­ı­innen aktıvterdi qaıtarý uzaq ýa­qyt­ty qajet etetinin aıtady. Son­dyq­­tan olar zańsyz alynǵan múlikti qaıtarý jumysynda júıeli jumys pen tabandylyq óte mańyzdy dep sanaıdy.

Jaqynda osy komıssııanyń resmı ókili Zeıin Álipbek vedomstvoaralyq meke­meniń keıingi úsh aıda atqarǵan ju­mys nátıjesin jurtshylyqqa ja­rı­ıa­­lady. Úsh aıdaǵy nátıje – 523 mıl­­lıard teńge. Ekonomıkalyq resýrstardy zań­syz shoǵyrlandyrýǵa qarsy is-qımyl máse­leleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa osy mer­zim ishinde osyndaı kólemde mem­le­ketke kel­tirilgen zalaldy ótep, zań­­syz alyn­­­ǵan aktıvterdi qaıtarýǵa mu­ryn­­dyq bolǵan.

– Qylmystyq isterdi tergep-tekserý aıasynda memleketke shamamen 518 mıllıard teńge, onyń ishinde sheteldik ıýrısdıksııalardan 173 mıllıon dollar óteldi. Prokýrordyń aktileri boıynsha memleket kirisine 5 mıl­lıardtan astam teńgege 75 myń gektar jer, sondaı-aq 600-den­­ astam temirjol jáne olarǵa qatysty jer ýchaskeleri qaıtaryldy, – dep naq­ty­la­dy Z.Álipbek.

Sarapshylar ShYU-ǵa múshe basqa eldermen salystyrǵanda bul óte jaq­sy kórsetkish ekenin aıtady. Má­se­len, О́zbekstan Respýblıkasynda 20 mln dol­lar­ǵa jýyq aktıvter qaı­ta­rylsa, Re­seı osy jyly 3,5 mln dol­­lardan astam qarajatty qaıtaryp al­ǵan.

Z.Álipbek qoǵamda qyzý talqy­lan­ǵan isterdi tergep-tekserý komıs­sııa­nyń erekshe baqylaýynda bolatynyn da jasyrmady. Máselen, komıssııa taratqan resmı málimette, Qaırat Satybaldyuly, Gúlmıra Satybaldy, Qaırat Boranbaev pen «О́KM» JShS operatorynyń basshylaryna qa­tys­ty júrgizgen júıeli jumystyń nátı­je­sinde, qazir shamamen 230 mıllıard teńge qaıtarylǵany týraly aıtylady. Bul qarjy olardyń sheteldik ıýrısdıksııalarynan qaıtarylǵan.

Sondaı-aq Sybaılas jemqorlyqqa qarsy qyzmet tekserip jatqan is bo­ıynsha aıyptalýshylar Lıýksembýrg­ten 170 mln AQSh dollaryn óz erkimen qaı­tarǵan.

Bas prokýror Berik Asylov basqa­ra­tyn komıssııa sondaı-aq keden­degi olıgopolııamen kúreske de erekshe den qoıyp otyr. Komıssııa iske kirisken 4 aıdyń ishinde 7 operatordan shamamen 60 mlrd teńge óndirilip alynǵan.

Komıssııanyń resmı ókili Zeıin Álipbek Úkimet aktileri men sot she­shim­­­derin, onyń ishinde memlekettik ak­tıv­terdi olıgopolııalardyń paıdasyna jekeshelendirý jáne ıelikten shy­ǵarý týraly sheshimderdi zerdeleý jumys­ta­rynyń áli de jalǵasatynyn aıtady. «Bul sandar – komıssııa jumysynyń basy ǵana. Shetel asqan dúnıe-múlik pen qarjyny qaıtarý isi áli de qaýzala beredi», deıdi ol. Qa­byldanǵan sharalarǵa baılanysty bul jumystardyń keıbireýleri óz ná­tı­jelerin berip jatyr.

– Bas prokýratýra júrgizgen tek­­se­rý­lerdiń qorytyndysy boıyn­sha 10 ýá­kiletti ekonomıkalyq operatorǵa 107 mlrd teńge kedendik tólemder men salyqtar qosymsha esepteldi.

Bıyl tamyzda 6 operator, atap aıt­qanda Almobi Group, «Ehrgeѕѕ Keden Servıs», Group of the companies TDA, Ai-To Progress, Global Logistics Ved jáne «TL NIKA keden» ja­ýap­kershiligi shekteýli serik­tes­tik­ter bıýdjetke 2,7 mlrd teńgeni ótedi. Sy­baılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres agent­tigi Tex Alliance JShS-ǵa qa­tys­ty tergep-tekserý aıasynda qabyl­da­ǵan shara­lardyń nátıjesinde bıyl 2-15 qyrkúıek aralyǵynda 56,9 mlrd teńge óndi­rilip alyndy, – dedi Zeıin Álipbek.

Budan basqa, qadaǵalaý aktisi bo­­ıyn­sha memleket kirisine «Kaz­GerStroı BK» JShS-dan Aq­mola oblysy Selı­no­grad aýdany ákim­digi aldyndaǵy min­det­te­melerin oryn­damaǵany úshin 330 mıllıon teńge mólsherinde zalal ón­di­ril­gen. «Qyzyljar orman sharýa­shy­lyǵy» KMM memlekettik múlki SQO ákimdiginiń teń­ge­rimine qaı­­taryldy, ol 149 mıllıon teńgege «TranscomLTD» JK-niń paıdasyna zań­syz ıelikten shyǵa­ryl­ǵan. Osy­laı­sha, sa­typ alý-satý sharty buzyldy.

Ekonomıkalyq resýrstardy zań­syz shoǵyrlandyrýǵa qarsy is-qımyl máse­leleri jónindegi vedoms­tvo­ara­lyq komıssııa sonymen qatar olıgo­polııanyń menshigine berilgen obek­ti­lerdi satyp alý-satý sharttaryn ja­ramsyz dep taný jáne memleketke qaı­tarý boıynsha jumys júrgizýde.

Z.Álipbektiń aqparaty bo­ıyn­sha búginde sot­­tarda jalpy 13,5 mlrd teń­gege jýyq múlikti mem­le­ket­­tik men­shikke qaı­tarý týra­­­ly pro­ký­ror­dyń 10 talap qoıýy qara­lyp ja­tyr. Olardyń ishinde: astanalyq «Shapaǵat» bazary, Shymkenttegi qo­qysty qaıta óńdeý kásiporny – «Taza qala» MKK jáne «LTD Tur­mys» JShS Shymkenttegi «Qazaq ın­no­vasııalyq ýnıversıteti» JShS-ǵa tıesili, quny 4,5 mlrd teńge bolatyn 150 gektar jer ýchaskesi, «Saryaǵash» sanatorıı-kýrorttyq keshenindegi 1,44 gektar jer, Aqmola oblysyndaǵy 17 myń gektar jer ýchaskesi, Almatydaǵy quny 2,9 mıllıard teńge bolatyn 3,84 gektar jer ýchaskesi, baǵalaý quny 1,5 mıllıard teńge bolatyn «Naıza-BN» JShS («Barys-4» bazary) jarǵylyq kapı­ta­ly­nyń 65 pa­­­ıyzy bar.

– Budan bólek, aktıvterdi keıinnen shyǵarý, ekonomıkalyq resýrstardy mono­­polııalyq (olıgopolııalyq) shoǵyr­­landyrý maqsatynda mem­le­­ket­tik múlikti zańsyz ıelený, min­det­te­melerden, onyń ishin­de salyqtyq mindettemelerden jal­tarý faktilerin anyqtaý turǵy­sy­nan azamattyq ister boıynsha sot akti­lerine tekserý júr­gi­zilip jatyr.

Qazir 21 mıllıard teńgege olıgopolııa ókilderiniń paıdasyna shy­ǵa­rylǵan sot sheshimderin qaıta qa­raý týraly Bas prokýratýranyń 11 nara­zy­lyǵy Joǵarǵy sottyń qara­ýyn­da jatyr, – dep habarlady Zeıin Álipbek.

Ashyqtyqty qamtamasyz etý jáne jumys nátıjeleri týraly halyq­qa der kezinde habar taratý úshin komıs­sııa­­nyń veb-saıty iske qosylyp, ol mem­lekettik organdardyń ınternet resýrs­ta­rynyń biryńǵaı platformasynda ornalastyrylǵan. «Resmı saıttaǵy arnaıy bólim arqyly kez kelgen adam habarlama qaldyryp, ko­mıssııa qyzmetiniń máseleleri bo­ıyn­sha usynys engize alady», deıdi Z.Álipbek.

О́z kezeginde Prezıdent janyn­daǵy QSZI Saıası zertteýler bóliminiń basshysy Ermek Toqtarov komıssııanyń veb-saıty senimdi derekkózden ras­tal­ǵan aqparatqa silteme jasaý úshin óte mańyzdy ekenin atap ótti. «Azdaǵan toptyń qolynda aýqymdy qarjy resýrstarynyń bolýy árdaıym BAQ pen saıasatkerlerge yqpal etetinin anyq túsiný kerek. Sondyqtan zańsyz alyn­ǵan aktıvterdi qaıtarý prosesi qar­sylyq pen tapsyrys aqparat aǵy­nyna tap bolady. Komıssııanyń resmı saıty osy maqsatta iske qosy­lyp otyr. Munda tek komıssııa qyz­me­tin­de paıdalanýǵa bolatyn aqparat usy­ny­la­dy», deıdi ol.

QSZI sarapshysy zańsyz jolmen alynǵan barlyq múlik memleket­ke qaıta­ry­latynyn, alaıda oǵan júıe­li jumys pen taban­dy­lyq kerek ekenin aıtady. «Qazir biz óte mańyz­dy tendensııa­­­ny – jeke tulǵa­lar­dyń ekonomıkalyq múdde­le­riniń mem­le­kettik organdarǵa jáne olar qabyl­daıtyn sheshimderine yq­pa­lynyń tómendeýin baıqap otyr­myz. Qazaqstan bul jaǵdaıda eko­no­mıkalyq resýrstardyń sanaýly tul­ǵalar qolynda shoǵyrlanýyna qarsy belsendi kúres júrgizip jatqan jal­ǵyz el emes. Sondyqtan shetelge zań­syz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý má­se­lesinde Qazaqstannyń shetelderdiń qarjylyq barlaý bólim­she­leri, sondaı-aq Carin (Eýropa) jáne Arin AP (Azııa jáne Okeanııa) ha­lyq­aralyq aqparat almasý jelileri se­kil­di senimdi seriktesteri bar», dedi QSZI qyzmetkeri.

Alaıda sarapshy aqparat jınaý úlken jumystyń bir bóligi ǵana ekenin eskertedi. Onyń pikirinshe, kóp jaǵdaıda aktıvterdi shyǵarýdyń zańsyz joldary deldaldar arqyly muqııat jasyrylyp, aqsha men basqa da aktıvterdi aýdarý tizbegine qaty­sa­tyn jalǵan tulǵalar úshin shottar jasalatyndyqtan qolda bar aqpa­rat­ty muqııat taldaý aıtarlyqtaı ýa­qytty talap etedi. «Qazirgi tańda mem­lekettik organdar sheteldegi árip­tes­terinen aqparatqa suranys berý bo­ıynsha jumys júrgizýde. Osy maq­satta Qazaqstan Dúnıejúzilik bank­tiń Urlanǵan aktıvterdi qaıtarý bas­­tamasymen («StAR») jáne BUU-nyń Esirtki jáne qylmys jónindegi bas­qar­masymen yntymaqtastyq ornatty.

Komıssııa jumysy óz jemisin be­rip jatqanyn kórip otyrmyz. Bul – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń jigerli sheshiminiń nátı­je­si. Bul jumysty Bas prokýra­tý­ra jáne basqa da ýákiletti organ­dar aktıvter ıeleriniń orasan zor qar­sylyǵy jaǵdaıynda júr­gizip otyr. Biraq zańsyz alynǵan aktıv­terdi qaıtarý – mańyzdy máse­le. Ony sheshý úshin saıası erik te, quqyqtyq baza da, halyqaralyq aq­parattyq-uıymdastyrýshylyq ın­fra­­qu­rylym da jetkilikti. Jaqyn arada Qa­zaq­­stan­ǵa qomaqty ekonomıkalyq resýrs­tar qaıtarylyp, halyqtyń ıgiligine baǵyt­talady degen úmit bar», deıdi E.Toqtarov.

TÚIIN. «Jemqorlardyń zańsyz tapqan qarjysy memleketke ótip, túgeldeı mektep qurylysyna jumsalýǵa tıis. Úkimet osy bastamany zań turǵysynan rásimdeý týraly sheshim qabyldaýy kerek».

«Bıýdjet qarjysyn jáne jalpyulttyq baılyqty talan-taraj­ǵa salatyn jemqorlyq áreketter men onyń astyrtyn joldaryn uıym­das­ty­rý­shylardy izdeýge, túpki amal-tásilderin anyqtaýǵa barynsha kúsh salý óte mańyzdy».

Esterińizde bolsa, bul eki máseleni el Prezıdenti qyrkúıektegi Joldaýynda aıt­qan bolatyn. Alaıda shyny kerek, qazir qarapaıym halyqty tolǵandyratyn suraq óte kóp. Máselen, «Shetelge zańsyz shyǵarylǵan aqsha «qaıtarymy qıyn qarajatqa» aınalyp ketpeı me?», «Zańǵa qaıshy jasalǵan kelisimderdiń barlyǵy áshkerelene me?». «Komıssııa jumysyna qoǵamdyq baqylaýdy arttyrý qajet pe?» degen senimnen kúdigi basym suraqtar jıi qoıylady.

Ádiletti Qazaqstannyń eń basty belgisi ádilettilik dep aıshyqtap aldyq. Endeshe, ádilettiliktiń basty qaǵıdaty zańdylyqty bekitýden bastaý alatynyn dáleldeıtin ýaqyt kelgen sekildi.