Koronavırýs pandemııasynyń saldary álem elderin ekonomıkalyq jaǵynan ájeptáýir tuıyqqa tiregeni belgili. Sodan bolar, oqshaýlaý sharalarynan keıin áleýmettik máseleler, sonyń ishinde turmystyq zorlyq-zombylyq faktileri qoǵam nazarynan tys qalǵandaı. Máselen, keıingi jyldary Jambyl oblysyndaǵy daǵdarys ortalyǵyna zorlyq-zombylyqtan arasha izdep baratyn analar kúrt kóbeıgen. О́kinishtisi, erimen arazdasyp at quıryǵyn kesisken arýlardyń deni – kópbalaly analar.
Qysym kórsetkender jazadan qutylmaıdy
Elimizde turmystyq zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolǵan analarǵa áleýmettik kómek kórsetetin ortalyqtyń baryn ekiniń biri bilmeıdi. Bilmegen soń jyldar boıy eriniń essiz áreketine kónip, tózimi taýsylǵan kelinshekter keleńsiz oqıǵaǵa urynyp jatady. Ortalyqtyń qyzmeti týraly shalys estigender úıden qashqan ananyń áreketin qoǵamǵa jat pıǵyl sanaıdy. Bireýdiń qaıǵysyna tanys-bilistigi joq bázbireýdiń jany ashýshy ma edi? Áıtpese, qazaq qoǵamy áýelden qyzdy qyryq úıden tyıyp, qyzyn tórge shyǵardy emes pe? Meıli, naryq zamany delik, alaıda baýyr eti balasynyń ákeden jyraqta óskenin qalaıtyn kim bar deısiń? Daǵdarys ortalyǵyndaǵy analardyń taǵdyry árqıly.
Otbasyndaǵy janjaldyń ýshyǵýyna kóbine ishkilikke salynǵan jáne áıelin syılamaıtyn er azamattar túrtki bolady. Bul qatarda qumar oıynnyń quryǵynan shyǵa almaı, ashý-yzasyn áıelinen alýǵa arlanbaıtyndar bar. Soǵan qaramastan áıelge qoldan kelgenshe kómek kórsetetin mekeme mamandary erli-zaıyptylardy tabystyrý jolyn izdeıdi. Al áıeline ámirin júrgizýge namystanbaıtyndarǵa zań júzinde qatań sheshim qabyldaý jaıyn qoǵam belsendileri buǵan deıin de san márte qaýzaǵan. Osy jaıtqa Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta nazar aýdaryp, «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» Joldaýynda turmystyq zorlyq-zombylyq deregine qatysty zańnyń qatańdatylatynyn atap ótti.
Memleket basshysy turmystyq zorlyq-zombylyq faktilerin anyqtaýda kedergiler kezdesetinin aıtyp, polısııa qyzmetkerlerin osyndaı daýlarda muqııat jumys isteýge shaqyryp otyr. Qalaı desek te zań barshaǵa ortaq, tulǵanyń quqyǵy men bostandyǵyn shekteýge eshkimniń haqysy joq.
Daǵdarys ortalyǵynyń dırektory Jamal Qalybekova áıeline qol kóterýden taıynbaıtyn azamattarǵa qatysty Zańnyń kúsheıtilgeni der kezinde qabyldanǵan sheshim bolǵanyn aıtady.
– Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zańdy qatańdatqan durys dep oılaımyn. О́ıtkeni ortalyq ashylǵan sátten-aq bizden kómek suraǵan analardyń ahýalyn muqııat zerdelep, kórip-bilip otyrmyz. Osy ýaqytqa deıin áıeline qol kótergen er-azamattar ary assa 10 kún jazasyn óteıtin. Biraq qateligin túsinip, úıine barǵan soń áıelinen keshirim surap, táýbege keletin erler neken-saıaq. Kóbi «kóresini úıge kelgende kórsetemin» dep judyryǵyn túıip otyrady. Áıel taǵdyryn oırandaǵandar kem degende bir aı jazasyn ótese, bálkim, kinásyn moıyndap, sabasyna túser me edi? Sol aralyqta erlermen psıhologter sóılesip, keńes berse, onyń ózi úlken olja, – deıdi Jamal Dúısenbaıqyzy.
Ortalyqta oryn tapshy
Taraz qalasyndaǵy daǵdarys ortalyǵy qalanyń shetki aýmaǵynda ornalasqan. О́ıtkeni tún ortasynda jarynyń qaıda ketkenin zábirlenýshiniń kúıeýi men týystary bilmegeni durys. Ana men balanyń qaýipsizdigi úshin mekemeniń qabyrǵasy bıik qalanyp, beınebaqylaý kameralary qoıylǵan. Mekemede qyzmet alýshynyń erkin júrip-turýyna, bos ýaqytynda bala tárbıesimen aınalysýyna qolaıly jaǵdaı jasalǵan. Ortalyqtyń erejesinen bastap, as máziri, arnaıy kabınetter men basqa qajettilikter Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý mınıstriniń buıryǵymen bekitilgen standarttarǵa saı bolýy qajet. Zorlyq-zombylyq qurbany bolǵan názik jandylarǵa alty aı boıy áleýmettik-turmystyq, medısınalyq, psıhologııalyq, pedagogıkalyq, eńbek, mádenı, ekonomıkalyq jáne quqyqtyq kómek kórseteletini de osy qujatta bekitilgen.
Oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń janynan qurylǵan ortalyqtyń ashylǵanyna – 8 jyl. Osy aralyqta mekeme mamandary 1 040 adamǵa áleýmettik qyzmet kórsetken (325 áıel, 715 bala). Onyń ishinde 143 áıel jáne 314 bala ortalyq qyzmetkerleriniń arqasynda otbasymen qaıta qaýyshyp, tatý-tátti ómir keshýde. Qazir 27 qyzmet alýshyǵa shaqtalǵan ortalyqta oryn tapshy. Mundaıda mekeme basshylyǵy tún ishinde kómek surap kelgen názik jandylardy qabyldap, keıin Shymkent qalasyndaǵy 50 oryndyq ortalyqqa jiberýge májbúr. Biraq bul usynysty kóp ana quptamaıdy. О́ıtkeni kesiminen aınymaǵan analar kúıeýimen ajyrasýdy kózdese, sot prosesi ótkenshe eki qalanyń arasynda sendelýge májbúr. Al kúıeýinen zábir kórgen ananyń qaltasyna áldebireý aqsha salyp, arqasynan qaǵyp shyǵaryp salmaıtyny túsinikti. Sol úshin de mamandar keıde úıine qaıtýdy josparlaǵan kelinshekterdiń otbasymen keńesip, amalsyz erterek shyǵarýdyń qamyna kirisedi.
Ortalyq dırektorynyń aıtýynsha, 2017 jyly Shý aýdanynan keńes berý kabıneti ashylǵan. Keıin osy tájirıbeniń tıimdiligi baıqalǵanda Merki, Sarysý, Jýaly aýdanynda qosymsha keńes beretin kabınet qarastyrylǵan. Ázirge aýdandaǵy mamandar tek psıhologııalyq kómek kórsetedi. Eger jábirlenýshiniń jaǵdaıy tym kúrdeli bolsa, mamandar ony Taraz qalasyndaǵy ortalyqqa joldaıdy. Kóp jaǵdaıda keńes berý kabınetindegiler isti aýdandyq polısııa qyzmetkerlerimen aqyldasyp tyndyrýǵa kúsh salady. Soǵan qaramastan birer kúnde qalaǵa jaqyn aýdannyń birinen 7 balasy bar ana kelipti. Biraq ortalyq tártibi boıynsha medısınalyq tekserýden ótkenshe oqshaý bólmege ornalasqan anamen júzdesý múmkin bolmady. Mekemeniń keńes berý kabıneti Taraz qalasynyń ortalyǵynda da bar. Onda tórt psıholog pen zańger táýlik boıy jumys isteıdi. Mamandar shuǵyl túsken qońyraýdy qabyldap, kúıeýinen qysym kórgen názik jandylarǵa baılanys arqyly qoldan kelgenshe kómek kórsetedi. Áıelderdi qabyldaýyna shaqyryp, psıhologııalyq turǵyda shyńdaıdy. Otbasylyq jaǵdaıdy ýshyqtyryp almaýdy oılap, aradaǵy máseleni bir kabınetten-aq aqylǵa salyp sheshetin erli-zaıyptylar bolsa qanekeı? Alaıda qazirdiń ózinde psıhologke baryp, keńes alýǵa arlanatyndar kóp. Qala berdi, keńes berý kabıneti jaıynda estimegender basym. Otbasylyq janjal týǵanda qos tarap dúrlikpeı, mamandardyń yqpalymen tatýlasyp jatsa, ajyrasqan otbasylardyń sany azaıar ma edi? О́kinishke qaraı, ázirge muny elep-eskerip, keńes berý kabınetterin jandandyryp jatqan eshkim joq. Bul da bolsa ortalyqtaǵy oryn tapshylyǵyna belgili bir deńgeıde keri áser etýde.
Bala tárbıesine ata-ana jaýapty
Daǵdarys ortalyǵyndaǵy mamandar úıdegi daý-janjal bala psıhıkasyna áser etetinin aıtady. Mysaly, ortalyqtaǵy kópbalaly ananyń 10 jasar balasy ákesinen kórgenin balalarǵa kórsetip, qatarlastaryn kúshpen tyńdatqysy keledi.
– Bir kúni on jasar bala uldardy uryp, qyzdarǵa tıisýdi shyǵardy. Balamen sóılesip sharshaǵan psıhologter bolǵan jaıdy búge-shigesine deıin aıtyp berdi. Sodan balamen áńgimeleskende ol ózgege óktemdik tanytyp qana syılatýǵa bolady degen oımen jetilip jatqanyn bildim. Demek bala ákesiniń ozbyrlyǵyn durys kóredi. Bizdiń ortalyqtaǵy analarǵa «Balaǵa jaqyn bolyńdar, tárbıesine kóbirek kóńil bólińder», dep shyryldaıtynymyz sodan. Mamandardyń keńesin túısinip, bala tárbesine basymdyq beretinder de bar. Biraq analardyń kóbi tárbıege selqos qaraıdy. Jýyrda osyndaǵy bir ana úsh balasyn ortalyq mańyndaǵy mektepke apardy. Keıin ol jumysqa shyqqysy keletinin aıtqanda, biz jartykúndik jumysqa ornalasýdy usyndyq. Alaıda ana barlyq sharýany mektep pen ortalyq qyzmetkerlerine artyp qoıǵysy keledi. Árıne bizde tárbıeshi, psıholog, muǵalim de bar. Biraq ana shapaǵatyn kórmegen balanyń bolashaǵy qalaı bolmaq? Biz osyndaı jaıtty analarǵa qansha aıtsaq ta, túsindire almaımyz. «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» degen. Balany dúnıege ákelgen soń oǵan áýeli ata-ana úlgi kórsetýge tıis. Menińshe, eresekter balanyń kerek-jaraǵyn alyp berse is bitti degen oıdan ada bolý kerek. Bala tárbıesine ata-ana jaýapty. Ásirese búgingi balalar shıraq ári belsendi. Smartfonǵa úńilip, telearnadan «Masha ı medved» degen serıal kórip ósken balalar Mashanyń is-áreketin durys kóredi. Ondaǵy bas keıipkerdiń qoldy-aıaqqa turmaıtyn tynymsyzdyǵyn qazirgi balalardan kóremiz. Qazaqtyń tárbıelik máni zor mýltfılmderi qaıda? Balanyń erkeligi jaıynda muǵalim shaǵym aıtsa, ata-analar balasynyń yǵyna jyǵylyp, muǵalimdi kinálap jatady. Qazir ár mektepte psıholog bar, jas otbasylar solardyń keńesine qulaq assa deısiń. Otbasylyq psıhologke baratyndar az. Saldarynan úıli bolǵan soń barlyq jaýapkershilikti áıelge artatyndar kóbeıdi. Máselen, balaǵa tólenetin járdemaqyny qaltaǵa basyp, soǵan ishimdik satyp alatyn erler týraly jıi estımiz. Balanyń aýzynan jyryp alǵan aqshany usatatyn erler balasyn, áıelin oılaıdy dep aıtý qıyn, – deıdi mekeme dırektory J.Qalybekova.
Osy rette bilikti psıholog Aıgúl Tursynbaıqyzyn sózge tartyp, pikirin bildik.
– Pandemııa kezinde jeke qabyldaýyma keletin erli-zaıyptylar kúrt kóbeıdi. Oqshaýlaý sharalarynan keıin aǵaıyn-týys emen-jarqyn aralasyp, birine biri erekshe qurmet kórsete bastasa, keıbir otbasylarda kerisinshe, urys-keris kóbeıip, turmystyq zorlyq-zombylyq faktisi jıiledi. Qazaq otbasylarynda er-azamat turmystyń qamymen jıi túzde júrse, indet taraǵan tusta úıde otyrýǵa májbúr boldy. Osy rette eskeretin jaıt, erler fızıkalyq turǵyda myǵym bolǵanymen, psıhologııalyq jaǵynan áıelderge qaraǵanda álsiz bolyp keledi. Keıbir azamattardyń ishimdikke áýes bolyp, qumar oıyndarynyń arbaýynan shyǵa almaı qalatyny sodan. Tipti nashaqorlyqqa salynýdyń ózi álsizdikten. Qoǵamda ekonomıkalyq máseleler de erlerdi qatty alańdatady. Zorlyq-zombylyqtyń negizgi sebepteri osydan shyǵady. Keıde erli-zaıyptylar arasyndaǵy opasyzdyqtan kıkiljiń týyp jatady. Osy qatarǵa josparlanbaǵan júktiliktiń saldarynan nekeleskenderdi qossaq bolady. Iаǵnı ajyrasýǵa birneshe faktor ıtermeleıdi. Eń qıyny, ata-anasynyń qasynda erkelep ósken bala men tolyq emes otbasydan shyqqan balanyń arasynda aıyrmashylyq bolady. О́ıtkeni «bala uıada ne kórse, ushqanda sony iledi». Ata-ananyń ajyrasýy – bala úshin úlken tragedııa. Tipti eki jasar balanyń psıhıkasyna da úıdegi jaǵdaı belgili bir deńgeıde áser etedi. Sondyqtan kez kelgen jas otbasyn qurarda osy máselelerdi eskerýi qajet, – deıdi psıholog.
Qarap otyrsaq, otbasy oırany jyly jaýyp qoıatyn sharýa emes. Sondyqtan jastar otbasylyq máseleniń de kóleńkeli tustary baryn qaperge alǵany durys. Bolashaǵymyz baıandy bolsyn desek, bala taǵdyryna júrdim-bardym qaraýǵa bolmas. Árıne, Balalar jyly qarsańynda Úkimet el bolashaǵyna serpin bolarlyq baǵdarlamalardy iske asyrýda. Osyndaıda ajyrasýdyń aldyn alý sharalaryn da myqtap oılastyrsa deısiń. О́ıtkeni bala taǵdyry el taǵdyry emes pe?!
Sándibek PIRENOV,
jýrnalıst
Jambyl oblysy