Azyq-túlik molshylyǵyn jasaý qashanda mańyzdy. Aýyl sharýashylyǵynyń aıdarynan jel estirýge qarymy qaptal jetetin óńirde kádege aspaı jatqan ishki resýrs áli de barshylyq.
Aldymen tilge tıek eterimiz – tórt túlik jaıy. Mal basy búgingiden de kóbeıse, et jáne et ónimderi sórede syńsyp tursa, básekelestik paıda bolyp, baǵasy da óspes edi. Yrysty molaıtýǵa mán bersek, kánekı. Qolbaılaý bolyp turǵan bógesinder qaı tusta? Taratyp aıtyp kórelik.
Aqkól aýdanyndaǵy «Saıası Qolǵanat» sharýa qojalyǵy 300 basqa jýyq iri qara, 150-ge jýyq jylqy baǵyp otyr. Shaǵyn sharýa qojalyǵy úshin táp-táýir dúnıe. Qojalyq basshylary aldaǵy ýaqytta mal basyn óz tóli esebinen kóbeıtýge umtylady. Neǵurlym kóp baqsa, ózindik qun da arzandaı túspek. О́zindik quny tómendegen saıyn tutynýshyǵa usynatyn et jáne et ónimderiniń baǵasy da qoljetimdi bolmaq. Biraq «úıdegi kórikti oıdy bazardaǵy naryq buzady» demekshi, kózdegen maqsattyń qııalǵa aınalatyn tusy bar. Basty bóget mal azyǵyn daıyndaýǵa múmkindiktiń azdyǵy. Naqtyraq aıtsaq, shabyndyq jáne mal azyǵyn ósiretin egistik alqaptyń joqtyǵy. Sharýa qojalyǵynyń ábden tuıaqkesti bolǵan 800 gektar jaıylymy bar. Jazda qyrýar maldy ıirip baǵyp kúneltkenimen, mal qoraǵa kirgen kezde másele týyndaıdy. Jalǵyz amal – mal azyǵyn satyp alý. Qysy uzaq óńirde mal azyǵyn satyp alyp, tórt túliktiń basyn ósirý óte qıyn sharýa. О́ıtkeni salmaǵy 350 kılo bolatyn, keıbirinde sapasy syn kótere bermeıtin shóptiń bir býmasy 10-12 myń teńge aralyǵynda. Al arpanyń bir tonnasy 100 myń teńgeniń tóńireginde. Demek, qara mal qysta óziniń qunyn ózi jep qoıady deýge bolady. Bul tyǵyryqtan qalaı shyǵýǵa bolady? Jergilikti sharýa qojalyqtary basshylarynyń paıymdaýlaryna qaraǵanda, endigi arada soqanyń tisinen aman qalǵan tabıǵı jaıylymdarǵa tıisýge bolmaıdy. Sońǵy ýaqytta qanshama jer jyrtylyp, tabıǵı shóp qory taýsylýǵa taıap qaldy. Árıne, egin de egilýi kerek, biraq mal sharýashylyǵynyń jemshóbin daıyndaý máselesin kúni buryn úılestirgen abzal. Negizgi másele, tozǵan jaıylymdardyń sapasyn jaqsartý ári mal azyǵyn molynan daıyndaý maqsatynda kópjyldyq ekpe shópterdi egý. Tıimdiligi talas týdyrmaıtyn bul jaıt ázirge múmkin bolmaı tur. О́ıtkeni malǵa juǵymdy, ónimi mol ekpe shópterdiń tuqymy óte qymbat. Jekelegen shaǵyn sharýashylyqtardyń shamasy kelmeıdi. Demek, ortalyqtandyryla uıymdastyrǵannan basqa amal joq.
– Qazir iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynda bolmasa, biz tárizdi kishkentaı sharýa qojalyqtarynda agronom múlde joq, – deıdi sharýa qojalyǵynyń basshysy Qolǵanat Saıası, – agronom bolmaǵandyqtan, jaıylym men shabyndyqtyń jaıyn ǵylymı turǵydan zerttep, júıelep otyrý jumysy múldem júrgizilmeıdi. Áıteýir, ishki túısikpen azyn-aýlaq egistik jerdi paıdalanýda ozyq tehnologııa men irgeli ǵylymǵa ıek artpaǵannan keıin nátıje bola ma? Jerdiń baǵa jetpes baılyq ekeni shyndyq. Biraq sony durys paıdalana almaı otyrmyz.
Tıimdi paıdalaný degennen shyǵady, bul sharýashylyqqa jaıylymdyq jer sonaý Stepnogorsk qalasynyń túbindegi Baıqonys eldi mekeniniń janynan bólingen. Tóteleı tartsańyz, 80 shaqyrym. Kún saıyn ary-beri qatynap, mal baǵý múmkin be?! Áldebir qajettiligi shyǵyp, tehnıkaǵa qosalqy bólshek, malshy qaýymǵa azyq-túlik jetkizý úshin 160 shaqyrym jol júrý kerek. Kúni buryn jer telimi janashyrlyqpen bólinbegennen keıin malsaq qaýym mehnat shegip otyr.
Endigi bir másele, kooperatıvterge birigý jaıy. Sharýa qojalyǵy basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, birikse bereke úıiriler edi. Máselen, jańa jobaǵa qatysýǵa mol múmkindik týmaq. Nesıe alýǵa birigip, kepil de qoıýǵa bolady. Mashına-traktor parkin jańalaýdyń da sáti túspek. Birigip kóp jyldyq ekpe shóp alqaptaryn meılinshe keńeıtse, ózderi óndiretin ózindik quny arzan, sapaly mal azyǵyna qaryq bolmaq. Qazir osydan otyz jyl buryn egilgen ekpe shóp alqaptarynyń toz-tozy shyǵyp, aıtaqyr bolyp qaldy. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin de birlesip jumys istegen tıimdi.
El ishinen tabysy táýir bolsa da malǵa qaraıtyn adamnyń tabylmaýy da ózekti órteıdi. Bálkim, aýyl adamdaryn da kinálaýǵa bolmas. Olar da osy sharýa qojalyqtary tárizdi tórt túlik maldyń súmesimen kún kórip otyr. Jalǵyz aıyrmashylyǵy – baǵymdaǵy maldyń azdyǵy.
– Biz jarty aı mal baqqany úshin 150 myń teńge eńbekaqy tóleımiz, – deıdi Qolǵanat Saıası, – sonyń ózinde mal jaıyn biletin adam tabý qıyn. Malshylardyń toıǵa, asqa suranýy jıi. Adam bolǵan soń barlyǵy kerek shyǵar, ondaıda qolymyzǵa quryq ustap ózimiz shyǵamyz. Osylaısha, elbesip-selbesip kún kórip jatyrmyz. Azyq-túlik molshylyǵyn jasaýdyń birden-bir joly – iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdarymen birge shaǵyn qojalyqtar múmkindigin paıdalaný. Munyń eki jaǵy bar, birinshiden áli kúnge deıin táýekel etip nesıe alyp, tórt túlikti ósirýge bata almaı otyrǵandar tútini túzý ushqan jeke sharýashylyqtyń jetistigin kórse, úlgi bolar edi. Aldyńǵynyń alǵa basqan qadamynan ónege almaı ma? Sóıtip, aýylda eki qolyn aldyna syıǵyza almaı otyrǵan aǵaıyn adal eńbek etip, yrysty kóbeıtýge umtylady. Ekinshi tıimdi jaǵy, qansha jyldan beri aýyldyń kósegesin qaıtsek kógertemiz dep tyǵyryqqa tirelgen másele ózinen-ózi sheshiledi. Bosaǵasyna bereke bitse, aýyl adamdary eshkimge alaqan jaımaı, óz qotyryn ózi qasymaı ma?!
Jaıylym máselesi áli de bar. Býrabaı aýdanyndaǵy Qatarkól aýyldyq okrýgine qarasty Vıshnevskıı eldi mekenindegi sharýa qojalyǵynyń basshysy Aman Qalıasqardyń aıtýynsha, jergilikti jerde mal sharýashylyǵyn damytý úshin eń aldymen jaıylymdyq jáne shabyndyq jer kerek.
– Býrabaı baýraıy – kýrortty aımaq, ekinshiden, ulttyq tabıǵı park bar. Bul mańaıǵa mal jaıýǵa ruqsat etilmeıdi. Bul, árıne, túsinikti. Al etektegi egistik alqaptar tynysymyzdy taryltyp tur, – deıdi Aman Qalıasqar, – mal sharýashylyǵy alǵa bassa, aýyldaǵy aǵaıynǵa da turaqty jumys bolar edi. Aýyldyqtardyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa kádimgideı yqpal etedi.
Sharýa qojalyǵy basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, taǵy bir soıyldaı másele, aqadal malyn buldap ótkizý. Aýyldyq jerlerde bul másele qojyrap tur. Úlken beınetpen ósirgen mal negizinen alypsatarlarǵa tapsyrylady. Malshy qaýymnyń nesibesinen alypsatardyń tabysy kóp shyǵady. Buǵan deıin qansha márte aıtylǵanymen, aýyldaǵy aǵaıynnyń malyn bazarǵa shyǵarý múmkindigi kemshin.
– Eger sharýashylyq qajettiligine birdi-ekili mal soıyp satatuǵyn bolsaq, – deıdi qojalyq basshysy, – aýyldaǵy aǵaıynǵa jiliktep bólip bere salamyz. Aqshasynyń ýaqtyly qolǵa tııý jaǵy qıyndaý. Basqa amal joq.
Taǵy bir másele, aýdandarda iri qara bordaqylaıtyn alańdardy kóbeıtý. Eger maldy bordaqylaý alańyna tapsyryp, qujatyn alatyn bolsa, kúni erteń et óndirýge qosqan úlesi úshin tıesili sýbsıdııadan úmittene alady. El ishindegi mal súmesimen kún kórgen qaýymnyń osy bir máselelerin sheshý arqyly azyq-túlik molshylyǵyn jasaýǵa keń jol ashýǵa bolar edi. Ári janyn jaldap, jumys istegen malshy qaýymnyń da yrysy molaımaı ma? Bul astananyń azyq-túlik beldeýindegi ázirge ıgerilmeı jatqan ıgiliktiń bir parasy.
Aqmola oblysy