Bıylǵy barys jyly álem úshin ǵana emes, elimiz úshin de ońaı bolǵan joq. Qazir de jan-jaǵymyz tynysh emes, álemdik geosaıası ahýal tym kúrdelenip barady. Osyndaı qıyn-qystaý kezeńde etek-jeńimizdi jınap, muqııat bolýymyzdy ýaqyttyń ózi talap etip otyr.
Qaraly qańtar oqıǵasy bizge táýelsizdik degen asyl qundylyqty ǵana emes, birlik pen beıbitshiliktiń qadirin de jete túsindirdi. Sol oqıǵadan keıin Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev kótergen «Jańa Qazaqstan» ıdeıasy aýqymdy reformalar men oń ózgeristerge baǵyt berdi. Halqymyz jalpyulttyq referendýmda saıası jańǵyrý baǵdaryn qoldap, Konstıtýsııalyq reforma Jańa, Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyndaǵy jańasha qadamǵa jol saldy. Osy saıası jańǵyrý ekonomıkalyq ózgeristerge jalǵasty. Biz ony Qazaqstan Prezıdentiniń halqymyzǵa arnaǵan «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynan anyq kórip otyrmyz. Qujat jarııalanǵannan beri jurtshylyq talqysyna túsip, keń qoldaý tapty. Memleket basshysy buǵan deıingi Joldaýynda saıası reformaǵa mán berse, osy joly áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa basa nazar aýdardy.
Prezıdent óz sózinde: «Biz «Azamat-bıznes-memleket» arasyndaǵy qatynasty túbegeıli ózgertemiz. Memleket, eń aldymen, bárine birdeı múmkindik berip, ádildik ornatady» deı otyryp, osy baǵytta naqty júzege asatyn reformalardyń bes baǵdaryn usyndy.
Bizdiń ekonomıkamyzda jyldap qordalanyp qalǵan problemalar barshylyq. Elimizdiń áli kúnge deıin shıkizatqa táýeldiligi men eńbek ónimdiliginiń tómendigi jáne ınnovasııanyń jetkiliksiz ekendigi eshkimge jasyryn emes. Sonymen birge Ulttyq tabystyń ıgiligin eldiń bári birdeı kórý úshin naqty joldaryn qarastyrý kerek. Osy baǵytta Prezıdent makroekonomıkalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý, ekonomıkany ártaraptandyrý jáne sıfrlandyrý týraly naqty aıtty. Osydan-aq shaǵyn jáne orta bıznes pen adam kapıtalyn damytý, zań ústemdigin ornyqtyrý kezek kúttirmeıtin ýaqyt talaby ekenin túsindik.
Mysaly, álemdegi órkenıet jolyna túsken elderdiń ekonomıkasynda shaǵyn jáne orta bıznes joǵary deńgeıde damyǵan. Biz de osyndaı deńgeıge jetý úshin osy salaǵa aıryqsha qoldaý qajet. Sonymen qatar mańyzdy qujatta jańa ekonomıkalyq baǵdarymyzdyń basty basymdyqtary retinde jeke kásipkerlik bastamalardy yntalandyrý, ıaǵnı memlekettik kapıtalızmnen jáne memlekettiń ekonomıkaǵa shekten tys aralasýynan bas tartý, básekelestikti damytý, ıaǵnı bárine birdeı múmkindik berý, sondaı-aq, ulttyq tabysty ádil bólý týraly jan-jaqty saraptalǵan. Bir jaǵynan, ekonomıkanyń turaqty ósýi salyq saıasatyna tikeleı baılanysty. Memleket basshysy fıskaldy retteý isin qaıta jańǵyrtý úshin 2023 jyly jańa Salyq kodeksi ázirlenip, jumys barysynda betpe-bet kezdesý múldem bolmaıtyndaı etip, salyqtyq baqylaý qyzmetin tolyq sıfrlandyrý kerektigi aıtyldy. Qasym-Jomart Kemeluly salyq reformasy týraly aıta kelip, sonyń aıasynda «sán-saltanatqa salyq» salýdy engizý týraly sóz qozǵady.
Joldaýdaǵy ekinshi: naqty sektorlardy damytý baǵdarynda aýyl sharýashylyǵy salasyna arnaıy toqtalǵan. Shyn mánisinde, qazir elimizde bul salany aıtarlyqtaı damytý úlken problemaǵa aınalyp otyrǵany ras. О́ıtkeni osy saladaǵy
ahýal memleketimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigine tikeleı áser etedi. Sondyqtan Memleket basshysy elimizdiń aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń kólemi men onyń qosymsha qunyn arttyrý strategııalyq mindetimiz ekendigin málimdedi. Sonymen birge úkimet agroónerkásip salasyn sýbsıdııalaýdyń uzaq merzimge arnalǵan jańa tásilderin ázirleýge tıis jáne oǵan bólingen bıýdjet qarajatynyń qaıtarymy bolýy kerek ekenin jetkizdi. Endi memleket qarjyny ońdy-soldy shashyp, ysyrap etýge jol bermeıdi.
Qazir aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jer týraly tolyqqandy aqparat joq. Osy rette Qasym-Jomart Kemeluly ıgerilmeı jatqan jerdi qaıtaryp alý jónindegi komıssııanyń qyzmetine jeke toqtalyp: «Komıssııa jumysynyń aıasynda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy 2,9 mıllıon gektar jer memleketke qaıtaryldy. Jyldyń sońyna deıin keminde 5 mıllıon gektar jerdi qaıtaryp alý josparlanyp otyr. Igerilmeı jatqan nemese zańsyz berilgen jer kólemi 10 mıllıon gektarǵa jýyqtaıdy. Úkimet pen ákimdikter kelesi jyldyń sońyna deıin osy jerlerge qatysty naqty sheshim qabyldaýǵa tıis. Qazir jer máselesin tekserýge jarııalanǵan moratorıı de kúshin joıdy. Bul qadam jumysqa oń yqpalyn tıgizedi dep oılaımyn» dedi.
Elimizdiń basty qundylyǵy – adam. Sondyqtan Joldaýda ulttyq baılyqty teń bólý jáne barshaǵa birdeı múmkindik berý – reformanyń basty maqsaty bolyp otyr. Ult saýlyǵy jaqsy bolsa ǵana qoǵam ornyqty damıtyndyǵy daýsyz. Táýelsizdik alǵannan beri elimizdiń densaýlyq saqtaý salasyna biraz reforma júrgizildi. Onyń jetistigi de, kemshiligi de bolǵany jasyryn emes. Sonda da osy salanyń jaǵdaıy áli de kóńil kónshitpeıdi. Memleket basshysy osy Joldaýda densaýlyq saqtaý salasyna aıryqsha mańyz berip, oǵan qarjynyń jetkilikti bólinbeýi qalypty jaǵdaıǵa aınalǵana nazar aýdardy. Sonyń kesirinen, jurt saqtandyrý júıesine qosylsa da, medısınalyq qyzmet tolyq kólemde kórsetilmeı otyrǵandyǵy aıtyldy. «Úkimetke densaýlyq saqtaý salasyn jáne jalpy áleýmettik salany qarjylandyrý júıesin qaıta qaraýdy tapsyramyn. Búginde elimizdegi 650 eldi mekende emdeý mekemesi joq. Aldaǵy eki jylda bul aýyldarda medısınalyq jáne feldsherlik-akýsherlik bólimsheler salynyp, qajetti qural-jabdyqpen tolyq qamtamasyz etiledi. Osylaısha, memleket bir mıllıonnan astam adamnyń alǵashqy medısınalyq-sanıtarlyq kómek alýyna múmkindik jasaıdy. Ulttyq joba aıasynda 32 aýdandyq aýrýhana zamanǵa saı jańaryp, aýdanaralyq kópsalaly mekemege aınalady» dedi.
Sondaı-aq orta bilimniń sapasyn kóterip, árbir oqýshynyń bilim alyp, jan-jaqty damýy úshin «Jaıly mektep» ulttyq jobasy qolǵa alyndy. 2025 jylǵa deıin 800 myń balanyń zamanaýı mektepte oqýyna barlyq jaǵdaı jasalady. Osy arqyly apatty jaǵdaıdaǵy jáne úsh aýysymmen oqıtyn mektep máselesi tolyq sheshiledi. Halyqtyń ál-aýqatyn kóterýdiń basty faktory – eńbekaqyny naryqtyq jaǵdaıǵa saı ósirý. Osy baǵytta memleket eń tómengi jalaqyny aıqyndaýdyń jańa tásilin eńgizetin boldy. Prezıdent osy Joldaýynda eń tómengi jalaqy deńgeıin 60 myń teńgeden 70 myń teńgege kóterýge sheshim qabyldady. Bul sheshim 1,8 mıllıon azamattyń tabysyna tikeleı áser etedi. Zeınetaqy júıesi týraly da sóz boldy. Buǵan deıin qabyldanǵan sheshimdermen birge bul qadam 2025 jylǵa qaraı jıyntyq zeınetaqy mólsherin ortasha alǵanda 27 paıyzǵa kóbeıtedi. Sondaı-aq áleýmettiń talap-tilegin eskere otyryp, áıelderdiń zeınet jasyn 2028 jylǵa deıin 61 jas deńgeıinde qaldyryldy. Sonymen qatar 2023 jylǵy 1 qańtardan bastap bala kútimi úshin tólemaqy tóleý merzimin sábı bir jarym jasqa tolǵanǵa deıin uzartyldy. Jastarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý – memleketimizdiń basty mindetiniń biri. Eńbekpen qamtıtyn túrli sharalar arqyly kelesi jyly 100 myń jas jumysqa ornalastyrylady. Jastardyń kásipkerlik bastamalaryna qoldaý kórsetý jalǵasady. Olarǵa jeńildetilgen tártippen jyldyq ósimi 2,5 paıyz bolatyn shaǵyn nesıe beriledi.
Qujatta árbir otbasy elimiz paıdalanyp jatqan ulttyq baılyqtyń ıgiligin kórýi kerek ekenine basa mán berilgen. Bıylǵy «Balalar jyly» aıasynda «Ulttyq qor – balalarǵa» atty jańa baǵdarlama júzege asady.
Osy aıtylǵan reformalardy iske asyrý úshin memlekettik basqarý júıesine serpilis qajet. Osyǵan oraı respýblıka basshysy Qasym-Jomart Toqaev jurt bos sóz ben jalǵan urannan jalyqqandyǵyn aıtyp, memlekettik basqarý isin qaıta jańǵyrtý týraly naqty tapsyrma berdi. Sonymen qatar qoǵamda zań ústemdigi berik ornaý úshin sot tóreligi ádil bolý kerek ekenin jáne quqyq qorǵaý organdaryn reformalaý týraly parasatty oı qozǵady.
«Qasiretti qańtar» oqıǵasy tártip saqshylary úshin naǵyz synaq boldy. Arandatýshylardyń kesirinen sherýler jappaı tártipsizdikke ulasty. Onyń aqyry memleketke qarsy búlik shyǵarýǵa ákep soqtyrdy. Jurtty arandatýshylardyń kóbi shartty nemese jeńil jazamen qutylyp ketti. Shyn máninde, olardyń kinási áldeqaıda aýyr. О́ıtkeni jaǵdaıdy qasaqana ýshyqtyrdy. Sonyń saldarynan is nasyrǵa shaýyp, qaıǵyly oqıǵalar boldy» deı otyryp, qańtar oqıǵasyna qatysýshylarǵa bir rettik raqymshylyq jarııalaý týraly sheshim qabyldady. Biraq bul raqymshylyq jappaı tártipsizdikti uıymdastyrýǵa qatysy bar adamdarǵa, sondaı-aq memleketke opasyzdyq jasaǵany jáne bılikti kúshpen basyp alýǵa árekettengeni úshin aıyptalǵandarǵa qoldanylmaıdy.
Q.Toqaev Joldaýda jańa strategııaǵa barlyq reformany iske asyrý úshin ýaqyt qajet ekenine ashyp aıtty. Ol reformalardyń qazirgi qarqynyn saqtaý men saıası máselelerdiń bárin keıinge qaldyrmaı sheshý mańyzdy ekenine toqtala kelip, bıyl kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizýdi usyndy. Prezıdent mandatynyń uzaqtyǵyn jeti jylmen shektep, qaıta saılanýǵa tyıym salý normalary eldiń talqysyna salynyp, ol qos Palatadan qoldaý tapty.
Joldaý el damýyna tyń serpin berip, jurtymyzdy jańa saıası dáýirge bastap, jaqsylyqqa jeteleıdi dep senemin.
Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Abdaly NURALIEV,
Senat depýtaty