Jahandyq syn-tegeýrin kezeńinde álem elderi ishki turaqtylyqpen qatar tatý kórshilik qarym-qatynastarǵa, ekonomıkalyq, áleýmettik ári saıası dıalogke basymdyq berilip otyr. Kezinde Qazaqstan bastamashy bolǵan Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń qurylǵanyna 30 jyl toldy. Atalǵan keńestiń geosaıası jaǵdaıda tolyqqandy halyqaralyq uıym dárejesinen kórinýi múshe-memleketter úshin mańyzdy.
Almatyda Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ halyqaralyq qatynastar fakýltetinde «Qazirgi halyqaralyq qatynastardaǵy AО́SShK róli» taqyryby aıasynda dóńgelek ústel ótti. Syrtqy ister mınıstrligi Almatydaǵy ókildiginiń qoldaýymen ótken jıyn barysynda sarapshylar Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti yqpaldy ınstıtýt dárejesine jetkizý týraly usynystaryn ortaǵa saldy. Astanada ótetin VI sammıt qarsańynda uıymdastyrylǵan is-sharaǵa elimizdiń jáne sheteldik dıplomatııa mıssııasynyń ókilderi qatysty.
Dóńgelek ústel barysynda Almaty qalasyndaǵy SIM ókildigi Saıası-yntymaqtastyq basqarmasynyń basshysy Almasha Arenova: «Azııa qurlyǵynda senim tetikterin qurý ıdeıasy 1992 jyly aıtylǵan bolatyn, sodan beri AО́SShK Azııa qaýipsizdigin nyǵaıtýǵa eleýli úles qosyp keledi. Búgingi tańda Qazaqstannyń tóraǵalyq etýi aıasynda keńesti óńirlik uıymdy transformasııalaý mańyzdy ári AО́SShK qyzmetin dıalogtik platformaǵa túrlendirý qatysýshy elderdiń ózara is-qımylynyń basty baǵyty bolyp otyr», dedi.
Jıyndy júrgizgen halyqaralyq qatynastar fakýltetiniń dekany Dýman Jekenov, prorektor Nurjan Aıdosov otyrystyń mán-mańyzyna toqtalyp, halyqaralyq uıymnyń jahandyq jaǵdaıdaǵy mıssııasyna toqtaldy.
Dıplomattar jıynyn jalǵastyrǵan BUU Jahandyq kommýnıkasııalar departamentiniń ókili Vlastımıl Samek AО́SShK mıssııasynyń múshe-memleketter ǵana emes, jahandyq máselelerde mańyzdy ekenin atap ótse, Qytaı Halyq Respýblıkasynyń bas konsýly Szıan Veı: «Jańa syn-tegeýrinder álem elderi úshin óńirlik qaýipsizdik, turaqtylyq pen tatý kórshilik qatynastardaǵy syndarly dıalogti nyǵaıtýdy qajet etedi. Osy oraıda Qytaıdyń strategııalyq maqsattary AО́SShK turaqty damý mindetterimen sáıkes kelip otyr. QHR basshysynyń jýyrda Qazaqstanǵa sapary barysynda túrli salalardaǵy yqpaldastyqqa basymdyq bergeni osynyń dáleli», dep atap ótti. Iran Islam Respýblıkasynyń bas konsýly Mohsen Faganı kópjaqty konstrýktıvti dıalogti qoldaıtynyn atap ótse, О́zbekstan Respýblıkasynyń bas konsýly Abror Fathýllaevtyń aıtýynsha, ótpeli kezeńde turǵan elder úshin transulttyq qaterler, mıgrasııa, dástúrli qundylyqtar turǵysynda yqpaldastyq mehanızmderin jetildirýdiń mańyzy zor. Túrkııa Respýblıkasynyń Almaty qalasyndaǵy vıse-konsýly Shermın Tekın, Úndistannyń Almaty qalasyndaǵy Bas konsýldyǵynyń konsýly Amıt Kýmar Sharma, Tájikstan bas konsýly Ravshan Bobohonzoda, Qyrǵyzstannyń Bas konsýldyǵynyń konsýly Jýmash Asanbekov osy aıtylǵandardy quptaı otyryp, búginde geografııasy keńeıip, qurlyqtyq platformaǵa aınalǵan keńestiń beıbitshilikti qoldaý, yntymaqtastyq ornatý jáne damý múddesi turǵysynan Azııa elderiniń ujymdyq kúsh-jigerin úılestirýdegi áleýetiniń zor ekenin atap ótip, aldaǵy damý strategııasyna baılanysty usynystarymen bólisti.
Prezıdent Q.Toqaev elimizdiń syrtqy saıasatynyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasynda Azııalyq qaýipsizdiktiń túıindi máselelerin sheshýdiń, onyń ishinde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti qaýipsizdik pen damý boıynsha óńirlik uıymǵa aınaldyrý arqyly, keshendi tásilderin izdeýdi jandandyrý mindetin qoıǵany belgili. Tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Bolat Sultanov «Keńestiń transformasııalanýy kontınenttegi ózgermeli jaǵdaıda Azııanyń jańa mindetterin anyqtaıdy» dep atap ótti. «Osy oraıda AО́SShK is-qımylyna naqty basshylyq kerek, al oǵan aǵymdaǵy geosaıası konfrontasııa jaǵdaıynda qalaı qol jetkizýge bolady?» degen saýal tastaı otyryp sarapshy: «Búginde AО́SShK músheleri arasynda kelispeýshilikterdi ári álemdegi ahýaldy túbegeıli ózgertetin jaǵdaılardy da joqqa shyǵara almaımyz. Múshe-memleketterdiń kópshiligi áleýmettik-ekonomıkalyq turǵydan syn-tegeýrinder kezeńinde tur. Al ǵylym men tehnıka, tehnologııalar damyǵan saıyn, áleýmettik-ekonomıkalyq damýshy jáne damyǵan elder arasyndaǵy aıyrmashylyq ulǵaıa beredi. Munymen qosa pandemııa, COVID-19, klımattyń ózgerýi, demografııalyq dısproporsııalyq máseleler taǵy bar» dedi.
«Qazaqstan AО́SShK bastamashysy bola otyryp, onyń tıimdi jumys isteýine kúsh salyp keledi», dep atap ótti tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Quralaı Baızaqova. Búginde keńes jumysyn uıymdastyrý men quqyqtyq negizderinde qazaqstandyq dıplomattardyń úlesi zor. AО́SShK Azııadaǵy kóptegen memleketter úshin dıskýssııa alańy bolyp tabylady. «Azııa saıası-ekonomıkalyq turǵydan alǵanda birkelki emes. Kóptegen elder úshin aımaqtyq kelispeýshilikter, rettelmegen jaǵdaılar bar. Búginde kontınentte dinı ekstremızm, terrorızm, esirtki tasymaly, energetıkalyq qaýipsizdik syndy jańa elementter paıda boldy. Daýly máselelerde konstrýktıvti kelissózderdi qamtamasyz etý máselesi ózekti. Sondyqtan AО́SShK bastamasymen ujymdyq qaýipsizdik júıesin qurý qajettigi týyndaıdy. Osy oraıda halyqaralyq tájirıbelerdi basshylyqqa ala otyryp, aldyn alý sharalaryn damytý qajet. Búginde AО́SShK syrtqy saıasattaǵy áleýeti tolyqqandy paıdalanylmaı otyr. Sondyqtan múshe-memleketterdiń geografııalyq ártúrliligi qalyptasqan geosaıası jaǵdaıda ujymdyq qyzmetke barynsha beıimdelý kerek», dedi sarapashy.
«Kóne órkenıetter besigi sanalatyn Azııa qarqyndy saıası-ekonomıkalyq úrdisterdi bastan ótkerýde. Basqa kontınenttermen salystyrǵanda Azııada múshe-memleketterdi, qaýipsizdik jáne birlesken damý sharalaryn qamtıtyn uıym joq. Sondyqtan Azııada barshamyzdyń basymyzdy biriktiretin oıyn erejesi kerek» dedi QSZI bas sarapshysy Bolat Áýelbaev. «Aımaqta ınfraqurylym qıyndap, bir-birine táýeldilik kúsheıip otyr. Transport, logıstıka, aqparattyq qurylym damýda. Osy oraıda tiline, dinine, konfesssııaaralyq, mádenı aıyrmashylyqtarǵa qaramastan múshe-memleketter jaqyndaı túsýi qajet. Búginde Túrkııadan Japonııaǵa deıingi túrli-tústi órkenıetter spektriniń saıası júıesine zer salatyn bolsaq, barlyq elder zamanaýı turǵyda ómir súrgisi keledi. Sondyqtan Azııa dıaloginen aımaqtaǵy aýqymdy qaýipsizdiktiń kontýryn kórip otyrmyz. Al ony júzege asyrýdyń joly kóp qyrly ári ońaı sharýa emes. Sondyqtan erikti jaýapkershilik alatyn ámbebap júıe túze otyryp ári Azııanyń kóptegen elderi jahandaný jaǵdaıyna beıimdelýmen qatar saıası jáne ekonomıkalyq úrdiske belsendi kirigýi kerek. Osylaısha múshe-memleketter ózderine erikti túrde mindetteme ala alady», dedi sarapshy.
Dóńgelek ústelge qatysqan sarapshylar Mara Gýbaıdýllına, Málik Aýǵan, Rústem Qurmanǵojın, Aqmaral Batalova, Mýnıra Artyqbekova AО́SShK aıasynda qaýipsizdik tetikteriniń, saýda jáne sanksııalyq soǵystar, Azııa kontınentindegi senim sharalary júıesin damytý, daýly máseleler boıynsha syndarly kelissózderdi qamtamasyz etý, terrorızmge qarsy is-qımyldyń birlesken júıeli tásilderin jáne AО́SShK elderiniń aýmaǵynda qaterlerdiń aldyn alý tetikterin ázirleý qajettigi turǵysynda oı bólisip, is-shara qorytyndysyna sáıkes qarar qabyldady.
ALMATY