Búginde qoǵamda jantúrshigerlik oqıǵalar nege jıilep ketti degen suraq mazalaıdy. Nege? Árıne tegis halyqty dattaýǵa bolmaıdy «bir anadan ala da týady, qula da týady», bul arada ulttyń da, dinniń de qatysy joq dersiz. Jubatarlyq sóz tabylar, biraq oǵan jetim qalǵan balalar jubanyp, názik júrektegi jara jazyla ma? Bir úıelmenniń, ıaǵnı otbasynyń áleýmettik ahýalyn alǵa tartarmyz, qoǵamnyń qatygezdenip bara jatqanyn aıtarmyz, biraq. Nege osyndaı oqıǵalar jıilep ketti?
Bul máselege Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta alańdaýshylyq tanytyp, kóz juma qaraýǵa bolmaıtynyn aıtty. «Otbasylyq zorlyq-zombylyqty qylmys sanatyna jatqyzý máselesi qoǵamda kópten beri talqylanyp júr. Quqyq qorǵaý organdary bul usynystyń durys ekenine kúmánmen qaraıdy. Sebebi mundaı turmystyq jaǵdaılardy anyqtaý ońaı emes, ıaǵnı osyndaı oqıǵalardy tergep-tekserý qıynǵa soǵady. Bul sózdiń de jany bar. Biraq qalaı desek te, otbasylyq zorlyq-zombylyqqa kóz juma qaraýǵa bolmaıdy. Otbasynda oıran salatyndar jazaǵa tartylmasa, olar odan beter basynyp ketedi. Al japa shekkender múldem qorǵaýsyz qalady. Mundaı áreketter úshin jazany kúsheıtetin kez keldi dep sanaımyn. Zardap shekken jandar eldiń sózinen nemese bireýdiń qysym jasaýynan qoryqpaýy qajet», dedi Memleket basshysy halyqqa arnaǵan Joldaýynda. Iá, Prezıdenttiń jazany kúsheıtý, bul máselege mán bere qaraý jónindegi tapsyrmasy kópshilik tarapynan qoldaý taýyp otyr. Áıtpese jaǵa ustatar jantúrshigerlik oqıǵalar, zorlyq-zombylyq derekteri tyıylar emes.
...Shyryldap anasyna arasha túsken jasóspirim qyzdyń ákesine shamasy jetpedi. О́zinen kishi baýyrlarynyń jan shoshyrlyq kórinistiń kýási bolǵanyn qalamaǵan qyz jan ushyra júgirip baryp, apasyn shaqyrady. Arasha túsken balalaryna da, tipti óz anasyna da qol jumsaǵan qatygez áke soqqylardan álsiregen áıeldi tómpeshteýin jalǵastyra berdi. Analaryna arasha túse almaǵan sharasyz balalardyń úlkeni polısııaǵa habar bergen. Keshke bastalǵan zorlyq-zombylyq, qorlaý tún jarym aýa qaıǵyly aıaqtaldy. Qaıran ana sońǵy demi shyqqansha qarsylasqan. Qaıǵyly oqıǵany baıandap, qaǵazǵa túsirýdiń ózi júrekke salmaq. Ordabasy aýdanynyń Temirlan aýylynda bolǵan oqıǵadan el habardar, eski jaranyń aýzyn tyrnaǵandaı bolmaıyq. Balalarynyń kózinshe kúıeýi asqan qatygezdikpen óltirgen ananyń qazasy jaqyndaryna ǵana emes, búkil eldiń de qabyrǵasyna batty. Keıinnen ony 15 jyl otasqan kúıeýi budan buryn da soqqyǵa jyǵyp, taıaqtap kelgeni aıtyldy. Osydan birneshe jyl buryn kúıeýi kezekti bir janjal kezinde adam tanymastaı etip uryp-soqqan kezde anasy qyzyn ajyratyp almaq bolypty. Tipti sotqa deıin barǵan. Biraq ol kezde kúıeý balasy qyzdyń ózinen jáne týystarynan jalynyp, tipti aıaǵyna deıin jyǵylyp keshirim suraǵan kórinedi. Anasynyń aıtýynsha, qyzy ata-enesin tastap kete almaǵan, nemerelerinen ajyratqysy kelmegen. Onyń ústine kúıeýinen qoryqqandyqtan amalsyzdan kónip kelipti. Baqılyq bolǵan áıeldiń sońynda eki qyzy men eki uly qaldy. Osy oqıǵadan keıin kóp uzamaı Túrkistan oblysynda otbasylyq zorlyq-zombylyqtan taǵy bir kelinshek baqılyq boldy. Jetisaı aýdanynyń 30 jastaǵy turǵyny kúıeýiniń aýyr soqqysynan soń es jımastan kóz jumǵan. Soraqysy sol, bul oqıǵa da balalarynyń kóz aldynda bolǵan. Tún jarymynda er adam áıelin bas salyp tópelep uryp, denesiniń saý tamtyǵyn qaldyrmapty. Es-tússiz jaǵdaıda aýrýhanaǵa jetkizilgen kópbalaly ana alty kún jatyp, jansaqtaý bóliminde kóz jumdy. Marqumnyń artynda aldy 8 jasta, kishisi 11 aılyq tórt balasy qaldy...
Polısııa departamenti áıelderdi zorlyq-zombylyqtan qorǵaý jónindegi ishki ister organdarynyń jumysyn uıymdastyrý jónindegi bólimshesiniń málimetinshe, bıylǵy 9 aıda oblys kóleminde 5 735 áıelderge qarsy jasalǵan qylmys tirkelgen (2021 jyly – 5 786). Onyń ishinde turmystyq qarym-qatynasta – 952, 1 514 qylmystyq is qozǵalǵan, bir qylmystyq is óndirispen qysqartylǵan. Qylmystyń 4 783-i turǵylyqty meken-jaıy boıynsha, 952-si qoǵamdyq oryndarda jasalǵan. Qyzǵanyshtan – 6, birlese spırttik ishimdik ishe otyryp – 3, urystan nemese nashar qarym-qatynastarǵa baılanysty – 2 245, buzaqylyq áreketten 28 qylmystyq oqıǵa oryn alǵan. Quqyq qorǵaý oryndarynyń taldaýy zorlyq-zombylyqqa ushyraıtyn áıelderdiń kóbi, ıaǵnı 1 440-y oqymaıtyn jáne jumyssyzdar ekenin kórsetken. Al jaldamaly jumysshylar – 90, jeke kásipker – 32, memlekettik qyzmetkerler – 22, joǵary jáne arnaıy orta oqý oryndarynda oqıtyndar – 13, jalpy bilim berý mektepterinde oqıtyndar – 37. Ásirese 50 jastan asqandar arasynda zorlyq-zombylyqqa ushyraıtyn áıel kóp. Naqtyraq aıtsaq, zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan áıelderdiń jas erekshelik sıpaty tómendegishe: 18 jastan 29 jasqa deıin – 302 adam, 30 jastan 39 jasqa deıin – 490, 40 jastan 49 jasqa deıin – 379, 50-den joǵary – 385 adam. Sonymen qatar polısııa qyzmetkerleri zorlyq-zombylyq jaǵdaıynyń 363-i tanystarymen, al áıelder jaǵynan – 356, jaqyn týystarymen – 54, kúıeýlerimen – 14, 10-y birge turatyndarmen jasalynǵanyn anyqtap otyr.
Al oblys ortalyǵy – kıeli Túrkistanda jyl basynan beri otbasyndaǵy janjal boıynsha 580 shaqyrtý tússe, onyń 360-y ishimdiktiń kesirinen bolǵan. Mamandardyń deregine qaraǵanda, Túrkistan oblysy turǵyndarynyń jartysynan kóbi, ıaǵnı 57 paıyzy turmystyq zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershiliktiń bar ekendiginen habarsyz. Sondaı-aq BUU-nyń málimetinshe, aımaqtaǵy áıelderdiń kópshiligi turmystyq zorlyq-zombylyqqa tap bolǵan jaǵdaıda qaıda júginetinin bilmeıdi eken. Bul oraıda oblystyq polısııa departamenti áıelderdiń quqyqtyq saýatyn arttyrý maqsatynda, zorlyq-zombylyqty boldyrmaý deńgeıin kóterý baǵytynda halyq arasynda úgit-túsindirme jumysy júrgizilip, bıylǵy 9 aıda buqaralyq aqparat quraldarynda – 367 aqparattyq túsindirý jarııalanǵanyn aıtady. Budan bólek, bıyl polısııa qyzmetkerleri ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan 2 700-den astam áıeldi daǵdarys ortalyqtaryna ornalastyrǵan. Olardyń 716-sy ýaqytsha baspanamen qamtyldy. Otbasy turmystyq qatynastaǵy qylmystardyń aldyn alý maqsatynda «Zorlyq zombylyqsyz otbasy», «Otbasydaǵy zorlyq-zombylyqqa jol joq!» jáne «Otbasyndaǵy beıbitshilik» atty aksııalar ótkizilýde.
Jábirlengen qyz-kelinshekterge quqyqtyq kómekti, sondaı-aq oblys ákimi janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııasy, memlekettik organdarmen, úkimettik jáne úkimettik emes qoǵamdyq birlestiktermen birlese kórsetedi. Zombylyqtyń túrin taldap, kategorııasyn anyqtap, medısınalyq jáne psıhologııalyq keńester beredi. Keıde turmysta zorlyq-zombylyq kórgen áıelderdiń barar jeri, basar taýy bolmaǵandyqtan ǵana amalsyz tıran kúıeýlerimen birge turýǵa májbúr bolady eken. Búginde óńirlerde osyndaı sharasyz kúıge túsken qyz-kelinshekter men olardyń balalaryna kómek kórsetip, bas saýǵalar ýaqytsha meken usynatyn arnaıy ortalyqtar bar. Mysaly, oblys aýmaǵynda zorlyq-zombylyqtyń qurbandaryna arnaýly áleýmettik qyzmetterdi kórsetý boıynsha «Senim-Aı» qoǵamdyq birlestiginiń «Kómek» daǵdarys ortalyǵy jumys isteıdi. Daǵdarys ortalyǵynyń baspanasy 20 adamǵa arnalǵan. «Jigerli júrek» múgedekter qoǵamy» qoǵamdyq birlestiginiń daǵdarys ortalyǵynda da jábirlenýshilerge psıhologııalyq, zańgerlik jáne medısınalyq kómek kórsetiledi. Sonymen qatar Túrkistan oblysy aýmaǵynda 738 qoǵamdyq birlestik tirkelgen. Onyń ishinde, otbasylyq-turmystyq zorlyq-zombylyqtan, áıelderdiń jáne balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha 24 úkimettik emes uıymdar bar. Iаǵnı jábirlenýshilerge jan-jaqty kómek kórsetilýde.
Degenmen mamandar máseleniń túpki negizi otbasylyq tárbıede jatqanyn, «uıada ne kórse, ushqanda sony iletin» bala úshin áke-shesheniń árbir is-áreketi mańyzdy ekenin aıtady. Úıde únemi urys-keris jaǵdaıyndaǵy otbasynda balalardyń bir-birine súıispenshilikpen mámile etýin kútý bos qııal bolmaq. Ata-anasynan jábir kórgen bala aldymen baýyrlaryn, keıin syrttaǵy áli jetetinderdi jábirleı bastaıdy. Joǵaryda biz áńgimelep ótken qaıǵyly oqıǵa bolǵan Ordabasy aýdandyq polısııa bóliminiń áıelder quqyn qorǵaý jónindegi ınspektory Gúlsin Bekbaeva jergilikti názik jandardyń quqyqtyq saýaty tómen ekenin aıtady. «Áıelderde otbasyndaǵy ahýaldy syrtqa shyǵarý uıat bolady degen túsinik qalyptasqan. Jábirlengenderdiń kóbi basqasha ómirdi bilmeıdi, olardyń analary da osylaı ómir súrgen. Mundaı jaǵdaıda olarǵa qyzdarynyń osyndaı tirshiligin qalaıtyn-qalamaıtynyn suraımyn. Eger qyz bala búgin ákesiniń anasyn uryp jatqanyn kórip ósse, erteńgi kúni bul áreketti qalypty sanap kúıeýiniń qorlaýyna kóne berýi ábden múmkin. Keı jaǵdaıda áıeline qol kótergen kúıeýi «jazalaýdy» telefonyn alyp qoıýdan bastaıdy. Sondyqtan áıel kórshilerine nemese polısııaǵa habarlasa almaıdy. Mundaı jaǵdaıda bar úmit balalarynda. Mektepterde balalarǵa úıde urys-keris bolǵan, analary úshin qoryqqan kezde kórshilerine, týysqandaryna, polısııaǵa qońyraý shalyp, habarlaý qajettigin túsindiremin. О́z telefonymnyń nómirin beremin. Mundaı áńgimeler óz nátıjesin de berýde. Bir ǵana jaǵdaıdy aıta keteıin, birde Tórtkúlden joǵary synyp oqýshysy qońyraý shalyp, anasy óz-ózine pyshaq salmaqshy bolyp jatqanyn jylap habarlady. Olardyń úıine jan ushyra qalaı jetkenimdi bilmeımin. Áıteýir aman alyp qaldyq. Túnde daǵdarys ortalyǵyna barýdan bas tartqandyqtan úıime alyp keldim», deıdi Gúlsin Bekbaeva jýrnalısterge bergen suhbatynda.
«Kómek» daǵdarys ortalyǵynyń jetekshisi Málıka Júsipovanyń aıtýynsha, jyl basynan bergi 6 aıda ortalyq kómegine 649 áıel júgingen. «Meni zaman ózgerip, jańaryp jatqan búgingi tańda keı otbasylardyń eskishil kózqarastan arylmaǵany tańǵaldyrady. Daǵdarys ortalyǵyna kelgen keı áıelder ákeleri balalarynyń kózinshe analaryn urǵanyn aıtyp, ony qalypty jaǵdaıǵa sanaıtynyn, ózi de sondyqtan kónetinin aıtady. Kúıeýiniń qorlyǵyna shydap, zorlyq-zombylyq kórse de kónbistik tanytatyndar arasynda bilimi joq, jastaı turmysqa shyqqandar da bar. Sondaı-aq sońǵy kezderi masyldyq pıǵyldaǵy áıelder de paıda bola bastady. Olar ortalyqqa ókimet aıtty paıdalanaıyq degen oımen sebep taýyp, daıyndalyp keledi. Biz alǵashqy jyldary barlyǵyn qabyldap, birge ornalastyratynbyz. Qazir kelgenderdi zerdelep, taza zorlyq-zombylyqqa ushyraǵandaryn bólek, urys-keristen keıin kelgenderdi, sýısıdke beıimderin bólek ornalastyryp, árqaısymen jeke jumys júrgizemiz. О́kinishke qaraı, sońǵy kezderi pedofılder, balalarǵa álimjettik jasaý, zorlaý syndy oqıǵalar kóbeıdi. Bul keleńsizdiktiń ekinshi jaǵy da bar, keı pendeler aqsha tabýdyń amaly retinde oń-solyn tanyp úlgermegen balany paıdalanýda. Bopsalaý, qoqan-loqy jasaý maqsatynda óz-ózine qol jumsaıtynyn aıtyp, qorqytatyndar da kezdesedi. Bul da bir zertteýdi, keń kólemde kóterýdi qajet etetin ózekti másele bolyp otyr», deıdi Málıka Ábdrashqyzy. Iаǵnı Prezıdent Joldaýynda aıtylǵandaı, keı turmystyq jaǵdaılardyń aq-qarasyn ajyratý ońaı emes.
Iá, áıelderdiń quqyqtyq saýatyn kóterý, zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý maqsatynda atqarylyp jatqan sharýa az emes. Alaıda zorlyq-zombylyq tyıylar emes. Al kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty jasalatyn qylmys óz aldyna jeke taqyrypty qajet etetin másele. Osy bir ózekti taqyrypty zerdeleý barysynda biz áńgimelesken mamandar zorlyq-zombylyq oryn alǵan oqıǵalardyń negizgi sebebi retinde otbasyndaǵy bilim men tárbıeniń tómendigin atady. Sondaı-aq kóbine ishkilikke salynǵan jáne áıelin syılamaıtyn er azamattar otbasyndaǵy janjaldyń ýshyǵýyna túrtki bolady eken. Mamandar psıhıkasy saý adam qatygezdikpen jasalatyn qylmysqa barmaıtynyn, ishimdikke nemese esirtkige táýeldilikten tolyq emdelmegenderdiń shekten shyqqan ozbyrlyq jasaıtynyn jáne bul arada áleýmettik qyzmetkerler men psıhologterdiń jumysynda kemshilik baryn aıtady. Balalarynyń kózinshe áıeline qol jumsaıtyndardyń áreketin nadandyqqa teńeıtinder, al qatygezdigin zalymdyq sanaıtyndar kóp. Bul oraıda dana Abaıdyń sózine júginsek: «Kúlli adam balasyn qor qylatyn úsh nárse bar. Sonan qashpaq kerek: áýeli nadandyq, ekinshisi – erinshektik, úshinshi – zalymdyq dep bilesiń... Zalymdyq – adam balasynyń dushpany. Adam balasyna dushpan bolsa, adamnan bólinedi, bir jyrtqysh haıýan qısabyna qosylady».
Túrkistan oblysy