Jaqynda «Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi» atty Qazaqstannyń syrtqy saıası bastamasynyń dúnıejúzilik qaýymdastyqqa usynylǵanyna 30 jyl tolady. Osy oraıda, halyqaralyq deńgeıde aty shyqqan keńestiń qalaı qurylǵanyna, jalpy táýelsizdiktiń bastapqy kezindegi elimizdiń alǵashqy syrtqy saıası qadamdarynyń syndarly bir kezeńine nazar aýdarýdyń sáti túsip otyr.
Resmı túrde «Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesi» atty bastamanyń tusaýkeseri 1992 jylǵy 5 qazanda BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynyń minberinen jarııalanǵan. Sondaǵy negizgi másele – Azııa óńirinde yntymaqtastyqty qalyptastyrý sharalaryn aıqyndap, kópjaqty beıbit dıplomatııaǵa qol jetkizý edi.
Mundaı keńesti shaqyrý qajettiligi bıpolıarlyq júıe ydyraǵannan keıin ómirge kelgen birqatar jańa memleketter men Ortalyq Azııanyń jańa saıası kelbetiniń qalyptasýynan, demek óńirlik qaýipsizdik arhıtektýrasynyń ózgerýinen týyndaǵan edi. Keńes qurý týraly bastamanyń negizgi maqsaty – Azııa óńirinde preventıvti dıplomatııany iske asyrý arqyly janjaldardy beıbit jolmen retteýge basymdyq berý jáne óńirlik qaýipsizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtýdaǵy kópjaqty yntymaqtastyqqa qol jetkizý.
Osy oraıda atalǵan keńesti shaqyrýdyń ózi qanshalyqty syndarly saıasat, usynystan naqty iske asyrý barysy qanshalyqty kóp deńgeıli bolǵandyǵyn atap ótken jón. Mysaly, 1994-2002 jyldar aralyǵynda arnaıy jumys tobynyń, aǵa laýazymdy tulǵalar komıtetiniń, Syrtqy ister mınıstrleri deńgeıindegi kezdesýlerdiń birqatar otyrysy ótti. Osynyń nátıjesinde 2002 jyldyń maýsym aıynda «Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesiniń» I sammıtin ótkizý múmkindigi týady.
Búgingi tańda keńes parametrleri men mańyzy boıynsha panazıattyq dıalog alańyna aınalyp úlgerdi desek qatelespeımiz. О́ńirdiń 27 eli keńestiń múshesi bolsa, Azııadan tys memleketter ishinde Belarýs, AQSh, Ýkraına jáne 5 halyqaralyq uıym (BUU, kóshi-qon jónindegi halyqaralyq uıym, EQYU, Arab memleketteri lıgasy, Túrki memleketteriniń parlamenttik assambleıasy) baıqaýshylar retinde tirkelgen. Budan basqa, taǵy 5 uıym – Ekonomıkalyq yntymaqtastyq uıymy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymynyń О́ńirlik terrorızmge qarsy qurylymy, BUU-nyń Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasy AО́SShK-niń áriptesteri. Sonymen qatar keńeske múshe elder álem halqynyń 60 paıyzyn quraıdy, al álemdik ishki jalpy ónimniń 40 paıyzyna jýyǵy osy Azııa óńirinde shoǵyrlanǵan.
AО́SShK-ne qatysýshy memleketterdiń ózara qarym-qatynas qaǵıdattary BUU-nyń Jarǵysy jáne halyqaralyq quqyqqa sáıkes keledi. Almatynyń AО́SShK aktisimen egemendi teńdik jáne egemendi quqyqtardy qurmetteý; janjaldardy beıbit jolmen retteý; ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı yntymaqtastyq; basqa memleketterdiń ishki isterine aralaspaý; kúsh qoldanbaý nemese kúshpen qorqytýdy qoldanbaý; memleketterdiń aýmaqtyq tutastyǵy; qarýsyzdaný jáne qarý-jaraqty baqylaý; adam quqyqtary men negizgi bostandyqtardy qurmetteý bekitilgen.
Almaty aktisine sáıkes senim sharalaryn júzege asyrý AО́SShK maqsattaryna qol jetkizýdiń negizgi quraly retinde tanylǵan. Azııa qurlyǵyndaǵy ózara qarym-qatynastardyń kúrdeliligine baılanysty Senim sharalary katalogy men onda kórsetilgen sharalar usynymdyq sıpatqa ıe jáne AО́SShK músheleri olardy sáti kelse qoldanýy múmkin.
Búginde Senim sharalary katalogy boıynsha jumys qarqyndy jalǵasýda. Al bıylǵy sammıtte qabyldanatyn senimdi nyǵaıtý sharalarynyń jańartylǵan katalogy epıdemııalyq qaýipsizdik, qoǵamdyq densaýlyqty saqtaý jáne farmasevtıka, aqparattyq tehnologııalar, terrorızmge qarsy kúres sııaqty yntymaqtastyqtyń jańa basym baǵyttaryn qamtıdy.
Jalpy, AО́SShK qyzmeti qaýipsizdiktiń bes «ólshemin» qamtıdy. Olar: áskerı-saıası, jańa syn-qaterler men qaýipterge qarsy kúres, ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne adamı ólshemder. Demek AО́SShK-ti is júzinde jumys istep turǵan halyqaralyq saıasat ınstıtýty deýge tolyq negiz bar.
Sonymen birge órkenıet daǵdarysyna ulasyp ketý qaýpi bar qazirgi álemdik problemalardyń ózektiligi halyqaralyq saıasatta únemi alańdaýshylyq týǵyzýda. Osy oraıda, álemdik geosaıası turaqsyzdyqty nazarǵa alsaq, jalpyǵa birdeı qaýipsizdik pen ornyqty damý máselelerin qamtıtyn jáne sheshetin AО́SShK sııaqty kópjaqty keńesti jańǵyrtý – búgingi basty talap. Olaı bolsa, Qazaqstannyń AО́SShK atty syrtqy saıası bastamasynyń halyqaralyq uıym dárejesine deıin kóterý jónindegi usynysy ózekti ekeni anyq.
О́tken jyldyń qazan aıynda AО́SShK Syrtqy ister mınıstrleri keńesine qatysýshylarynyń aldynda sóılegen sózinde Prezıdent Q.Toqaev «AО́SShK halyqaralyq uıym bolýǵa ábden laıyq, ol úshin barlyq qajetti shara júzege asyryldy» degen oı aıtqan bolatyn. Iаǵnı uıym retinde keńes negiz qalaýshy qujattarǵa, basshylyq jáne atqarýshy organdaryna, jedel bıýdjetke jáne turaqty jumys isteıtin hatshylyqqa ıe ekeni atap ótildi. «Usynylyp otyrǵan ózgeris Azııanyń jahandyq máselelerindegi jańa rólin anyq kórsetedi. Bul qadam, sondaı-aq múshe memleketterdiń iri kontınentte shyn máninde ortaq, tutas jáne jan-jaqty qaýipsizdik arhıtektýrasyn qurýǵa beıildiligin rastaıdy», dep Memleket basshysy erekshe atap ótken bolatyn.
Qazirgi kezde AО́SShK jańa uıymǵa – «Azııadaǵy qaýipsizdik jáne damý jónindegi uıymyna» ózgertilýi týraly másele osy jyldyń 12-13 qazanynda ótetin keńestiń VI sammıtinde negizgi máselelerdiń biri bolyp qarastyrylady dep kútilýde. Qazaqstannyń bul usynysyn keńeske qatysýshylar qoldaǵan jaǵdaıda, jańa uıymnyń halyqaralyq saıasattaǵy alar orny erekshe bolatyny sózsiz.
Muhıt ASANBAEV,
Prezıdent janyndaǵy QSZI jetekshi ǵylymı qyzmetkeri