El qazynasyn qorǵaýdyń jańa modeli

Ult baılyǵy – urpaq nesibesi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda «Bıýdjet qarjysyn jəne jalpyulttyq baılyqty talan-tarajǵa salatyn jem­qorlyq əreketter men onyń astyrtyn joldaryn uıymdastyrýshylardy izdeýge, túpki amal-təsilderin anyqtaýǵa barynsha kúsh salý óte mańyzdy», degen bolatyn. Prezıdent sybaılas jemqorlyqpen ymyrasyz kúresý memlekettik saıasattaǵy negizgi basymdyqtyń biri ekenin jıi eske salady. Onyń pikirinshe, zań ústemdigin ornatyp, naǵyz quqyqtyq memleket qurý úshin eń aldymen, jemqorlyqtyń tamyryna balta shabý kerek. Bul rette, Prezıdent sońǵy jyldary birqatar mańyzdy qadam jasalǵanyna nazar aýdarady. Sottardyń sapaly qyzmet atqarýy úshin naqty sharalar qabyldanǵanyn atap ótken jón. Keıingi úsh jylda 200-ge jýyq sýdıa jumystan shyǵaryldy, ıa bolmasa laýazymy tómendetildi. Qylmystyq prosestiń úsh býyndy úlgisi engizildi. Sonyń nátıjesinde prokýrorlar byltyr úsh jarym myńǵa jýyq adamnyń qylmystyq proseske negizsiz tartylýy­na jol bergen joq. Basqa da birqatar ınstıtýsıonaldyq shara júzege asyrylyp jatyr.

– Jemqorlyq áreketi úshin sottal­ǵan azamattardy shartty túrde merziminen buryn bosatýǵa tyıym salyndy. Sot­tarǵa, quqyq qorǵaý qyzmetkerlerine, para bergenderge jáne deldaldarǵa qatań jaza qoldanylatyn boldy. Byltyrdan beri jalpyǵa birdeı salyq deklarasııasyn tapsyrýdy bastadyq. Osy jáne basqa da sharalar aıtarlyqtaı nátıje berip, jemqorlyq deńgeıi tómendedi. Degenmen túbegeıli ózgeris ákelgen joq. Muny ashyq aıtýymyz kerek. Azamattarymyz áli de kúndelikti ómirde sybaılas jem­qorlyq jaǵdaılarymen betpe-bet kelýde, – degen edi Prezıdent jyl basynda ótken Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi keńeste.

Memleket basshysy quqyq qorǵaý organ­dary batyl áreket etpeı, sybaı­las jemqorlyqpen tıimdi kúres júrgizý múlde múmkin emes dep sanaıdy. Kóp jyl boıy olar máseleni tereń zerttemeı turyp, para alýshylardy qylmys ústinde ustap keldi. Ártúrli adam bir laýazymdy atqaryp otyryp, birdeı máse­lelerdi sheshkeni úshin kináli dep ta­nylǵan. Jemqorlardy turaqty túrde ustap, túrmege qamap otyrǵan. Al sybaılas jemqorlyqtyń beleń alýyna qatysty sebepter men jaǵdaılar eshkimdi qyzyqtyra qoımaǵan. Tek sońǵy jyldary ǵana osy máselege nazar aýdaryla bastaǵany baıqalady.

Anyǵy sol, qaı jerde aqsha kóp, sol jerde paraqorlyqtyń ısi shyǵady. Eli­mizde kóbine aýyl sharýashylyǵy, keden, qurylys, bilim berý, kommýnal­dyq baǵyt, densaýlyq saqtaý salalarynda sybaılas jemqorlyq faktileri kóp tirkeledi. Bir ǵana agroónerkásip ke­she­niniń aınalasynda daý-damaı, aıǵaı-shý tolastar emes. Naqtylasaq, aýyl sharýashylyǵyndaǵy sýbsıdııalarǵa baı­­lanysty jemqorlyq derekteri kóp anyq­talady. Sońǵy 5 jylda memleket agrarılerdi qoldaý úshin eki trıllıon teńge ból­gen. Osy ýaqyt ishinde atalǵan salada 960 qylmystyq is tirkelip, 450 adam qylmystyq jaýapkershilikke tar­tyl­ǵan. Bul sala jyldar boıy jem­qorlyqqa belsheden batyp jatyr.

«So­nyń kesirinen memleket úlken zııan shek­­ti, azyq-túlik qaýipsizdigi­ne nuqsan kel­di. Atap aıtqanda, jaıy­lymdyq jer­lerdi sýlandyrýǵa bólingen 80 mıl­lıard teńgeniń teń jartysy maq­satqa saı jum­salmaǵan. Byltyr qýań­shylyq bolǵan kezde sharýalar jem-shóp tappaı, mal qyrylyp qaldy. Tip­ti, keıbir óńirde sharýalarǵa sýbsı­dııa retinde kún batareıasy berilgen. Ashy­ǵyn aıtqanda, aýyl turǵyndaryna ne qa­jet ekenine eshkim bas qatyrmaǵan. Sýbsıdııany ıgerdik dep esep berý úshin sol kún batareıalarynyń baǵasy eselep kórsetilgen. Munyń bári ýákiletti organdardyń jaýapsyzdyǵynan bolǵan. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi men ákimder mundaı bylyqqa jol bergeni úshin jaýap berýi kerek», degen bolatyn Prezıdent.

Zań buzǵandar aıylyn jııa ma?

Endigi jerde elimizde memlekettik qyzmetshilerdiń tabysy men shyǵyny baqylaýǵa alynýy múmkin. Májiliske túsken zań jobasynda sheneýnikterdiń tabysy men shyǵyny arasynda aıyr­mashylyq baıqalsa, olarǵa sanksııa salynatyny kórsetilgen. Iаǵnı aıyrmashy­lyq 1 myń aılyq eseptik kórsetkishten assa, oǵan sol aıyrmashylyqtyń 90 paıyzyna teń bolatyn aıyppul salynady. Al shyǵyn men kiris arasyndaǵy tabys memlekettik qyzmetshiniń jyldyq tabysynan asyp ketse, qyzmetinen bosatylady. Baqylaý memlekettik qyzmetkerdiń deklarasııasyna ǵana emes, týystary men otbasy músheleriniń shyǵynyna da júrgiziletinin atap ótken jón.

Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi usynǵan jartyjyl­dyq­tyń qorytyndysyna kóz júgirteıik. Eli­mizde 6 aıdyń ishinde 1 300-den astam sybaılas jemqorlyq qylmysy tirkelgen. Jymysqy áreketke barǵan 800-den astam tulǵanyń 140-y túrli deńgeıdegi basshylar eken. Sotqa 592 is joldanyp, 357 jemqor sottalǵan. Belgili bolǵandaı, ázir­ge shelek jalaǵandardan góri aıran ishkendermen kúres kúsheıtilip jatqan kórinedi. Naqtylasaq, ekonomıkalyq resýrstardy zańsyz shoǵyrlandyrýǵa jáne olardy memleket menshigine qaıtarýǵa baılanysty isterdi tergeý erekshe baqy­laýda tur. Qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde memleketke 430 mlrd teńge nemese shamamen 1 mlrd AQSh dollary somasyna aktıvter qaıtarylypty.

– Zańsyz shetelge shyǵarylǵan qara­jat pen múlikti elge qaıtarý maqsa­tyn­da halyqaralyq yntymaqtastyqty kúsheıtý kerek. Taıaýda Eýropa Keńesiniń tarapynan Qazaqstanǵa eýropalyq Sybaılas jemqorlyq úshin qylmystyq jaýapkershilik týraly Konvensııaǵa qosylý jóninde resmı shaqyrý haty keldi. Endi Konvensııaǵa qosylý úshin qajetti prosedýralardy qolǵa alatyn bolamyz. Bul konvensııa shetelden korrýpsıonerler men urlanǵan aktıvterdi qaıtarý jolyndaǵy múmkinshilikteri­­mizdi keńeıtedi. Eýropa Keńesiniń Korrýp­sııa­ǵa qarsy memleketter tobynyń múshesi bolý – elimiz úshin óte mańyzdy qadam. GREKO-nyń tolyqqandy qatysýshy retinde alǵashqy montırıngtik raýndtar sheńberinde bizge berilgen 27 usynymyn oryndaý ústindemiz, – deıdi Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń tóraǵasy Oljas Bektenov.

Quzyret hám adal qyzmet

Sybaılas jemqorlyq indeti zamanmen birge ilesip, mol qarajat qaıda bolsa, sol jerge tamyr jaıyp keledi. Kesel­men kúresý sonaý ejelgi zamanda paıda bolǵan. Sazǵa jazylǵan syna jazýdyń arqasynda qazirgi ýaqytqa deıin jetken tarıhı málimetterge sáıkes, sybaılas jemqorlyqpen kúresýshi bop tanylǵan birinshi bıleýshi b.z.d. 2400 jylda ómir súrgen shýmerlik bıleýshi bolǵan. Ol jemqorlyq úshin óte qatal jaza engizgen. О́kinishke qaraı, derekterde oń nátıjege jetken-jetpegeni týraly aıtylmaǵan.

1787 jyly qabyldanǵan AQSh Kon­stıtýsııasyna sáıkes sybaılas jemqor­lyq prezıdentke senimsizdik jarııalaný­ǵa sebep bolatyn eki qylmystyń biri bolyp tabylady. Tarıhta sybaılas jem­qorlyqpen sátti kúres júrgizgen elder bar. Solardyń biri – Fransııa. XVIII ǵasyrdyń aıaǵynda bul elde ıako­bın­dik dıktatýra qurdymǵa ketkennen keıin memleket tarıhyndaǵy eń sy­baı­lastyq tártip dırektorııa ornady. Jańa bılik basqarǵan jyldary Fransııa quldyrady. Keıin bılikke birinshi konsýl bolyp sybaılas jemqorlyqpen batyl kúres bastaǵan Napoleon keldi. Bul kúres qatygezdikke emes, jazanyń bultartpastyǵyna súıengen. Birneshe aı ishinde Napoleon keremet jetistikterge jetti, sonymen qatar dırektorııa kezinde urlanǵan aqshalardy qazynaǵa qaıtardy.

Qazirgi ýaqytta sıngapýrlyq sybaı­las jemqorlyqqa qarsy kúres modeli úzdikterdiń qatarynda. Sıngapýr Táýel­sizdik alǵan sátinde 1965 jyly sybaılas jemqorlyǵy eń joǵarǵy kórsetkishti el bolǵan: sheneýnikterge parasyz bir she­shim­di qabyldaýǵa da ruqsat berilmeı­tin. Indettiń tamyryna balta shabý úshin zańdar qatań boldy jáne sottyq júıe táýelsizdigi joǵarylady. Bar-joǵy bir­neshe jyldan soń osy sııaqty is-sha­ra­lar kesheniniń nátıjesinde sybaılas jemqorlyq deńgeıi jedel tómendedi. Qazirgi ýaqytta Sıngapýr álemde sybaı­las jemqorlyq kórsetkishi eń tómen mem­leketterdiń alǵashqy ondyǵyna enedi.

Qazaqstan – TMD elderiniń ishindegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly arnaıy zań qabyldaǵan alǵashqy memleket. Sybaılas jemqorlyq qyl­mystary sııaqty qoǵamǵa qaýipti is-áre­ketter memleketimizdiń basqarý júıe­sin tunshyqtyryp, ózge mańyzdy sala­lardyń damýyna nuqsan keltirip jatyr. Shyn máninde adal qyzmet atqaratyn memlekettik organdardyń arqasynda ǵana elimizdiń ekonomıkalyq damýy turaqty bolatyny anyq.

Jaqynda Dúnıejúzilik bank álemniń 214 elindegi eń bedeldi jyl saıynǵy «memlekettik basqarý ındıkatorlary» zertteýleriniń sońǵy nátıjelerin jarııalady. Bul tizimde Qazaqstannyń 6 pozısııaǵa óskenin baıqaýǵa bolady. Jemqorlyqty baqylaý ındeksi boıynsha qazir elimiz 102-orynda tur. Baǵalaý 6 ındeks boıynsha júzege asyrylady: «Sybaılas jemqorlyqty baqylaý», «Memlekettik basqarýdyń tıimdiligi», «Zańnyń ústemdigi», «Retteýshi ortanyń sapasy», «Saıası turaqtylyq» jáne «Halyqtyń pikirin esepke alý jáne mem­lekettik organdardyń eseptiligi». Nátı­jeler prosentıl shkalasy boıynsha kórsetiledi, ıaǵnı tómen kórsetkishteri bar elderdiń paıyzy kórsetiledi. Sy­baılas jemqorlyqty baqylaý ındeksi boıynsha Qazaqstan kesteniń dál ortasynda tur. О́tken reıtıngte bizdiń elden tómen nátıjeler elderdiń 42 paıyzyn kórsetse, jańa reıtıngte – 48 paıyz. Osylaısha, bir jyl ishinde Qazaqstan óz pozısııasyn 6 tarmaqqa jaqsartty, al jalpy sońǵy 5 jylda eki eseden astam ósim baıqalady. Osy jyldyń kórsetkishi elimizdiń osy reıtıngke qa­tys­qan barlyq ýaqyt ishinde eń joǵary kórsetkish bolyp sanalady. Bizdiń elden keıingi qatarlarda Argentına, Brazılııa, Indonezııa, Marokko, Serbııa, Túrkııa jáne basqa da memleketter ornalasqan.