Turǵyn úılerdi jylytý tájirıbesi

2010-2013 jyldary Qazaqstanda turǵyn úı ǵımarattaryna jappaı energııa aýdıti júrgizildi. Bul kóppáterli turǵyn úılerde jylý energııasyn jylyna orta eseppen 240 kVt•saǵ/m2 tutynatynyn kórsetti. Salystyrý úshin derek keltirsek, bul kórsetkish Shvesııada – jylyna 82 kVt•saǵ/m2, Germanııada – 120, Fransııada – 126, Anglııada – 130. Árıne, bul qys mezgilindegi eldiń edáýir bóligindegi qatal klımatqa, sondaı-aq eldiń ońtústiginde, ortalyǵynda jáne batysynda uzaq ystyq jáne qurǵaq jazǵa baılanysty túsindiriledi. Munyń bári qysta ǵımarattardy jylytý úshin jylý energııasynyń edáýir mólsherin, sondaı-aq jazda salqyndatý úshin elektr energııa­syn tutynýdy qajet etedi.

Qazirgi turǵyn úı qorynda aýqymdy energetıkalyq jańǵyrtý sońǵy 20-30 jylda jasalmaǵan. Qazaqstandaǵy energııa tıimdiligi isindegi sheshýshi kezeń dep 2004 jyly «Azamattyq ǵımarattardyń energııa tutynýy jáne jylý qorǵaýy» qujaty qabyldanǵan kezdi aıtýǵa bolady. Sondyqtan 2005 jylǵa deıin salynǵan turǵyn úıler energııany tuty­ný turǵysynan kóbirek nazar aýdarýdy qajet etedi. Al olar jalpy turǵyn úı qorynyń basym kópshiligi, ıaǵnı 91%-yn quraıdy.

Qoldanystaǵy normatıvke sáıkes, qa­zirgi ýaqytta turǵyn úıler «S-» – «qa­lypty» klasynan tómen bolmaýǵa tıis, al paıdalanylyp jatqan ǵıma­rattardy energııa tıimdiligi klasyn arttyrý úshin termojańǵyrtý kerek. BUU DB ǴEQ jáne Úkimet jobalarynyń qoldaýymen 2011-2017 jyldary Qazaq­stan­nyń túr­li qalalarynda ornalasqan birqatar kóp­pá­terli turǵyn úıge energııalyq tekserý júrgizildi. Taldaý kórsetkendeı, 30-50 jyl buryn salynǵan úıler negizinen «E» («tómen») jáne «D» («óte tómen») klastaryna sáıkes keledi. Sondaı-aq BUU DB qoldaýymen Qazaqstan astanasynda jańadan salynǵan ǵıma­rat­tar­dyń energııa tıimdiligi klasyn tekserý úshin shaǵyn zertteý júrgizildi. Ná­tı­jeler ǵımarattardyń 25-30%-ynda (qabat­tylyǵyna baılanysty) energııa tıimdiliginiń eń tómengi ruqsat etil­gen klasyna («S» – «qalypty») sáı­kes kelmeıtinin kórsetti. Ádette, bul ǵımarattardy jylýdy qorǵaýǵa jum­salatyn qarajattyń únemdelýine, jylý tutynýdy retteýdiń zamanaýı jú­ıe­le­ri­niń bolmaýyna jáne osy jú­ıe­ler­ge keıinnen tıisti servıstik qyzmet kór­se­týdiń bolmaýyna baılanysty boldy. Aıta keteıik, ondaǵan jyldan keıin bú­gin­gi energııa tıimdiligi normalary bo­ıyn­sha salynǵan zamanaýı ǵıma­rattar da energetıkalyq jań­ǵyr­tý­dy qajet etedi.

Qazaqstan eldiń energııa syıymdy­ly­ǵyn 2030 jylǵa qaraı 25%-ǵa jáne 2008 jylǵy deńgeıden 2050 jylǵa qaraı 50%-ǵa tómendetý baǵytyna bet burdy. Energııa tıimdiligin arttyrý ekologııalyq jaǵdaıǵa jaǵymdy áser etedi. О́ıtkeni otyn tutynýdy azaıtý shyǵaryndylardy azaıtýǵa múmkindik beredi. Turǵyn úı ǵımarattary mańyzdy energııa tutynýshysy jáne energııaǵa degen sońǵy suranysta ekonomıka sektorynyń arasynda ónerkásipten keıingi oryndy alady. Osyǵan baılanys­ty ǵımarattardyń energııa tıimdiligin arttyrý (termojańǵyrtý) energııa tıim­di­ligi maqsatyna qol jetkizýdiń jáne tutastaı alǵanda el ekonomıkasyn de­kar­bonızasııalaýdyń qajetti shar­ty ekenin aıta ketý kerek. Turǵyn úı ǵıma­rattaryn termojańǵyrtýdyń jylý qa­jet­tilikterine energııa tutynýdy qys­qartýdan basqa da oń áseri bar. My­sa­ly, turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý, ǵımarat qaýipsizdigin arttyrý, olardyń sáıkestigin qazirgi zamanǵy standarttarǵa deıin jetkizý, sondaı-aq jyljymaıtyn múliktiń naryqtyq qunyn arttyrý. Bul artyqshylyqtarǵa qol jetkizý úshin qazirdiń ózinde turǵyn úı qoryn jańǵyrtýǵa júıeli kózqaras ázirleýdi bas­taý qajet. Páter ıeleri óz úılerin qalaı jańarta alatynyn kórsetetin tıimdi turaqty úlgiler jasaýy qajet. Bul tek 1960-1990 jyldarda salynǵan eski turǵyn úılerge ǵana emes, sondaı-aq bolashaq úshin de mańyzdy. О́ıtkeni turǵyn úıdi aýqymdy jóndeý jáne jańǵyrtý qajettiligi árqashan mańyzyn joımaıdy. Ondaǵan jyldardan keıin 2000 jyldary salynǵan úıler de modernızasııadan ótýi kerek, onyń ishinde jylý tehnıkalyq sıpattamalaryn jaqsartý, sonymen qatar zamanaýı ınjenerlik júıelerdi jylytý, jeldetý, sýmen jab­dyq­taý jáne t.b.

Turǵyn úı ǵımarattarynyń energııa sıpattamalaryna ártúrli halyqaralyq donorlardyń (mysaly, Jahandyq ekologııalyq qor, BUU DB, USAID jáne t.b.) qoldaýymen ǵımarattardy jańǵyrtý jónindegi qanatqaqty jobalardy oryndaý aıasynda erekshe nazar aýdaryldy. Ol kezde energetıkalyq pasport ázirlenip, jańǵyrtylǵan ǵımarattarda energııa tutyný nátıjesi baqylanǵan edi.

Qazaqstanda qanatqaqty jobalardyń tájirıbesi kórsetkendeı, osy úlgidegi turǵyn úılerdegi energııa únemdeý is-sharalarynan bolatyn eń joǵary nátıje energııa únemdeý jabdyǵyn tıisti paıdalanýdyń 3 jylynan keıin paıda bolady. Energııa únemdeý is-sharalarynyń osyndaı paketin iske asyrý kezinde biraz jyl ishinde ortashalandyrýdy eskere otyryp jylý tutynýda 40-50% únemdeldi (Temirtaý, Qaraǵandy qalalarynda jáne t.b.). Osy úlgidegi turǵyn úılerde jylytý, jaryqtandyrý, shatyrdy jylytý, qasbetti jóndeý, terezelerdi aýystyrý jáne basqa da aýystyrý boıynsha is-sharalardy oryndaý qazirgi bar qurylys normalary boıynsha ǵımarattyń energııa tıimdiligi klasyn «S» – «qalypty» klasyna deıin arttyrýǵa alyp keledi.

Energııa tutynýdy azaıtý jáne sonyń yqpalymen parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn azaıtý maqsatynda osyndaı keshendi jumysty oryndaýdyń jappaı tájirıbesi aıtarlyqtaı ınves­tısııalar qajettiligimen qıyndaıdy. Qanatqaqty jobalar derekteri bo­ıynsha bir jańǵyrtylatyn ǵımaratqa shamamen 160-180 myń dollar qajet (ortasha esep statıstıkalyq 5 qabatty 4 kireberisi bar turǵyn paneldik úı úshin eseptelgen). 50 sharshy metrlik 1 páterge ınvestısııa somasy shamamen 2,5 myń dollardy quraıdy. Sonymen qatar turǵyn úıdi termojańǵyrtý esebinen jylý tutynýdy tómendetýdiń paıdasy óte mardymsyz jáne osy páterge ortasha eseppen jylyna 40-50 dollardy quraıdy.

Mundaı bolmashy paıdanyń sebebi eń aldymen eldegi jylý energııasy úshin tómen tarıfterde jatyr. Tómen ta­rıf­ter Qazaqstanda qazba otynyna sýb­sıdııalardyń bolýyna baılanysty. Ha­lyqaralyq energetıkalyq agenttik (HEA) túrli elderdegi qazba otynyna sýbsıdııalardy on jyldan asa ýaqyt boıy júıeli túrde baǵalap keledi. 2020 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan osyndaı sýbsıdııalar mólsheri boıynsha alǵashqy 20 eldiń qataryna kiredi, olar HEA derekteri boıynsha IJО́-niń 2,7%-yn quraıdy. Bul rette kómirge (eldegi elektr jáne jylý energııasyn óndirý úshin negizgi otyn) bólingen sýbsıdııalar 2020 jyly 1,4 mlrd dollarǵa, gazǵa 0,2 mlrd dollarǵa jetti.

Bul sýbsıdııalar (IJО́-niń 2,7%-y), sondaı-aq kross-sýbsıdııalaý praktıkasy ǵımarattardy, ásirese turǵyn úılerdi jappaı termojańǵyrtýdy júrgizý úshin antıstımýldar jasaıdy. Ǵımarattarda jylý energııasyn tutynýdy azaıtý arqyly kózderde otyn jaǵý kólemin azaıtýǵa qaraǵanda, jylý energııasyn utymsyz jumsaý áldeqaıda tıimdi. Biraq mundaı jaǵdaı biz oılaǵandaı bola bermeıdi. Úkimet energetıkalyq sektordy sýbsıdııalarmen sheksiz uzaq ýaqyt qamtamasyz ete almaýy múmkin, óıtkeni ınvestısııalardy talap etetin jańa syn-qaterler paıda boldy. Sondaı syn-qaterlerdiń biri – qazbaly kómirdi paıdalanýǵa negizdelgen eskirgen energetıkalyq ınfraqurylym. Dekarbonızasııaǵa qabyldanǵan baǵyt osy energııa qýa­tyn belsendi túrde jańǵyrtýǵa, sonymen birge múmkindiginshe kómir emes, negizinen jasyl tehnologııalarǵa negizdelgen stansalardy engizýge májbúr etedi. Tómen kómirtekti damý tu­jy­rymdamasynda (KNÝR) atap ótil­gen­deı, olardy kómirteksiz jáne tómen kómirtekti jabdyqpen almastyra almaý ne shyǵaryndylardy azaıtý jónindegi maqsattarǵa qol jetkizbeýge ne joǵary kómirtekti jabdyqty jańǵyrtýǵa qosymsha ınvestısııalar salý qajettigine nemese ony merziminen buryn esepten shyǵarýǵa jáne úmitsiz aktıvterge aınaldyrýǵa ákelip soǵady.

Burynǵy keńestik elderdiń kópshi­ligine tán kedergiler men alǵyshart­tardy eskere otyryp, Qazaqstandaǵy kóp páterli turǵyn úılerdi termojańǵyrtý prosesin saýatty jáne tıimdi uıym­das­tyrýda turǵyn úı qoryn energetı­kalyq jańǵyrtý jónindegi úzdik haly­q­aralyq praktıkalardy zerdeleý qajet. Osy oraıda halyqaralyq jobalarda is júzinde zerdelegen tájirıbeni negizge ala otyryp, turǵyn úı qoryn keń aýqymdy energetıkalyq jańǵyrtýdy uıym­das­ty­rýǵa tómendegi tásildi tal­qy­laý úshin usy­nyp otyrmyz.

Birinshiden, Turǵyn úı qorlaryn energe­tıkalyq jańǵyrtýǵa taldaý júr­gi­zýdi basqa elderdiń (mysaly, Ger­manııa, Ýkraına, Lıtva) tájirı­be­si negizinde iske asyrýǵa bolady. Iаǵnı turǵyn úı qoryn egjeı-tegjeı zerdeleý usynylady: birinshi kezekte ǵımarattar qorynyń qaı segmenti sanasııaǵa ushyraýy kerek? Ne­gizgi qu­ry­lys serııalarynyń negizgi za­qym­danýyn zertteý, zaqymdanýdyń jiktelýin júrgizý, jańǵyrtý barysynda qandaı energetıkalyq emes jáne energetıkalyq is-sharalar iske asyrylýǵa tıis ekeni týraly qorytyndy jasaý qajet. Qa­nat­qaqty kezeńniń praktıkalyq bó­ligi – turǵyn úılerdi energetıkalyq jańǵyrtýdyń tartymdylyǵyn vızýal­daý jobalaryn iske asyrý. Bul ter­mo­jań­ǵyrtý prosesin standarttaýdy qam­tamasyz etedi (biryńǵaı qujattar, satyp alý prosesteri, mamandardyń má­limet­ter bazasy jáne t.b.).

Ekinshiden, eldegi termojańǵyrtýdy qoldaý baǵdarlamalaryn qalyptastyrý. Qazaqstandaǵy ekonomıkanyń qalyp­tasqan naryqtyq sıpatyn eskere oty­­ryp, kóppáterli turǵyn úılerdi energetıkalyq jańǵyrtýdy qarjy­landyrýdyń tıimdi baǵdarlamalary mem­lekettiń qatysýymen banktik kre­dıtterge, sondaı-aq arnaıy revol­ver­lik qorlar qurýǵa negizdelýge tıis. Mundaı baǵdarlamalar nemese qor­lardy basqarý uıymdastyrylýy kerek. BUU DB usynystary boıynsha Qazaqstandaǵy turǵyn úı ǵımarattaryn termojańǵyrtýdy qarjylandyrýdy qamtamasyz etý úshin turǵyn úılerdi kúrdeli jóndeýge menshik ıeleriniń qarajatyn birtindep jınaqtaý prosesin retke keltirý mańyzdy. Bul, ásirese 5-10 nemese tipti 15 jyldan keıin kúrdeli jóndeýdi josparlap otyrǵan úılerge qatysty.

Úshinshiden, termojańǵyrtý boıynsha jobalardy kásibı júrgizýdi qamtamasyz etý úshin PIK/MIB qoldaýyn uıym­das­tyrý. Ol úshin saraptamalyq súıe­meldeýdi jáne jóndeýdi kásibı basqa­rý­dy qamtamasyz etý qajet. Turǵyn úı ıelerine turǵyn úılerdi energetıkalyq jańǵyrtýdy júzege asyrýǵa kómektesetin turǵyn úılerdi jańǵyrtý jónindegi menedjerlerdi daıarlaý. Mundaı menedj­erler kóppáterli úıdi energetıkalyq jańǵyrtýdyń barlyq prosesin súıemel­deıdi.

Tórtinshiden, óńirlerde «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha jergilikti nemese óńirlik deńgeıde sanasııa boıynsha quzyretterdiń tıisti ortalyqtaryn qura otyryp, termojańǵyrtý negizderin túsindirý úshin tıimdi aqparattyq naýqan júrgizýdi uıymdastyrý. Bul, ásirese aqparat beriletin jáne oqytylatyn páter ıeleri arasynda termojańǵyrtý jónindegi sheshimderdi kelisý kezinde týyndaıtyn problemalardyń bir bóligin retteýge múmkindik beredi.

Larısa ShREKENBAH,

IWO – «Shyǵys Eýropanyń turǵyn úı sharýashylyǵy» bastamasy,

Aleksandr BELYI,

geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, sarapshy