Bul jóndeý burynǵydan ózgerek

Bulaı deýimizdiń birneshe sebe­bi bar. Zaýyttyń bas dırek­tory Murat Dosmuratovtyń dere­gine súıensek, birinshiden, Energetıka mınıstrligi bekitken kestege sáıkes tehnologııalyq qondyrǵylardy kezekpen jóndeý munaı ónimderin shyǵarýdy toq­tat­paýǵa múmkindik berip otyr. Qazaq­stan­daǵy munaı óńdeý zaýytta­ryn­da josparly jóndeýdiń dál osyn­daı tásili buryn-sońdy qoldanylmaǵan.

Ekinshiden, bul – Atyraý munaı óńdeý zaýytynyń tarıhyndaǵy eń kúrdeli jóndeý. Zaýytta buǵan deıin mundaı kólemdegi jón­deý jumystary bolǵan emes. Sol sebepti josparly jóndeý qara­sha­nyń ortasyna deıin sozylady. Teh­nologııalyq qondyrǵylar men qu­ryl­ǵylardyń keıbiri 20 kún­dik merzimde jóndeledi. Al katalı­tıka­lyq krekıng prosesi júretin eń kúrdeli qondyrǵy 45 kúnge jýyq ýaqyt jóndeýde bolady.

Úshinshiden, zaýytta tizbekti jóndeý tásili qoldanylyp otyr. О́ıtkeni kásiporynda munaıdy bastapqy óńdeýge arnalǵan eki qondyrǵy bar. Tehnologııalyq qondyrǵylardyń bir tizbegi jóndeýge toqtatylǵanda, ekinshi tizbegi jumys isteı beredi. Mine, osy sebepten zaýyttyń jumysy tolyq toqtatylmaıdy.

Tórtinshiden, aldaǵy ýaqytta zaýyt jóndeýdi kezeń-kezeńimen, bir jylda bir tizbekti jóndeýden ótkizýdi josparlap otyr. Jóndeý­diń mundaı júıesi munaı óńdeý kóle­min ulǵaıtyp, ónimder sanyn art­­tyrýǵa jol ashady. Bul Atyraý mu­naı óńdeý zaýytynyń otandyq ja­nar-jaǵarmaı naryǵyna áseri aza­ıyp, jóndeý jumystary kezin­de áleýmettik mańyzy bar munaı ónimderin shyǵarý qamtamasyz etilmek.

Burynǵydan ózgeshe jóndeý júrgizilip jatqan zaýyt bıylǵy 9 aıda 4,2 mln tonna munaı óńdedi. Bul jyl basynda bekitilgen jospardaǵy kórsetkishten 112 myń tonnaǵa artyq. Zaýyt ujymy 1 mln tonna avtobenzın, 1,2 mln tonna dızeldi otyn, 114 myń tonna áýe otyny men basqa da munaı ónimderin shyǵardy. Al qazan, qarasha aılarynda 692 myń tonna munaı óńdeý josparlanyp otyr. Munaı óńdeýdiń ortasha táýliktik kórsetkishi 11 347 tonnany quraıdy. Munaı ónimderin shyǵarýdyń ortasha táýliktik kórsetkishi 2 400 tonna avtobenzın, 2 600 tonna dızeldi otyn, 240 tonna reaktıvti otyn jáne 170 tonna suıytylǵan gazdy quramaq.

Mine, elimizdegi eń baıyrǵy kásip­oryn­nyń óndiristik kórset­kish­terinde osyndaı oń dınamıka baıqalady. «QazMunaıGaz» ult­tyq kompanııasy» AQ basqar­ma tóraǵasy Maǵzum Myrzaǵa­lıev za­ýyttaǵy josparly jón­deý jumystarynyń bary­syn qada­ǵalap, ony sapaly ári mer­ziminde iske asyrýdyń mańyzyna toqtaldy. 

– О́tken jyly Atyraý munaı óńdeý zaýyty jóndeý jumys­tary­na toqtatylǵan joq. Bul bir jyl ishinde munaı óńdeý kóle­min re­kord­ty kórsetkishke deıin jet­kizý­ge múm­kindik berdi. Al bıylǵy jospar­ly jóndeý zaýyt jumysyn tolyq toq­tatpaı-aq júzege asyrylyp ja­tyr. Qazir zaýyt jóndeý jumys­tary júrgizilip jatsa da 50-70 pa­ıyzǵa teń qýatpen janar-jaǵarmaı shyǵaryp, tutynýshyǵa jó­nel­týdi jalǵastyryp otyr. Sol sebep­ti Atyraý munaı óńdeý za­ýyty ón­diristik jospardy tolyq oryndaıtynyna senemin, – deıdi M.Myrzaǵalıev.

Otandyq kompanııa basshysy zaýytta kezdesý ótkizgeni málim. Onda budan basqa da birneshe másele qozǵaldy. Birinshiden, zaýytty energııamen qamtamasyz etýdiń senimdiligin arttyrý qajet. Zaýyt qondyrǵylarynyń irkilissiz ónim óńdeýi úshin «KEGOC» AQ-men birlesken jumys atqarylyp jatyr. Maqsat – zaýytty energııa­men úzdiksiz qamtamasyz etý.  

Ekinshiden, Tazalyq jobasyn iske asyrý merziminde aıaqtalýy kerek. Bul – zaýyttyń Atyraý qala­syndaǵy ekologııalyq ahýaldy jaq­sartýǵa baǵyttalǵan ekolo­gııa­lyq jobasy. Qorshaǵan ortaǵa ja­ǵymsyz áserdi barynsha azaıtý­dy kózdegen joba 2023 jyldyń sońynda aıaqtalatyny josparlanǵan. Joba eki kezeńnen turady. Birinshi kezeńde «AMО́Z» JShS-nyń mehanıkalyq tazartý qurylystaryn qaıta jańartý kóz­delgen. Ekinshi kezeńde sar­qyndy sýlardy tazartý sapasy nor­matıvtik kórsetkish­terge deıin jet­kiziledi. Tazartý qury­lys­tarynyń ashyq bóliginen atmosferaǵa zııandy býlaný, al býlaný alańdarynan qorshaǵan ortaǵa áseri toqtatylady.

Bul ekologııanyń jaqsarýyna aıtarlyqtaı áser etedi. О́ndiristiń jeras­ty sýlaryna, Atyraý qala­sy­nyń florasyna, faýnasy men atmosferalyq aýasyna teris áseri joıylady. Jobaǵa sáıkes AMО́Z-diń tazartylǵan aǵyndy sýlary jańa jabyq kanalmen qalalyq káriz-tazartý qurylystaryna jiberiletin bolady. Tolyǵymen jabyq bolatyn bul kanaldan qorshaǵan ortaǵa zııandy zattardyń túsýine jol berilmeıdi.

Úshinshiden, «Teńiz» ken ornynan óndirilgen munaıdy óńdeý múmkindigi qarastyrylyp otyr. Osy kezge deıin eń iri kenishtiń munaıy «Teńiz-Novorossıısk» qubyry arqyly eksporttalady. Qazir ken ornynda «qara altyn» óndirýdi jyl saıyn 12 mln tonnaǵa arttyratyn eki jobany iske asyrý aıaqtalýǵa taıady. Jobany aldaǵy jyly iske qosý josparlanyp otyr. Sol kezde ken ornynan munaı óndirý kólemi jyl saıyn 37 mln tonnaǵa jetpek.

«Teńizdiń» tereńinen alynǵan mol munaıdyń bir bóligi Atyraý­daǵy zaýytta óńdelse, janar-ja­ǵarmaı túrleriniń sany molaıaty­ny daýsyz. Buǵan munaı óńdeý zaýy­tynyń múmkindigi mol. Sebebi mun­da birneshe ret jańǵyrtý joba­s­y iske asyryldy. Onyń ishin­de mu­naı­dy tereń óńdeý jobasy da bar.

Tórtinshiden, sıfrlandyrý men avtomattandyrý máselesiniń mańyzy zor. Munaı óńdeý salasy da jahandyq úrdisten shet qalmaı, eń ozyq tehnologııanyń jetistik­terin óndiriske engizip otyr.

Atyraý oblysy