Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev keıingi bir aıdyń kóleminde birneshe oblysqa saparlap qaıtty. Jergilikti jurtshylyqpen júzdesip, ár óńirdegi jaǵdaıdan, túrli ózgeristerden habardar ekenin baıqatty. Jalpy, mundaı saparlarǵa shyǵý, eldiń ishinde júrý halyqtyń Prezıdentke degen senimin arttyrary anyq. О́ńirlerdiń aldaǵy damý baǵdaryn aıqyndap alý turǵysynan da mańyzdy.
Túrkistan – damýdyń jańa kezeńinde
Eldiń basshysy retinde Qasym-Jomart Toqaev ár óńirdegi áleýmettik-ekonomıkalyq ózgeristerdiń bárinen habardar ekeni daýsyz. Qazaqstan ekonomıkasynda qaı óńirdiń qandaı basymdyqqa ıe ekenin de, nendeı qıyndyqtarmen betpe-bet kelip otyrǵanyn da jaqsy biledi. Sońǵy saparlarda soǵan taǵy bir márte kóz jetkizdik. Prezıdent birinshi kezekte saparlap barǵan óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryna toqtalyp, onyń sheshý joldaryn kórsetýge tyrysty. Ár óńir ózine tán áleýetke ıe ekeni taǵy málim. Sol áleýetti tıimdi paıdalaný mańyzdy ekenin árdaıym eske salyp keledi.
Álbette, mundaı saparlarda Prezıdent áleýmettik-ekonomıkalyq problemalarmen ǵana shektelmeıdi. Memleket basshysy eldiń rýhanı qundylyqtaryn odan ári damytýdy da únemi nazarda ustaıdy. Jastar tárbıesine de erekshe mán berýdi umytqan emes.
Prezıdent kıeli meken Túrkistan oblysyna jasaǵan saparynda bul óńirdiń Qazaqstan tarıhynda alar ornyn erekshe atap ótti. Túrkistannyń eki dúnıe esigi, er túriktiń besigi ekenin eske saldy. Bul sózdiń retine qaraı aıtyla salmaǵany anyq. Shynynda da, kıeli shahardyń tól tarıhymyzda alar orny aıryqsha. Prezıdent aıtqandaı, ondaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi – rýhanııatymyzdyń myzǵymas dińgegi.
Túrkistan jeke oblys atanǵaly beri aıtarlyqtaı ózgerdi. Máselen, Túrkistanǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 8 ese artqan. 77 myń adamǵa arnalǵan kópqabatty úı salynǵan. Sonymen qatar shahar jasyl-jelekke oranyp, ekologııalyq ahýaly jaqsarǵan. Turǵyndardy aýyzsýmen jáne tabıǵı gazben qamtamasyz etý máselesi sheshildi. 2019 jyldan beri oblysqa 2 mln-ǵa jýyq týrıst kelgen. Keıingi úsh jylda aımaqtaǵy ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy salasy 1,5 esege ósken. Oblysta 64 myńǵa jýyq turaqty jumys orny ashylǵan. Prezıdent atap ótkendeı, munyń bári Túrkistan damýynyń alǵashqy kezeńinde atqarylǵan ıgilikter. Endigi jerde óńirdiń damýy jańa deńgeıge kóteriledi. Túrkistan Qazaqstan ǵana emes, irgeles jatqan О́zbekstan men Qyrǵyzstan úshin de mańyzdy óńir. Sondyqtan kórshi elderdiń bárimen tyǵyz qarym-qatynas jasaý – ýaqyttyń talaby.
Jasyratyny joq, Túrkistanda sheshimin tappaǵan máseleler de kóp. Aıtalyq, Túrkistan – Qazaqstandaǵy halqy tyǵyz ornalasqan óńirdiń biri. Bul aımaqta sý tapshylyǵy baıqalady. Halqynyń sany tez ósip jatqannan keıin bilim mekemeleri jetispeı jatyr. Mundaǵy mektep jasyndaǵy balalardyń sany jyl saıyn 25-30 myńǵa artady. Demek, óńirde 1 myń balaǵa shaqtalǵan 20-30 jańa mektep salynýy kerek. О́kinishke qaraı, Túrkistan oblysynyń shalǵaı aýyldarynda ótken ǵasyrdyń 40-50-shi jyldary eski standartpen salynǵan mektepter jumys istep tur. Bulardyń bári búgingi talapqa sáıkes kelmeıdi. Olardyń bárin jańalaý kerek. Oqýshylar jaqsy ári jaıly mektepte oqymasa, bilim sapasy turǵysynan da básekege qabiletti bola almaıdy. Prezıdenttiń osy máselege erekshe nazar aýdarýy jurtshylyqtyń kóńiline úlken senim uıalatty.
Shymkent pen Tashkent tandemi
Shymkent – halqynyń sany 1 mln-nan asyp, jańa mártebege ıe bolǵan shahar. Onyń áleýeti óte joǵary. Qalanyń 3 mln-ǵa jýyq halqy bar Tashkentpen qatar ornalasýy Shymkenttiń baǵyn jaǵýy múmkin. Eki qalanyń halqyn qossaq, 4 mln adam shyǵady eken. Bul – óte úlken naryq. Demek atalǵan jaǵdaı Shymkenttiń ekonomıkalyq turǵydan damýyna jol ashpaq. Muny Prezıdent birneshe márte aıtty. Sondyqtan Memleket basshysynyń Shymkent pen Tashkenttiń arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtý úshin tıisti tapsyrma berýi quptarlyq qadam.
Qasym-Jomart Toqaev Shymkentke jasaǵan saparynda qalaǵa jańa opera jáne balet teatryn, oqýshylar saraıyn, perzenthana, bes jyl ishinde 101 mektep salýdy tapsyrdy. Jalpy, Prezıdent bilim, ǵylym ordalaryn damytýǵa erekshe den qoıyp keledi. Jastardyń zamanaýı ǵımarattarda bilim alýyna aıryqsha kóńil bólýde.
Shymkent respýblıkalyq qala mártebesin alarda onyń aınalasyndaǵy 41 eldi meken shaharǵa qosyldy. Alaıda ondaǵy ınfraqurlym qalanyń talabyna sáıkes kelmeıdi. Al qalaǵa qosylǵan soń eldi mekenderdiń turǵyndary qalalyqtar sekildi kommýnaldyq qyzmetterge ıe bolýy tıis. Olar gaz ben sýǵa, jylý men jolǵa qatysty problema bolmasa eken dep talap qoıady. Mundaǵy balalar da qala mektepterindegideı jaǵdaıdyń ıgiligin kórýi kerek. Sondyqtan jergilikti halyqtyń mundaı talap qoıýy óte oryndy. Prezıdent Shymkentke jasaǵan saparynda osyǵan aıryqsha nazar aýdardy, tıisti tapsyrmalar berdi. Eger jergilikti halyqtyń turmysy jaqsarmasa, kommýnaldyq qyzmetter sapasy syn kótermese, energııa kózi turaqsyz bolsa, halyqtyń narazylyǵyn týdyratyny anyq jáne bul oryndy talap. Prezıdenttiń eń aldymen halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa kóńil bóletini de sondyqtan.
Aıtpaqshy, halyq tyǵyz shoǵyrlanǵan jerlerde ekonomıkanyń ósý qarqyny joǵary bolatynyn atap ótken jón. Osyny da eskerý kerek. Demek Shymkenttiń bul turǵydan da asyǵy alshysynan túsýi múmkin.
Ulylar mekenindegi utymdy múmkindikter
Prezıdenttiń ulylar mekeni Abaı oblysyna jasaǵan sapary da halyqtyń jadynda uzaq saqtalary daýsyz. Jalpy, ulylardyń izi qalǵan óńirde týrızmdi damytýǵa múmkindik mol. Sondyqtan álemdik alypqa aınalǵan Abaıdyń kesenesine aparar joldy únemi nazarda ustaý mańyzdy. Joldyń boıyna, keseneniń basyna ınfraqurylymdyq nysandar salý jaǵyn qarastyrý kerek. Bálkim, Abaı kesenesiniń basyna shaǵyn ushaqtar qona alatyn aerodrom salýdy qolǵa alǵan durys shyǵar.
Oblys ortalyǵy Semeı qalasynda sheshimin tappaǵan birneshe másele bar. Sonyń biri – jylýmen qamtý. Mundaǵy árbir shaǵyn aýdan bólek-bólek jylytylady. Prezıdent osy jolǵy saparynda osy máselege erekshe toqtaldy jáne zaman talabyna sáıkes keletin jylý-elektr ortalyǵyn salý kerektigin alǵa tartty. Shynynda, alty aı qysty úreımen ótkizetin semeılikter úshin bul máseleni retteý asa mańyzdy bolyp tur. Shaǵyn aýdandarda ornalasqan jylý-elektr ortalyqtary eskirgen ári qýaty da tómen. Ekologııasy onsyz da syn kótermeıtin Semeıdiń aýasyn jylý-elektr ortalyqtary da lastap otyr. Memleket basshysynyń aımaq ekologııasyna nazar aýdarýynda tereń mán jatyr.
Jalpy, Semeıdiń Ertis ózeniniń boıynda ornalasýyn kez kelgen baǵytta tıimdi paıdalanýǵa bolady. Máselen, ózenniń boıynan halyqtyń serýendep, seıil qurýyna arnalǵan oryndardy kóptep salýǵa múmkindik bar.
Abaı oblysy Qytaımen shekaralas jatyr. Elimizdiń kólik áleýetin damytý úshin Baqty arqyly Qytaıǵa baratyn temirjol jelisin salý josparlanyp otyr. Abaı oblysynda Qazaqstan men Qytaıdy baılanystyratyn eki qaqpa bar. Bul Semeıdiń de, jalpy Qazaqstannyń da tranzıttik áleýetin jaqsartady. Eki el arasyndaǵy alys-beris jaqsarady. Sondaı-aq ortalyq Reseıdegi óndiris oryndarynyń ónimderin Qazaqstan arqyly Qytaıǵa tasymaldaýǵa jol ashylady. Munyń bári bizdiń ekonomıkamyz úshin tıimdi. Jańa jumys oryndary ashylady, bıýdjetke qosymsha salyqtyq túsimder túsedi. О́ńir ekonomıkasy jaqsarady.
Keńes ókimeti tusynda Semeı odaqtaǵy et pen teri óńdeıtin iri ortalyqtardyń biri boldy. О́kinishke qaraı, biz sonyń birazynan aıyrylyp qaldyq. Dese de, munda erteden qalyptasqan tájirıbe men dástúr bar. Sony qaıta jańǵyrtý mańyzdy. Prezıdenttiń buǵan nazar aýdarýy, kásipker azamattardy osy iste baq synap kórýge shaqyrýy tegin emes.
Abaı oblysynyń aýmaǵynda atom synaqtary júrgizilgeni málim. О́ńir aýmaǵynyń biraz jerine radıasııa taralǵan. Osy bir jaǵdaı óńirdiń geologııalyq múmkindikterin zertteýge kedergi keltirip otyr. Memleket basshysy óńirdegi tabıǵı baılyqtyń zor ekenine nazar aýdardy. Endigi maqsat – sony barlaý, barynsha zertteý. Ken óndirsek, eshkimnen kem bolmasymyz anyq. Sondyqtan Abaı óńirinde de tabıǵı ken oryndary kóptep ashylýy múmkin. Bul aımaq úshin damýdyń jańa baǵyty bolmaq.
Indýstrııalyq aımaqtarda ıgi ister kóp
Indýstrııasy jaqsy damyǵan Qaraǵandy oblysynda halyqty alańdatyp otyrǵan úlken problemanyń biri – ekologııa. Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynyń saldarynan Temirtaý tútinnen kóz ashpaıdy. Keıde Temirtaýdan ushqan tútin Qaraǵandynyń tóbesine kelip turaqtaıdy. Sondyqtan halyq osy máselege qatty alańdaýly. Prezıdent buǵan deıin atalǵan kombınattyń basshysyn shaqyryp, ekologııa máselesine erekshe kóńil bólýdi tapsyrǵany esimizde. Osydan bir aıdan asa ýaqyt buryn Memleket basshysynyń qabyldaýynda bolǵan Lakshmı Mıttal jýyq arada «ArselorMıttal» kompanııasy Qazaqstanǵa 1 mlrd dollar kóleminde ınvestısııa quıatynyn, onyń basym bóligi óndiristi jańǵyrtýǵa baǵyttalatynyn jetkizgen edi.
Qaraǵandyda sońǵy jyldary mashına jasaý salasy erekshe qarqyn aldy. Qytaılyq kompanııamen júrgizilgen birlesken jumystyń nátıjesinde Saran qalasynda avtobýstar shyǵaryla bastady. Onyń qatarynda búgingi zamannyń talabyna sáıkes keletin dızelmen júretin avtobýstar da, akkýmýlıatorlyq batareıalarmen júretin elektrobýstar da bar. Bolashaqta sýtegimen júretin tehnıkalar da shyǵarylýy múmkin. Jańa sala oblystyń damýyna jańasha jol ashary anyq. Jalpy, Prezıdent Qaraǵandy ekonomıkasynyń múmkindikterin aıryqsha atap ótti.
Eldegi ındýstrııalyq aımaqtardyń qatarynda Pavlodar óńiriniń de shoqtyǵy bıik. Aýmaǵy shaǵyn bolsa da, ındýstrııasy jaqsy damyǵan Pavlodar – Qazaqstan energetıkasynyń ortalyǵy. О́kinishke qaraı, kómir óndiretin iri kenishter, kómirdi kóp tutynatyn elektr stansalary osynda ornalasqandyqtan aýaǵa taralatyn zııandy zattar kóp. Sondyqtan óńirdiń ekologııasyna erekshe mán berý kerek. Muny Pavlodarǵa jasaǵan sapar barysynda Memleket basshysy da atap ótti. Bul óńirde elektr energetıkasyn damytýdyń áleýeti joǵary. Prezıdent oǵan da nazar aýdardy.
Buryn Pavlodarda alıýmınıı óndirýge qajetti shıkizat shyǵarylatyn. Qazir sol shıkizatty ózimiz óńdep, taza alıýmınıı shyǵaratyn deńgeıdi eńserdik. Endi ózimizde óndirilgen alıýmınııden avtokólik dóńgelekterine arnalǵan dıski, óndiriske ári kúndelikti turmysqa qajetti kabel sekildi daıyn ónimder shyǵaratyn jaǵdaıǵa jettik. Osy turǵydaǵy áleýetimizdi áli de arttyrýǵa bolady. Prezıdent Qazaqstanda elektromobıl shyǵarýǵa basymdyq berip otyr. Al oǵan qajetti dúnıeniń kóbi alıýmınııden alynady. Demek Pavlodar alıýmınııine degen suranys áli de artady degen sóz. Eń bastysy, bul óńir bolashaqta elektromobıl óndirisiniń ortalyǵyna aınalýy ábden múmkin. Biz osyǵan kele jatyrmyz.
Túıindeı kele aıtarymyz, Prezıdenttiń óńirlerde kótergen máseleleri, bastamalary halyqtyń kóńilinen shyǵyp jatyr. Halyq Memleket basshysynyń aımaqtardaǵy jaǵdaılardan habardar ekenin estip, bilip qýanyp otyr. Sondyqtan halyqqa senim uıalatatyn mundaı saparlardan kóp nátıje kútemiz.
Jaqsybek QULEKEEV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri