Ulttyń uly qasireti

О́tken ǵasyr basynda Qa­zaq­­standa oryn alǵan alapat 3 ashar­­­shylyq týraly qazaq qo­ǵa­­my kópten aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Jazýdaı-aq jazyp ke­le­di. Sebep belgili. Keńestik senzýra kezinde asharshylyq týra­ly aýyz ashtyrmady. Ol da bel­gili. О́ıtkeni mıllıondar­dy ýa­qy­tynan buryn ajal qush­tyr­ǵan bul apatqa olardyń ózde­ri kináli edi. Qylmysty edi. Ende­she, óz qylmysyn kim ózi ashsyn?! Sondyqtan keńestik bılik ashar­shy­lyqty aıtýǵa tyıym saldy. Ol sózden janalǵyshtan jaman qo­ryq­ty.

Qazaqstan táýelsizdik alǵan­nan keıin dúrkin-dúrkin komıs­sııa quryp, osynaý surqııa qyl­mys­ty jan-jaqty ashýǵa umtyl­dy. Sondaı bir komıssııa qazir de ju­mys istep jatyr.

Jón delik. Tutas bir ultty jer jastandyra jazdaǵan tarıhı qylmys aıtylýǵa tıis. Ashylýǵa tıis. Onsyz biz tarıh betine týra qaraı almaımyz. Ulttyq qasi­ret­ti ulyqtamaı, janymyz jaı tappaq emes. Bizder, tiriler, sol joqtaýsyz ketken jarty halyq aldyndaǵy paryzymyzdy óteýge tıispiz. Áńgime osy týraly.

Biz bul áńgimeni bastamas bu­ryn halqymyz bastan keshken osy­­naý 3 apat tarıhyna taǵy bir sho­lý jasap ótelik.

Birinshi asharshylyq. Uly Dala­ǵa bul apatty qazan tóńke­risi­ne ile-shala bastalǵan azamat soǵysy alyp keldi. Qazaq dalasy azamat soǵysy jyldary aq pen qy­zyldardyń tabanynyń as­tyn­da qaldy. Qorǵansyz qazaq aýy­lynyń nany men malyn aqtar da tonady, qyzyldar da tonady. Olarǵa qosa Orta Azııada ornaı bastaǵan bolshevıktik bılik te tonady. Soǵys-kommýnızm saıasaty degenniń ózi halyq qolyndaǵy baılyqty qarýdyń kúshimen tartyp alý edi. 1919 jyly ótken ke­ńes­terdiń bir sezinde Turar Rysqulov osy qııanat saldarynan 1918-1919 jyly 1 mln 114 myń qazaq ashtan qy­ryl­dy dedi. Azamat soǵysynan keıin aýyldyń basyna «prodrazverstka» deıtin naýqan áńgirtaıaq oı­natty. «Berseń qolyńnan, ber­me­seń jolyńnan!» dep shar­ýa­nyń al­dyndaǵy maly men qolyndaǵy na­nyn tigerge tuıaq qaldyrmaı tar­typ aldy. Maqsaty bireý: qa­la­daǵy keńes ókimeti ashtan ólmeýi kerek. Aýyl ne bolsa o bol­­syn. Bul surqııa saıasattan aýyl taǵy qyryldy. Alashorda aty­nan asharshylyqpen kúres komıssııasyn basqarǵan jas jazýshy Muhtar Áýezov 1922 jyldyń aıaǵynda ekinshi asharshylyqtan 1 mln 700 myń qazaq qyryldy dep málimdedi.

Endi Goloshekın tusyndaǵy úshinshi asharshylyq tipti álemet apat boldy. Bul asharshylyqtyń shyǵýyna eki basshy tikeleı jaýapty – Stalın men Goloshekın. Bul eki basshy kelisip, Qazaq­stan­da «Kishi Oktıabr» ornatty. Iаǵnı qandy tóńkeristi qoldan jasady. Aýqatty sharýalardy kámpeskelep, halyqtyń qaqqanda qanyn, soqqanda sólin aldy. Halyqty eki tapqa bólip, bir-birińe jaýsyń dep aıdap saldy. Keńesterge qarsy qazaq halqy 360 ret kóterildi. Qazaqstandaǵy 40 mln mal eki jyl ishinde 10 ese qys­qardy. Sonda halyqtan tar­typ alynǵan 36 mln mal qaı­da ketti deısiz ǵoı! Aldymen Más­keý, Lenıngrad, Kýıbyshev tárizdi Reseı shaharlaryna vagon-vagon et bolyp jóneltildi. So­dan keıin sharýa maldary et bo­lyp Qazaqstan qalalaryna jet­ti. Al aldyndaǵy malynan, aýy­zyndaǵy nanynan aıy­ryl­­­ǵan sharýalar Qazaqstan, Reseı, Ýkraınada mıllıondap qy­ryl­dy. Bul apattyń oryn alýyna Stalınniń 1930 jyly ja­­rııalaǵan «Ký­laktardy tap retinde joıý» saıasaty negiz boldy.

Qazaqstanda 2 mln 300 myń qa­zaq, 200 myń orys sharýasy osy qanquıly saıasattyń qur­ba­ny boldy.

1922 jyly Qazaq avtono­mııa­synyń tarıh ınstıtýtyn bas­qarǵan tarıhshy Aleksandr Chý­loch­nıkov «Ocherkı ıs­torıı kırgız-kaısaskogo naroda» atty kitabynda qyrǵyz-qaısaqtardyń, ıaǵnı qazaqtardyń sany 1917 jylǵa deıin 8,5 mln bolǵanyn kórsetti. Qazaqstanda sol 8,5 mln qazaqtan 1939 jylǵy sa­naq bo­ıynsha nebári 2 mln 300 myńy ǵana qaldy. Iаǵnı qazan tóńkerisine deıingi 8,5 mln bolǵan qazaq halqy 20 jyl ishinde 6 mıllıonynan aıyryldy. Tarıhshylar onyń 1 mıllıony Qazaqstannan shetelge bosqandar deıdi. Sonda qalǵan 5 mıllıon qaıda? Olar qazaqstandyq orys jazýshysy Valerıı Mıhaılov jazbaqshy, 15 jyl ishinde oryn alǵan Qazaqstan qasiretiniń qur­ban­dary edi.

Bul jerde biz, taǵy da bir nárseni, 1917 jylmen 1939 jyl arasyndaǵy 20 jyl ishindegi halyqtyń tabıǵı ósimin esepke almaı otyrmyz. Eger ony esepke alar bolsaq, Qazaqstandaǵy 3 asharshylyq qurbandarynyń sany tym soraqy bolyp shyǵar edi.

Memleket basshysy Q.Toqaev «ashar­shylyq má­se­le­­simen bilikti mamandar jú­ıe­li túrde aınalysýy kerek», de­gen­di jıi aıtady. Soǵan sáı­kes ótken jyly Parlament Sena­ty­nyń basshylyǵymen tarıhshylar 1931-1933 jyldardaǵy asharshylyq sebepterin ashatyn 3 tomdyq qundy eńbek shyǵardy.Al bıyl Qazaqstan Res­­pýblıkasynyń Memlekettik arhı­vi 1921-1922 jyldardaǵy ashar­shy­lyq aqıqatyn ashatyn 2 tom­dyq qujattar jınaǵyn taǵy jarııa etti. Tarıhshylardyń bul saladaǵy tabandy eńbekteri áli de jalǵasýmen keledi. О́ıtkeni Qazaqstan bastan keshken bul apattyń saldary adam aıtqysyz aýyr edi...

1897 jylǵy Reseı ımperııa­synda ótken tuńǵysh halyq sa­na­­ǵyna qarańyz. Qyrǵyzdar 200 myń, tájikter 350 myń, túrik­pender 280 myń, ózbekter 726 myń, sarttar 968 myń, qara­qal­paqtar 104 myń, al qazaq­tar bolsa 4 mln 84 myń adam dep kórsetilgen. Osynaý Orta Azııa halyqtary, ıaǵnı bizdiń kór­shilerimiz, aradan 120 jyl ótkende, búginderi, biri 26 ese, biri 28 ese, biri 30 ese kóbeıgen.Tek búginge deıin qazaqtar ǵana Qazaq­standa nebári 3 ese ǵana kóbeıgen. «Sorbulaqtyń basyna sorǵa bola qondy ákem», demekshi Qazaqstannyń soryna Stalın jibergen Goloshekın tap bolmaǵanda, biz de búginde tabıǵı ósimmen ne 26, ne 28 ese kóbeıip, jalpy sanymyz 100 mıllıonnan asqan alyp ult bolyp otyrady ekenbiz.

Minekı, HH ǵasyr basyndaǵy, bolshevıkter qolastyndaǵy Qazaq­stan qasiretin qaıta-qaıta aıta beretinimiz sodan. «Qaı­ta-qaıta aıta bergennen ol olqy­­lyqtyń orny tola ma? Odan da ótkenge alańdamaı alǵa qara­ıyq! Bolashaq úshin baqýatty Qazaqstandy quraıyq!» deýshiler joq emes. Ras, aıta bergenmen ótkenniń orny tolmaq emes. Biraq bolashaqtyń baqýatty urpaǵy óz tarıhyn bilmegennen ne uta­­dy?! Utpaıdy. Bolashaqtyń baı, baqýatty urpaǵynyń tarı­hı sanasy qalyptaspasa, ish­ken­ge máz toǵysharlar armııa­sy qa­lyp­ta­sa­ry haq. Tarı­hı tamyry joq toǵysharlar Táýel­siz­dikke tirek bola almasy haq.

Endeshe, maqalamyzǵa arqaý bolyp otyrǵan ulttyń uly qasi­retin ulyqtaý sharalary kún­delikti kúıbeń tirshiliktiń kóleń­ke­sinde qalyp qalmaýǵa tıis.

Osyndaı oılarmen 2019 jyly tamyz aıynda jańa saı­lan­ǵan Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev kabıne­ti­niń tabaldyryǵyn attadyq. Oǵan deıin Qasym-Jomart Ke­mel­ulymen sol jyly naýryzda Qazaqstan halqy Assam­­bleıa­sy­nyń kezekti ses­sııa­­synda kez­de­sip, Prezıdent saılaýyn­da­ǵy je­ńisimen quttyqtaǵan bolatyn­byz.

Bul joly Qasym-Jomart Kemeluly bizdiń qandaı másele­men kelgenimizden habarsyz edi. Kabınetiniń ortasynda túregelip tur eken.

– Assalaýmaǵalaıkúm! – dep qol sozdy, sál ezý tartyp.

– Ýaǵalaıkúmassalam! – dep qol alystyq.

Prezıdent qolymyzdy usta­ǵan qalpy sózdi bastap jiberdi.

– Men sizdiń asharshylyq týraly «Aq boz úı» romanyńyzdy oqyǵ­am... Senatta júrgende. Qat­ty unap óz pikirimdi efırde de aıtqam! – dedi.

Áńgimemiz bulaı bastalar dep kút­pegen men tosylyp qaldym. Sol kezde Qasym-Jomart Kemeluly:

– Eto vydaıýshee proızvedenıe! – dep qolymdy qysty. Sodan keıin ortadaǵy úlken ústeldiń eki jaǵyna kelip qara­ma-qarsy jaıǵastyq. Meniń qolty­ǵym­da bir qara pápki bar edi. Onyń ishinde álgi Prezıdent aıtqan «Aq boz úı» boıynsha jazylǵan ssenarıı bolatyn. Ssenarııdi alyp Prezıdenttiń aldyna qoıdym.

– Qasym-Jomart Kemeluly! En­d­eshe, mynaý sol jańa ózi­ńiz aıtqan roman boıynsha jazyl­ǵan ssenarıı! – dep men de ezý tarttym. Ol birden ssena­rıı­di qolyna aldy. «Bul sózdi dú­nıe­de bastaý qıyn», dep ta­bal­­dyryq attaǵan men, Prezı­dent­pen áńgimeni qalaı bastaý­dy oılap kelgem. Baqsam, sol yńǵaısyzdyqtan Prezıdenttiń ózi qutqardy. Álgi estigen maqtaý sózden keıin arqam keńip ketkenin baıqadym. Erkinsip:

– Qurmetti Qasym-Jomart Kemeluly! – dedik. – Aldaǵy 2022 jyl – 1922 jylǵy ashar­shy­lyqtyń 100 jyldyǵy. 1932 jyl­ǵy asharshylyqtyń – 90 jyl­­dy­ǵy. Osy datalarǵa arnap Siz­ge osy ssenarııdi alyp ke­lip otyrmyn. Kitapty qansha jaq­sy desek te, búginde onyń kınomen jarysýy qıyn. Kitaptyń taralymy 2 myń. Al fılm teleefırge shyqsa búkil el kóredi. Son­dyq­tan asharshylyqtyń al­da­ǵy osy bir aıtýly datasyn kı­nodan bastaıyq dep ssenarıı áke­lip otyrmyn! Qoldaýyńyzdy su­raımyn! – dedim.

– Durys! Qoldaımyz! – dedi Pre­zıdent. – Tek fılm sol ta­qy­rypqa laıyqty bolyp jaq­sy shyqsyn!

– Túsindim...talabyńyzdy. Qazirgi zaman balalary ol zamandy bilmeıdi. Al meniń balalyq sha­ǵym, Táńirdiń tálkegimen Túrikmenstanda, 1961 jylǵa deıin saqtalǵan kóshpeli aýylda ótti. Qazaqtyń kóshpeli dáýiri de­­gendi kózben kórgen adammyn. Son­dyqtan fılmdi túsirý ba­ry­synda rejısserdiń janynda júremin, qadaǵalaımyn. – dedim.

– Qazir tapsyrma beremin! – dedi Prezıdent, bul usynysqa núk­te qoıǵandaı bolyp. Áńgi­me­miz ári qaraı tildik, áleý­mettik máseleler tóńireginde jal­ǵasty. Biraq ol basqa áńgime edi. Búgin biz bir ǵana taqyrypty, ashar­shylyq qurbandarynyń arýaǵyn ulyqtaý týraly aıtqaly otyrmyz. Ideologııanyń bir úlken salasy kınoda bul iske Pre­zı­den­­timizdiń qalaı jol ash­qany jaıynda. Prezıdent pár­me­nimen sol kezdegi apparat bas­shy­lyǵy, Memlekettik hatshy, fılm tú­sir­ilgen Mańǵystaý ob­ly­sy­nyń basshylyǵy, Shetpe aýda­ny jáne osy aýdanǵa qarasty Úsh­taǵan aýylynyń turǵyndary asharshylyq týraly «Aq boz úı» fılminiń túsi­ri­limine óz úlesterin qosty. Má­denıet jáne sport mınıs­tr­ligi, kıno óndirisin tikeleı baqy­laı­tyn Ulttyq kınony qoldaý or­talyǵy da qol­dan kelgen kó­mek­terin aıamady. Alǵystymyz bárine.

Biz bolsaq, kınojobanyń ssenarıı jáne ıdeıa avtory retinde Prezıdentke bergen ýádemizdi oryndap, Mańǵystaýdyń mı qaınatqan ystyǵy men ysqyrǵan jeli ótinde bir aı kınotobymen birge júrdik. Rejıssýrany buǵan deıin «Ańshy bala», «Oazıs», «Bala ǵashyq» fılmderin túsir­gen Bekarys Elýbaev júzege asyr­dy. О́tken ǵasyrdyń 30-jyl­dary asharshylyqqa uryn­ǵan qazaq aýylynyń kelmeske ketken kóshpeli bolmysyn ekranda tiriltý qalada týyp-ósken Bekarys­qa ońaı bolǵan joq. Bul jo­ba­nyń jaýapkershilik júgi tym aýyr edi. Jalǵyz Pre­­­zı­­dent­tiń aldynda ǵana emes, qazaq basyna túsken sol bir qııamet kúnderi sheıit ketken mıl­­­lıon­dar­dyń arýaǵy al­­dyn­daǵy ja­ýap­­kershilik, tip­ten bárinen de aýyr edi. Biraq kóshpeliler turmysyn kóz­ben kórip, bastan keshken konsýltanty janynda júrgendikten, kamera aldynda kóshpeliler turmysyna qatysty qandaı da bir kórineý qatelik jiberilmedi. Rejısser úshin bul joba arada ǵasyr aýysyp kelmeske ketken kóshpeli dáýirdiń bir úlken mektebinen ótkenimen birdeı boldy. Al bizdiń bir maqsatymyz – aǵa urpaq ókili retinde sol dáýir shyndyǵyn sýretteýde kórineý qatelikterge jol bermeıtin, eń bolmasa bir rejısser daıarlaý edi.

«Aq boz úı» kınojobasyn túsirý barysynda osyndaı alýan maqsattardyń basy birikti. Biraq solardyń bári jalǵyz maqsatqa, jaqsy fılm túsirý kerek degen maqsatqa jumyldyryldy. Jaqsy fılm shyqpasa, fılmdi kórgen qara orman halyq razy bolmasa, bergen ýáde, ketken ýaqyt, shyqqan shyǵyn, alashapqyn álek­shiliktiń bári bir qaradobal ókinishke aınalar edi. Osyndaı masqaraǵa ushyramas úshin osy jobaǵa jumyldyrylǵan 60-qa jýyq maman taban et, mańdaı terin aıamady. Bárimiz úshin bul bir aq ter, kók ter «marafon» bol­dy. Nátıjesinde, osy jaz­ǵytury fılm kórýge da­ıyn bol­­dy. Kórermen aldyna shyq­ty. Prokatqa aldaǵy qara­sha­da shy­ǵady.

Aldymen fılmdi eń qatal kınogerler, qalamgerler kórdi. Baspasóz be­tinde júrekjardy pikirler shyǵa bastady. Sonyń biri ári irisi el gazeti «Ege­men­ge» shyqqan, uzaq jyldar «Qa­zaq­fılmde» redaktor bolyp istegen, búginde aty­shýly romandarymen elge tanymal jazýshy Turysbek Sáý­ke­taevtyń pikiri boldy. «Máń­­gilik Aza jyry, nemese, zul­mat jyldar elesi» atty ma­qa­lasyn qoryta kelip kór­nekti jazýshy bylaı deıdi:

«Sózimizdiń tobyqtaı túıini, kınodaǵy osynaý jańa týyndysymen rejısser Bekarys Elýbaev óziniń shyǵarmashylyq mol poten­sıa­lyn, sheber qoltańbasyn tanyta bilgen. Osy fılm arqyly biz ónerimizdegi sony óriske jol ashqan bir jańa sapalyq deńgeıdi kórdik. Bekarys baýyrymyz talantty ssenarııdiń baǵyn ashyp, gúlin jaınatypty. Qyzýy bet sharpyǵan qyzyl sózben nebir madaq aıtsaq ta artyq bolmas edi. Biraq oıymyzdy óıtip arzandatpaı, bir-aq mysalmen tizgin tartsaq dedik. Bir jarym saǵat boıy qasymda jaıǵasqan beıtanys kekse áıel qaıta-qaı­ta betoramalyn kózine basyp, tunshyǵyp óksýmen boldy. Mine, fılm qudireti, mine óner magııasy! Fılm úshin osydan artyq maqtaý, osydan joǵary baǵa bar ma?! О́z muratyna jetken shynaıy týyndy ǵana osylaı júregińe jol taýyp, julyn-júı­keń­di silkilep, neshe alýan sezim je­teginde tolqytyp tebirente almaq».

О́ziniń osyndaı júrekjardy pikirlerimen baspasóz betinde bólisken kórermenderge alǵys!

Bizdi tańǵaldyrǵan taǵy bir kórermenimiz – ol áıgili mesenat kásipker Islambek Saljanov. Ol bas­qarǵan «Altyn qyran qory» fılmdi Astanaǵa aldyryp Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev, sol kezdegi Premer-Mınıstrdiń orynbasary Eraly Toǵ­janov, Halyq Qaharmany Baqytjan Ertaev bastaǵan zııa­­­ly qaýym ókilderiniń basyn qosyp, «Aq boz úıdiń» tusaýyn kesti.

Fılm tıtrinde alǵys, eń al­dymen el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevqa aıtyldy.

Eger Qasym-Jomart Kemel­uly sol joly tikeleı pármen ber­megende, asharshylyq týraly bul ssenarııdiń óndiriske ketýi ekitalaı edi. Bıyl, 1922 jylǵy asharshylyqtyń 100 jyldyǵyn, 1932 jylǵy asharshylyqtyń 90 jyldyǵyn ulyqtaýǵa Prezı­dent osylaı úlken úles qosty. Asharshylyq degenniń arǵy ja­ǵynda bárinen buryn jana­zasy shyǵarylmaı, bir ýys topyraq buıyrmaı, súıegi saı-salada shashylyp qalǵan shermende mıllıondardyń arýaǵy tur emes pe?! «Aq boz úı» – sol betin jabýǵa bir ýys topyraq buıyrmaǵan sheıitterge júz jyldan keıin salynǵan bir ýys topyraq deý­ge keledi. Júz jyldan keıin aı­tylǵan bir jarym saǵattyq joq­taý. Bıylǵy júz jyldyq tu­syn­da, ult bolyp ornymyzdan turyp bir mınýt únsizdik jarııa­laı almaı otyrǵan tusta, osynaý ulttyń uly qasiretin «Aq boz úıdiń» kórermenderi bir jarym saǵat boıy kózdiń jasymen jýyp, únsiz joqtaıtyn boldy. Osy ıdeıa avtory retinde qalyń kó­rermen atynan úlken ekranǵa jol tartqaly turǵan «Aq boz úıge» óz pármenimen jol ashqan basshymyzdy, endi asharshylyq qurbandarynyń bes mıllıon arýaǵy da qoldap, jelep-jebegeı deımiz!

«О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy». Endeshe, biz, jer basyp júrgen tiriler, sonaý bir surapyl jyl­dary «qyzyl terror» qur­bany bolyp, suraýsyz ketken qaraorman arýaq aldyndaǵy pa­ry­zymyzdy laıyqty óteı al­ǵanda ǵana bizdi Alla da, arýaq ta qoldap, baqytty da baqýatty Ádiletti Qazaqstan qura alady eken­biz.

HH ǵasyrda dozaqty kórgen bu halyq, HHI ǵasyrda jumaqty kórse nesi aıyp!?

Smaǵul ELÝBAEV,

«Túrik dúnıesi» ádebı syılyǵynyń laýreaty