Elimizde jańa muraǵattyq derekterdiń ashylyp, ǵylymı aınalymǵa engizilýi keńestik Qazaqstannyń burynǵy basshylary týraly kóbirek málimet alýǵa múmkindik beredi. Jumabaı Shaıahmetov (1902-1966) – Otan tarıhynda laıyqty orny bar, respýblıkamyzdyń ekonomıkasy men áleýmettik-mádenı damýyna eleýli úles qosqan belgili memleket qaıratkeri. Onyń uzaq jyldar boıy elimizdiń eń joǵary basqarý júıesinde eńbek etip, segiz jyl Qazaqstannyń birinshi basshysy qyzmetin atqarǵany jurtshylyqqa málim.
Jýyrda Ǵylym jáne joǵary bilim mınstrliginiń granty boıynsha «Kórnekti memleket qaıratkeri Jumabaı Shaıahmetovtiń ómiri men qyzmetinen belgisiz better» degen jobany iske asyrý aıasynda Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń uıymdastyrýymen «Jumabaı Shaıahmetov jáne Qazaqstannyń 1940-1960 jyldaryndaǵy qoǵamdyq- saıası ómiri» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti.
Ǵylymı jıyn Jumabaı Shaıahmetovtiń Qazaqstan tarıhy keńestik dáýiriniń belgili tulǵasy jáne memleket qaıratkeri retindegi ómiri men qyzmetiniń negizgi kezeńderin talqylaýǵa arnaldy. Qatysýshylar atap kórsetkendeı, J.Shaıahmetovtiń ómiriniń kóp bóligi I.V.Stalın men N.S.Hrýshevtiń ámirshil-ákimshil júıesiniń qalyptasýy men ornyǵýyna baılanysty asa kúrdeli jáne qaıshylyqty ýaqytqa tuspa-tus keldi.
Konferensııaǵa qatysýshylardyń paıymdaýynsha, memleket pen ult qurylysynyń jańa kezeńi jaǵdaıynda saıası-ákimshilik basqarýdyń synaqtan ótken úlgileri men tula boıynda óz Otanynyń shynaıy patrıoty, myqty uıymdastyrýshy jáne basqarýshylyq qasıetteri jınaqtalǵan memleketshil tulǵa bolýǵa laıyqty basshylar suranysqa ıe bolýda, olar elimizdi jańǵyrtý jobalaryn alǵa tartýǵa jáne respýblıkamyzdy saıası-ekonomıkalyq daǵdarystan shyǵarýǵa múddeli bolýǵa tıis.
Qazaqstannyń tarıh ǵylymy qatań syrtqy qysym jaǵdaıynda baıandaýdyń formattaryn baıandaýdyń narratıvin jáne keńes kezeńindegi el men halyq tarıhyndaǵy neǵurlym syndarly kezeńderdi túsindirý qaǵıdattaryn tujyrymdaýǵa arnalǵan.
Tarıh jáne tarıhı jady jańa geosaıası tártiptiń qalyptasýy jaǵdaıynda memleketter men halyqaralyq aktorlar múddeleriniń qaqtyǵysý óristeriniń birine aınaldy. Olar oqıǵalardy, tulǵalardyń rólderin túsindirýdiń polıarlyq nusqalaryn usynyp qana qoımaı, sol tujyrymdaryn júzege asyrýǵa tyrysady. Sondyqtan tarıhshylardyń aldynda memleketter sheńberinde azamattyq beıbitshilikke jáne halyqaralyq arenada ózara is-qımyl jasaýǵa yqpal etetin verıfıkasııalanatyn tarıhı bilimdi qalyptastyrý mindetteri tur.
2022 jyly Qazaqstan jurtshylyǵy men akademııalyq qoǵamdastyq 1938-1954 jyldar aralyǵynda Qazaq KSR-iniń basshysy bolǵan, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń úshinshi, ekinshi jáne birinshi hatshysy qyzmetterin atqarǵan, 1954-1955 jyldary Ońtústik Qazaqstan oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan kórnekti memleket qaıratkeri Jumabaı Shaıahmetovtiń 120 jyldyǵyn atap ótýde. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jyldarynda J.Shaıahmetov jeńis úshin adamı jáne materıaldyq resýrstardy jumyldyrý boıynsha Qazaq KSR basshylyǵynyń shtabyn basqardy, KSRO-nyń batys aýmaqtarynan evakýasııalanǵan ónerkásiptik kásiporyndar men halyqty qabyldaýǵa jaýap berdi, Qazaqstannyń maıdan arsenalyna aınalýyna yqpal etti. Onyń tikeleı basshylyǵymen respýblıka soǵystan keıingi ekonomıkany qalpyna keltirý jáne keıingi jańǵyrtý, sondaı-aq qazirgi zamanǵy Qazaqstannyń ındýstrııalyq, agrarlyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne rýhanı áleýeti súıenetin irgetasyn qurý jáne nyǵaıtý satylaryna kóterildi.
Jumabaı Shaıahmetov 1940-1950 jyldar aralyǵynda Qazaqstannyń partııalyq-ákimshilik apparatynyń qurylýyna yqpal etti. Ol saıası-ákimshilik qurylymdardyń, ekonomıkanyń, mádenıet pen bilim berýdiń damýyna eleýli úles qosqan jarqyn jáne erekshe basshylar tobyn ósirdi. Shaıahmetov ulttyq basqarýshy kadrlardyń qalyptasýyna zor kóńil bólip, D.Qonaev, J.Táshenov, Q.Sátbaev, I.Omarov, M.Sýjıkov, E.Taıbekov, A.Qoıshyǵulov, D.Kerimbaev, M.Býtın, A.Daýylbaev, A.Sembaev, M.Salın, S.Janbaev, D.Janǵozın, G.Qarjaýbaev, H.Arystanbekov, M.Beısenbaev, R.Ilıashev jáne t.b. daryndy qaıratkerlerdiń úlken legin basshylyq oryndarǵa usynýǵa óz úlesin qosty.
Onyń belsendi aralasýymen fabrıkalar, zaýyttar, qazaq teatrlary, mektepter, tehnıkýmdar, ınstıtýttar. Qazaq KSR Ǵylym akademııasy ashyldy. Qazaq stýdentteri úshin keńes odaǵynyń jetekshi joǵary oqý oryndaryna kvotalar bólindi. 1950-1954 jyldar aralyǵynda Jumabaı Shaıahmetov KSRO Joǵarǵy Keńesi Ulttar keńesiniń tóraǵasy bolyp saılanady. 1946-1954 jyldary respýblıka Jumabaı Shaıahmetov tusynda, ásirese áleýmettik jobalardy júzege asyrýda, aýyl sharýashylyǵynda, ónerkásipte, bilim berýde, ǵylym men mádenıette joǵary jetistikterge jetti. Júzege asyrylýy Qazaqstandy KSRO sheńberinde saıasattyń, ekonomıkanyń, mádenıet pen bilim berýdiń barlyq salasynda jetekshi orynǵa shyǵarǵan jobalarǵa Shaıahmetov jeke ózi bastamashylyq jasady. 1940-1950 jyldar aralyǵynda Qazaqstan aýmaǵynda keńes odaǵynyń áskerı-strategııalyq jobalaryn iske asyrýǵa baılanysty respýblıkanyń róli edáýir ósti.
Osy jobalardy júzege asyrý barysynda Qazaq KSR basshylary barlyq deńgeıde sheshimder qabyldaýǵa jáne olardy júzege asyrýǵa qatysyp qana qoımaı, saıası-ákimshilik basqarýdyń qundy sabaqtaryn alyp, qazaqstandyq basqarýshylardyń ózindik mektebin qalyptastyrdy. Qazaq KSR-niń birinshi basshysy laýazymynda J.Shaıahmetov halyqtyń múddesi men memlekettiń tutastyǵyna jaýap beretin saıasat júrgizdi.
Sońǵy jyldary ǵalymdar da Jumabaı Shaıahmetovtiń ómiri men qyzmetiniń basty kezeńderine jan-jaqty ǵylymı sıpattama berip júr. Sonymen birge Qazaqstan tarıhynyń keńestik dáýirin zertteýde jáne ártúrli ultqa jatatyn sol kezeńde basshy qyzmetterde bolǵan tuǵyrly tulǵalardyń, ártúrli baǵyttaǵy qoǵamdyq-saıası qaıratkerlerdiń rólin kórsetýde jańa ǵylymı tásilder men teorııalyq-ádistemelik negizdemeler ázirleý qajettigi kún tártibinde tur. Ákimshil-ámirshil júıeniń qalyptasqan jáne ornyqqan kezeńindegi tulǵalardyń rólin zertteýdiń qazirgi qazaqstandyq qoǵam men ǵylymǵa erekshe mańyzy bar, óıtkeni bul ıdeologııasyzdandyrý, totalıtarlyq rejimniń murasyn buzý jáne odan bas tartý, otarshyldyqtan keıingi keńestik sıpattaǵy sındromdy eńserý, sondaı-aq keńestik jáne keńesten keıingi qoǵamdardy zertteý úderisterine tyǵyz baılanysty bolyp otyr.
Keńestik Qazaqstandaǵy ámirshil-ákimshil júıeniń qalyptasýy men ornyǵý kezeńiniń erekshelikterine baılanysty máseleler kesheniniń kúrdeliligin nazarǵa alyp, Jumabaı Shaıahmetovtiń el tarıhynyń asa kúrdeli ýaqytyndaǵy Qazaq KSR basshysy retindegi ornyn aıryqsha atap ótemiz. Sondaı-aq Qazaqstan tarıhynyń jalpy beınesi men halyqtyń ujymdyq zerdesin qalyptastyrý úshin stalındik jáne odan keıingi kezeńder tarıhynyń kúńgirt betterin tolyqtyrý jáne túsindirý qajettigin alǵa tarta otyryp, mynadaı usynys jasaımyz. Jumabaı Shaıahmetovtiń týǵanyna 120 jyl tolýyna oraı keńestik kezeńdegi basqarý apparatyn qalyptastyrý tarıhy jáne ulttyq kadrlardy daıarlaýdaǵy qaıratker eńbegin saraptaıtyn derekti fılmder shyǵarý, taqyryptyq habarlar uıymdastyrý, tarıhshylarmen suhbattar ótkizý, Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna keńestik dáýirdi, ásirese 1930-1960 jyldar aralyǵyn zertteý boıynsha dúnıejúzilik jetekshi ortalyqtarmen birlesken ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizýdi kúsheıtý, ǵylymı qoǵamdastyqqa J.Shaıahmetovtiń keńestik Qazaqstan tarıhyndaǵy róli týraly otandyq basylymdarda, sondaı-aq buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanymdar ázirleýdi jalǵastyrý qajet.
Jumabaı Shaıahmetovtiń «Uly dalanyń uly esimderi» jobasy negizinde máńgi este qaldyrýǵa arnalǵan tarıhı qaıratkerler tizimine engizilgenin eskere otyryp, tıisti memlekettik organdarǵa onyń esimin máńgilik este qaldyrýdyń is-sharalary arnaıy bekitilgeni abzal.
Talǵatbek ÁMINOV,
Memleket tarıhy ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, professor