Toqsanynshy jyldardyń sońynda elimizde demokratııanyń dúmpýi sezilip, derbestikke umtylǵan halqymyz azattyqtyń samalyn sezine bastady. Burynǵy odaqtyń shańyraǵy shaıqalyp, toqyraý shegine jete bastaǵan tus edi bul. 1990 jyly 25 qazanda Joǵarǵy Keńestiń tóraǵasy bolǵan Erik Asanbaev osyǵan oraı depýtattar aldynda kólemdi baıandama jasaıdy. Prezıdenttiń qoldaýymen sol joly elimizdiń egemendigi týraly deklarasııa qabyldanyp, el tarıhynda mańyzdy qujatqa qol qoıyldy.
Osylaısha, 25 qazanda Qazaqstan óziniń egemendigin qabyldady. Sol kezeńnen bastap el táýelsizdiginiń alǵashqy belgileri baıqala bastady. Bul tarıhı oqıǵanyń mańyzdylyǵy sonda – 25 qazan Qazaqstan óziniń Egemendik deklarasııasyn qabyldaǵan kún retinde meıram bolyp belgilendi.
Erik Asanbaev keıinnen osy tarıhı kúnder týraly estelikterimen bóliskende: «Men Parlament aldynda «egemendigimizdi 25 qazan emes, 6 qazanǵa belgileý kerek» degen usynyspen shyqtym. Onyń eki sebebi bar edi. Birinshiden, 1920 jyly 4-12 qazan aralyǵynda Orynbor qalasynda Qazaqstan Keńesteriniń quryltaıy ótti. Sol 6 qazan kúni oǵan qatysqan delegasııa músheleri Qazaq avtonomııasyn qurý týraly úkim shyǵardy. Bizdiń búgingi egemendigimizdiń eń alǵashqy nyshandary sonda kórinis tapqan. Ol bylaısha aıtqanda, kalendarlyq kún. Negizinde 1920 jyly Lenın, Stalın, Sverdlov sekildiler qylyshtarynan qan tamyp turǵanda eshteńeden qaımyqpaı, taısalmaı, qazaqtyń jerin qorǵaýǵa shyqqan arystarymyzdyń batyldyǵy men batyrlyǵy edi. Olardyń qazaq eliniń derbes memleket bolýyna qajetti dálelderi myqty bolǵan. Qazirgi Reseı quramyna ótip ketken alǵashqy astanamyz Orynbor qalasy men oblysy jáne 1936 jyly О́zbekstanǵa berip jibergen Qaraqalpaqstan aımaǵy sol tusta Qazaq eliniń quramynda edi. Sondaı qujattardy jınap, bultarpas dálelder keltirip, Máskeýdegi qyzyl basshylarǵa qarsy batyl shyǵyp, ol ejelden qazaqtyń jeri dep, aqyry sol úshin jandaryn pıda etip ótken arystarymyzdyń eńbegi orasan. Sol tustaǵy tulǵalarymyzdyń batyldyǵy bolmasa, qazirgi Qazaqstan osy kúngi terrıtorııasyna ıe bolar ma edi?! Ol bir Allaǵa ǵana aıan», degen edi.
Sol jyly bıik minberden sonaý jıyrmasynshy jyldardaǵy qazaq eliniń terrıtorııasyn qorǵap qalǵan arystarymyzdyń eren erligin, kózsiz batyrlyǵyn qurmetteı otyryp, 6 qazandy egemendigimiz qabyldanǵan kún retinde jarııalaıyq degen usynys osylaı jasalǵan. О́kinishke qaraı, osy máseleni kótergen aǵalarymyz artynan bári ustalyp, aıdalyp, atylyp ketti.
E.Asanbaev Qostanaı óńiriniń Amangeldi aýdanynda týǵan. Sol óńirden Álibı Jangeldın, Baıqadam Qaraldın degen belgili adamdar shyqty. Qaraldın otyzynshy jyldardyń basynda atyldy. Ol patsha zamanynda joǵary bilim alǵan adam. Jıǵan-tergenin tyǵyp jantalaspaǵan, baılyǵyn tıimdi paıdalanyp, qysty kúnderi Torǵaı úıezinde jurtqa bal taratyp, jazdy kúnderi aqsúıektik ǵumyr keship, halyqpen etene aralasqan.
1986 jylǵy jeltoqsan kóterilisi kezinde E.Asanbaev ortalyq komıtette ǵylym jáne bilim bólimin basqaryp júrgen. Sol kezderi tynym kórmeı, túndeletip qonyp ta jumys isteıtin kórinedi. О́miriniń sońǵy jyldary gazetke bergen suhbattarynyń birinde el azamaty: «Jeltoqsan oqıǵasy bolǵan kúnderi keýdesin soǵyp, men búıtip edim, sóıtip edim degen kókiregin uryp júrgen bir qazaqty, ıntellıgensııa ókilderiniń bireýin taba almadym. Bireýi aýyryp qalypty, bireýi saıajaıǵa ketip qalypty, bireýi alysta júr... Artynan jastardy oqýdan jappaı shyǵara bastady. Bizdiń JOO rektorlary ózderiniń basyn qorǵaý úshin shash al dese bas alyp, qanshama qazaqtyń balalaryn qýdalaýǵa túsirdi. Kolbınge jaǵympazdanyp óz bastaryn arashalap, talaı jasty tekten-tekke oqýdan shyǵaryp jibergen kezdi kórdim. Bir jyl boıy sondaı zobalań týdy. Sonyń kýási boldym. Sol balalardyń ata-analaryn qabyldap, birazyn qaıtadan ornalastyrdym. Kóp keshikpeı men de ornymnan kettim. Qazir sondaılardyń ótirik áńgimesin estigende jynym keledi. Solardyń bári tyǵylyp, jan saýǵalap, bastaryn ala qashty», deıdi.
25 qazan – kúzdegi jıyn-terimniń aıaqtalǵan, eńbektegi jurttyń arqany keńge salǵan jaıama-shýaq shaǵy. Ulyq merekeni toılaýǵa tipti kelmeıtin, teriskeıdegi qaqaǵan qystyń bet qaratpaıtyn aıazy emes. Keıbirimiz qýanysh pen qasiret uǵymdaryn shatastyryp alǵandaımyz. Qazaq úshin sóz joq, Táýelsizdikten asqan mereke joq, otbasynyń yntymaǵynan asqan mereke joq. Osyndaı kıeli de qasıetti merekeni qasiret kúnine ákep qosaqtap, bylyqtyrǵanymyz taǵy bar. Tipti osy kúni keıbireýler Egemendik deklarasııasy, ıaǵnı táýelsizdik jarııalanǵan kún dep eldi aldarqatyp júr. Al sonda 1990 jylǵy 25 qazandy qaıda qoıamyz? Ol kún tarıhymyzda taıǵa tańba basqandaı jazylyp tur.
Endeshe, elimizdiń egemendigi týraly deklarasııa qabyldanǵan kúndi umytpaıyq! Bul bizdiń júrip ótkken jolymyz. Otyz jyl burynǵy tarıhymyz. Qasıetti kezeńimiz.
Saıasat BEIISBAI,
Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń bas sarapshysy