Sosıalıstik júıeniń tar qalybyna syımaǵan aıaýly azamattardyń biri Saǵalbaı Janbaev. Ol bar ǵumyryn, kúsh-jigerin el jaǵdaıyn jaqsartýǵa, qazaǵyna qamqor bolýǵa arnady. Janbaevtyń saıası arenadaǵy basshylyqtan yǵystyrylýy elimizdegi Tyń ıgerý naýqanyna baılanysty órbidi.
Saǵalbaı Janbaev bul naýqannyń tyń jerdi ıgerýden basqa da maqsaty bar ekenin jaqsy bildi. Shyndyǵynda, Tyń ıgerý naýqany Reseı ımperııasynyń otarshylyq saıasatynyń jalǵasy bolatyn.
Máskeý basshylyǵy Qostanaı, Kókshetaý, Aqmola, Torǵaı jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryn biriktirip, Tyń ólkesin ashyp alyp, keıin ony Reseı Federasııasyna qosý josparyn jasaǵan edi. Bul Máskeýdiń erteden kele jatqan armany edi. Bul saıasatqa jergilikti partııalyq elıta Alash zııalylarynyń jer máselesi jónindegi kúres jolyn jalǵastyryp, kedergi jasaýǵa kiristi. Máskeýdegi basshylyqpen Qazaqstan kompartııasynyń arasynda túsinbeýshilik kóbeıip, saıası kúres bastaldy. Bul jyldary Qazaqstannyń oblystaryn negizinen qazaqtar basqardy.
Tyń ıgerý naýqany otarshyldyq naýqanynyń ekonomıkalyq jalǵasy bola tura, eń basty surqııalyǵy onyń rýhanı-mádenı qundylyqtardy qurtý boldy. Internasıonalıstik tárbıe arqyly qazaq ultyn orystandyrý saıasaty qolǵa alyndy. Buǵan Máskeýdiń saıasatyn jaqsy biletin partııalyq qyzmettegi qazaqtar jol bergisi kelmedi. Biraq sheshim qabyldanyp, Máskeý iske kiristi. Naýqannyń basynda Nıkıta Hrýshevtiń ózi turdy.
Tyń ólkesin ıgerý naýqanyn oıdaǵydaı ótkizý úshin Máskeýge oblys basshylyǵyndaǵy bedeldi qazaqtardan qutylý kerek boldy. Alǵashqy soqqy Qostanaı oblystyq partııa uıymynyń birinshi hatshysy Saǵalbaı Janbaevqa berildi.
Saǵalbaı Janbaev 1954 jyldyń qańtarynda Qostanaı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshylyǵynan bosatyldy. Al sáýir aıynda Jumabaı Shaıahmetovpen birge tyń ıgeriletin oblys basshylaryn qyzmetterinen ketirdi. Bar bılikti Máskeý óz qolyna aldy. Qazaqstan kóleminde talantty, tájirıbeli qazaqtar saıası arenadan sanaly túrde yǵystyryla bastady. Olardyń ornyna Reseıden kadrlar ákelip taǵaıyndaý úırenshikti iske aınaldy.
Tyń ólkesine kiretin oblystardaǵy qyzmetkerlerdi ońtústik óńirlerge aýystyrdy nemese túrli syltaýmen jumystan shyǵardy.
Árıne, Máskeýdiń saıasaty túsinikti. Olar qazaq basshylardyń eldi jappaı orystandyrýǵa qarsy nıette ekenin bildi. Sondyqtan bedeldi, el qamyn, ulttyń jaǵdaıyn oılaıtyn basshylardan qutylý úshin túrli surqııalyq ádis-aıla paıdalandy. Bireýlerin qaralady, endi bireýlerine ultshyldyq aıybyn taǵyp, kópshilik aldynda masqaralap, abyroılaryn tókti. Osyndaı Máskeýdiń qaharyna ilikken, soltústik óńirdegi eń úlken Qostanaı oblysyn 1948 jyldan jaqsy basqaryp kele jatqan Saǵalbaı Janbaev boldy. Máskeý onyń halyq aldyndaǵy bedelinen, óziniń tazalyǵynan, el múddesi úshin eshteńeden seskenbeı aıtatyn týrashyldyǵynan qaımyqty.
Bılik kommýnıstik moraldi údetip, ınternasıonalıstik tárbıeni kúsheıtti. Qazaqtyń rýhanı jan dúnıesi qapasqa tústi. О́resizdi órge, teksizdi tórge súıregen keńes ókimetine bilimdiniń de, qabilettiniń de qajeti bolmady.
Janbaevtardaı azamattar oblys basshylyǵynan yǵystyrylǵannan keıin Tyń ólkesinde Máskeýden kelgen partııa hatshylary oıyna kelgenderin isteýge kiristi.
Saryarqa júıesiz jyrtylyp, jerdiń qunarly qyrtysy 25-30 paıyzǵa kemidi. Alǵashqy jyly tyń jerden shyqqan bıdaıdyń jartysy jınalmaı dalada qaldy. Qunarly jerler durys óńdelmegendikten, erozııaǵa ushyraı bastady. Birtindep ońdy-soldy oısyz jyrtylǵan mıllıondaǵan gektar egin alqabynyń kóp bóligin aramshóp, qara qýraı basyp, mal jaıylymy azaıdy...
Qazaqstanǵa Máskeýdiń taǵaıyndaǵan 1-hatshylary oblystardy ózderiniń basybaıly bılik júrgizetin mekenderine aınaldyrdy. Qazaqstandaǵy ónerkásibi damyǵan úlken oblystarǵa birinshi basshylyqqa Kreml óz adamdaryn taǵaıyndady. Jergilikti mamandardy esepke almady, senimsizdik kórsetti.
Saǵalbaı Janbaev keńes bıliginiń qyspaǵynda jumys istese de, eline adal qyzmet etip, ulttyq qundylyqtardy saqtaý úshin myńmen jalǵyz alysty. Bolashaqtyń qamyn oılap, jastarǵa qamqorshy boldy. Janbaev Aqmola oblysyn basqarǵanda qazaq jastarynyń ósýine, el bıligine aralasýyna kóp kóńil bóldi. Atbasar geologııalyq-barlaý ekspedısııasyn basqaryp júrgen Qanysh Sátbaevty Jumabaı Shaıahmetovpen tanystyryp, ǵylymı bolashaǵyna jol ashty.
Onyń erekshe adam tanıtyn qasıeti de bolypty. 1939 jyly Arshaly aýdanynda qatardaǵy qyzmette júrgen 24 jasar Jumabek Táshenovti kórip, birden oblys deńgeıindegi aýyl sharýashylyǵy bólimine qyzmetke alady. Tórt jyl qasyna alyp júrip, jumystyń jan-jaqty qyr-syrymen tanystyryp, partııalyq sharýashylyqty basqarý mektebinen ótkizedi. Janbaevtyń qamqorlyǵynyń arqasynda Jumabek Táshenovtiń saıası basshylyqtaǵy joly ashyldy.
S.Janbaev – ınternasıonalıstik saıasat júrgizip otyrǵan keńestik júıede qyzmet istese de, jaltaqtamaı ultynyń múddesin qorǵaǵan qaıratker. Shynshyl, ádil Saǵalbaı ozbyr ortalyq taǵaıyndaǵan basshylardan ulttyq múddelerdi qorǵaýda kóp paıdasyn tıgizdi.
Janbaev Semeı qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp jumys istegende óziniń bedelin paıdalanyp, Máskeýmen tyǵyz baılanys ornatyp, qalanyń óndiristik-sharýashylyq máselelerin jan-jaqty sheshti. Semeı qalasyndaǵy 70 óndiris ornynyń 11-i odaqtyq bolǵanymen, ortalyqtan áleýmettik máselelerge kóńil bólinbegenin tilge tıek etip, joǵaryǵa ótinish jasaı otyryp, talaptar qoıdy. Odaq deńgeıinde qalany qarjylandyrý máselelerin sheshti. Kópir qurylystaryn aıaqtaý úshin Mıkoıanǵa tikeleı shyǵyp, «Sıbmostroı» tresiniń kópir salatyn arnaıy poıyzyn da suratyp aldy. Al qalanyń áleýmettik-mádenı máselelerin sheshýde óndiris ujymdarynyń múmkinshilikterin paıdalandy. Ár zaýyt-fabrıkaǵa jekelegen salalarǵa kómektesýdi, óziniń jumysshylaryna turǵyn úı, bala-baqsha salýdy júktedi. Bul bastama Qazaqstan jáne shekaralas Reseı oblystarynda da qoldaý tapty. Qaladaǵy ónerkásip oryndaryn elektr energııasymen qamtamasyz etýge kóp kóńil bóldi.
Saǵalbaı Janbaev keńes ókimetinen qýǵyn-súrgin kórse de, halqyna qyzmet kórsetýden talmady. Onyń azamattyq tulǵasyn halyqshyl-kópshildigi men turmystaǵy qarapaıymdylyǵynan da kórýge bolady. Ol oblystyń birinshi basshysy bola tura, jupyny kıinip, bazar-dúken aralap, azyq-túlik baǵasyn qadaǵalaýdy úırenshikti ádetke aınaldyrǵan.
Biz búgin ulttyq zeıinniń kúsh-qýatyn kúsheıtpesek, jas urpaqty otanshyldyqqa tárbıelemesek, elimizdiń bolashaǵy kúmándi, bulyńǵyr bolary sózsiz. Bul tárbıede ultyna adal qyzmet etken Saǵalbaı Janbaevtaı tarıhı tulǵalardyń alatyn orny erekshe. Aıaýly azamatymyzdyń qyrýar eńbegin baǵalap, ózi qyzmet istegen Astana, Qostanaı, Semeı qalalarynda kóshe atyn bersek, Janbaevtyń súıikti halqymen qaıta qaýyshýyna sebepshi bolar edik.
Ámirjan ÁLPEIISOV,
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory