«Sóz súıekten ótedi» degen ras-aý. Áleýmettik jeli arqyly bir sóz aıtyp, tutas bir ulttyń namysyn taptaıtyndar jıilep ketti. Osy oraıda elorda kópshilikke áleýmetti jelilerde etnosaralyq «óshpendilik tilin» eńserý boıynsha ádep kodeksi jáne ádistemelik nusqaýlyq tanystyryldy.
QazNetEtiquette dep atalatyn ádep kodeksi – halyqaralyq jáne qazaqstandyq quqyq qaǵıdattaryna negizdelgen jáne aýdıtorııaǵa túsinikti aqparattyq keńistiktegi minez-qulyq erejeleriniń jıyntyǵy. Ony Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń bastamasymen «MediaNet» Halyqaralyq jýrnalıstıka ortalyǵynyń sarapshylary qurastyrǵan. Bul iske otandyq jáne sheteldik sarapshylar tartylypty. Konrad Adenaýer atyndaǵy qordyń Qazaqstandaǵy ókildigi qarjylaı qoldaý kórsetkenin atap ótken jón.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri Danııar Qadyrovtyń aıtýynsha, áleýmettik jeli arqyly ultaralyq alaýyzdyqty týdyryp, jalǵan aqparat taratý álemdik aqparat keńistigin álekke salyp tur. «Mundaı jobany ázirleıtin ýaqyt kelgen sııaqty. Sıfrlandyrý úderisi alǵa jyljyǵan saıyn «óshpendilik tili» de órship barady. Mınıstrlik óz tarapynan mundaı bastamalardy qoldap, qoǵamdaǵy beıbit qatynasty qalyptastyrýdy jalǵastyra beredi», dedi ol.
Etnosaralyq qatynastar komıtetiniń tóraǵasy Ǵalym Shoıkın búginde keıbir qoǵam qaıratkerleri de jalǵan aqparattardy taratatynyna toqtaldy. Sondyqtan qoǵam, buqaralyq aqparat quraldary jáne memlekettik organdar osy qujatty paıdalana otyryp, qoǵamdaǵy óshpendilikti azaıtý kerektigin aıtty.
– Ádistemelik nusqaýlyqta «etnostyq toptarǵa qarata aıtylǵan jaǵymsyz, jalpylama pikirlerdi óshpendilik tiline jatqyzamyz» delingen. Etnosaralyq qatynastar salasynda keı kezde bizdiń azamattarymyz áleýmettik jelilerde etnostarǵa, ulttarǵa qatysty jaǵymsyz aqparattar taratyp, pikirler qaldyrady. Bireýlerdi aıyptaıdy, jalǵan aqparattardy ózinshe túsinip, «óshpendilik tili» paıda bolady, – dedi Ǵ.Shoıkın.
Áleýmettanýshy, «PaperLab» zertteý ortalyǵynyń dırektory, Qazaqstandaǵy áleýmettik jelilerdegi óshpendilik tilin zertteý avtorlarynyń biri Serik Beısembaev monıtorıng jumystary júıeli júrgizilgenin jetkizdi.
– Biz kóp jaǵdaıda ártúrli áleýmettik kollızııamen betpe-bet kelemiz. Adamzat qarym-qatynasy turǵysynan qaraǵanda, kollızııa – qarama-qaıshy kúshterdiń, kózqarastardyń, múddelerdiń qaqtyǵysy. Qaqtyǵysqa qatysýshylar men syrttan baqylaǵandar birden etnostyq astaryna mán berýi múmkin. Osydan kelip «etnostyq», «jartylaı etnostyq» nemese «bir bóligi etnostyq daý» degen paıymdar aıtylady. Qarapaıym mysal keltireıik. Kórshi elderden kelgen eńbek mıgranttary ártúrli qıyndyqqa tap bolady. Olardyń turatyn jeri, turǵyn úıdi jalǵa berý naryǵyndaǵy qarym-qatynastar «etnosaralyq» retinde talqylanady nemese kóp adam ózge elderde bolyp jatqan oqıǵalarǵa qatysty (mysaly, Ýkraınadaǵy jaǵdaı) ultyna qarap baǵa beredi. Osylaısha, áńgimeniń jelisin etnostyq arnaǵa burý kez kelgen etnostyq qaýymdastyq týraly, tipti shyqqan tegi bólek ártúrli qaýymdastyqtan turatyn toptar týraly (mysaly, kavkazdyqtar) negizsiz nemese tolyqtaı negizi joq pikir qalyptastyrady. Jaǵymdy bolsyn, jaǵymsyz bolsyn, kez kelgen etnostyq stereotıp halyq sanasyna sińip, qalypty túsinikterdiń bir bóligine aınalyp ketken. Alaıda kez kelgen negizsiz, jalpylama aıtylǵan sóz is júzinde jalǵan qorytyndy jasaýǵa alyp keledi. Pikir nysany bolyp otyrǵan adamdardyń namysyna tıedi. Munyń barlyǵy jınala kele janjal týdyrady, – deıdi Serik Beısembaev.
«MediaNet» Halyqaralyq jýrnalıstıka ortalyǵynyń sarapshysy, joba redaktory Igor Bratsev «óshpendilik tili» ártúrli bolýy múmkin ekenin eske saldy. «Mátinde qandaı da bir topqa degen óshpendilik anyq kórinip turýy da, keıde ázil-qaljyń túrinde kezdesýi de múmkin. Avtor kimge arnasa da ol adamnyń namysyna tıip, qorlaıtynyn esten shyǵarmaǵan jón», deıdi ol.
Konrad Adenaýer atyndaǵy qordyń Qazaqstandaǵy ókildiginiń dırektory Iohannes Raı demokratııa men sóz bostandyǵyn shekteý týraly óz oıyn ortaǵa saldy. Joba redaktory, «Factcheck.kz» jobasynyń bas redaktory Dýman Smaqov nusqaýlyqty ilgeriletý tujyrymdamasyn táptishtep aıtyp berdi. Kodeks áleýmettik jelilerdegi etnosaralyq qarym-qatynastar mádenıetin jaqsartýǵa jáne ınternet-kommýnıkasııanyń ózin-ózi retteý erejelerin nasıhattaýǵa baǵyttalatynyn eske saldy.