Soltústik ónerkásip aımaǵyndaǵy hımııalyq zaýyttan qalǵan synapty Ertis ózenine jibermeý sharalary áli kúnge jalǵasýda. О́tken ǵasyrdyń sonaý toqsanynshy jyldary bastalǵan ekologııalyq jasandy kedergiler qoıý baǵdarlamasy óziniń tıimdiligin baıqatqan bolatyn. Bıyl qaldyqtar aınalasyna qorǵanys sheńberi túzilip jatyr.
Pavlodar qalasynyń Soltústik ónerkásip aımaǵyndaǵy «Jer qabatyndaǵy qabyrǵa» jobasy osydan 18 jyl buryn (burynǵy hımııalyq zaýyttyń aınalasynda) iske asyp, alǵashqy kedergiler salynǵan. Synap qaldyqtary jınalǵan arnaıy oryndardaǵy ýly zat Ertis ózeni men Pavlodarskoe aýylyna jetpeýi úshin onyń syrtynan endi sheńber túrinde 700 mln teńgege qorǵanys qurylysy júrgizilýde. Jerasty sý kózderine synap tússe, onyń jaqyn mańdaǵy aýyldarǵa degen ekologııalyq aýyrtpalyǵy asa aýyr bolýy múmkin. Álgi jer astyndaǵy qabyrǵanyń tereńdigi kemi on metr. Synapty tumshalap qoıýǵa arnalǵan qabat túzý úshin áýeli uzyn orlar qazylady. Odan soń qazylǵan shuńqyrlarǵa sazdy balshyq pen tıksotropty suıyqtyq tógiledi. Nátıjesinde, jer astynda hımııalyq ýly zat ótpeıtin qorǵanys paıda bolady.
Qazan aıynyń basynda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Pavlodar oblysyna kelip, óńir jurtshylyǵymen kezdeskende jergilikti jerdegi ekologııalyq máselelerge aıryqsha nazar aýdarǵan. Memleket basshysy ónerkásiptiń damýy ekologııaǵa salmaq túsiretinin aıtyp, eldegi shyǵaryndylardyń úshten biri – jyl saıyn 700 myń tonnaǵa jýyq óndiristik qaldyq Pavlodar oblysyna tıesili ekenin atap ótken-di.
«Kúndelikti jumysy tutas eldiń ındýstrıaldy ósýiniń negizi bolatyn aımaq turǵyndary týǵan ólkesiniń qorshaǵan ortasynyń jaı-kúıine qatty alańdaıdy. Ekologııalyq jaǵdaı – azamattardyń ómir súrý sapasynyń mańyzdy kórsetkishi. Sondyqtan óndiristik áleýetti kúsheıtý men ekologııany qorǵaý arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaý óte mańyzdy. Taǵy bir jaýyr bolǵan másele – Bylqyldaq sý jınaqtaýshy kóli, onyń túbinde orasan zor ónerkásiptik synap jınalǵan. Qazir kól aýmaǵynyń lastanýyn taratpaý boıynsha sharalar kesheni qolǵa alyndy. Taǵy da synaptyń jerasty sýlaryna túsý yqtımaldylyǵyn baǵalaý kerek jáne sarapshylarmen birlesip, bul máseleni sheshýdiń tıimdi joldaryn anyqtaý qajet dep sanaımyn», dedi Qasym-Jomart Toqaev.
«Hımprom» dep atalǵan pavlodarlyq zaýyt 1975-1993 jyldar aralyǵynda jumys istegen. Synapty paıdalana otyryp kaýstıkalyq soda men hlor shyǵarǵan qaýipti óndiriste 82 elektrolızer bolǵan. 28 jyl ishinde kásiporynnan topyraq qabatyna shamamen 1 350 tonna synap túsken dep shamalanady. Biraq bul naqty san emes. Zııandy zaýyt jabylǵan soń onda quramynda synap bar qaldyqtar men topyraq polıgondary, elektrolızder men óndiris sýyn jınaıtyn sý aıdyndary anyqtaldy. Sol ýaqytta memleket bıliginiń aldynda halyq densaýlyǵyn qorǵaý jáne óńirdegi ekologııalyq ahýaldy turaqtandyrý máseleleri turdy. Qoǵam tarapynan buǵan baılanysty narazylyq ta kúsheıip, jyldar boıy jıi talqylanǵan taqyrypqa aınaldy. Al Bylqyldaq kóli sol zııandy qaldyqtardyń ordasyna aınalǵan.
Pavlodar oblysynyń jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń mamany Ańsar Áleshovtiń aıtýynsha, álgi jerden synapty bólip alyp shyǵatyndaı tıimdi ádis joq, tek zııandy zattardy ustap turý strategııasy ǵana qoldanylady.
– Bylqyldaq mańaıyndaǵy ekologııalyq ońaltý sharalary toqsanynshy jyldary bastalǵan. Qaldyqtardyń biraz bóligi arnaıy qoqys alańdarynda taramaıtyndaı kómilip tastaldy. Osydan 18 jyl buryn salynǵan jer astyndaǵy qabyrǵa óziniń senimdiligin baıqatty. Endi onyń syrtynan aınaldyra basqa qabat túzilýde. Bul qorǵanys jaqyn mańdaǵy eldi mekenderge, Ertis ózeni arqyly basqa sý kózderine túspeýi úshin jasalýda. Ertis ózeni transshekaralyq sý aıdyny bolǵandyqtan bul máselege Reseı Federasııasy da aıryqsha alańdap otyrǵanyn aıtý kerek. Olarmen birlesken zertteý jumystary turaqty júrgiziledi. Ázirshe ózen sýynan synap anyqtalǵan joq. Al myna jobamyz eki jylda júzege asady, – deıdi ol.
Jobany júzege asyrýshy merdiger kompanııanyń basshysy Dáýlet Sardarov «qorǵanys shymyldyǵy» óziniń beriktigin kemi 240 jyl saqtap tura alady deıdi senimmen. Fızıkalyq áser etetin faktorlar, mysal úshin jer silkinisi sekildi tabıǵı qubylystar bul óńirde joq. Sondyqtan birneshe ǵasyrǵa shydas beretini anyq.
Mamandar Bylqyldaq sý jınaqtaýshy kóliniń mańaıyndaǵy jaǵdaıdy únemi baqylap otyrady. 2005 jyldan beri munda jerasty sý kózderinen, topyraq qabatynan, aýadan, ózen sýynan synamalar alynyp, quramy tekseriledi. Tipti bul aýmaqta jumys isteıtin kásiporyn qyzmetkerleriniń, kóldi mekendeıtin balyqtar men qustardyń aǵzasy tekserilip, synap mólsheriniń normalary tirkeledi.
Keshendi jumystardyń jalǵasy retinde qazirgi kúni málimetter men nátıjeler tirkeletin elektrondy baza, ıaǵnı GIS – kartany qurý jobasyn aıtyp ótýge bolady. 2016 jyly ázirlengen synaptan arylýdyń arnaıy Tujyrymdamasyna otandyq jáne sheteldik sarapshylar qatysqan. Qujat ýaqyt saıyn tolyqtyrylyp otyrady.
Synapty tolyǵymen joıý úshin ne qajet? Oqymystylar oǵan túrli nusqalardy usynady. Máselen, keler jyly eki lastanǵan oshaqqa (qaldyqtar polıgony men zaýyttyń burynǵy elektrolızeri) arnalǵan tehnıka-ekonomıkalyq negizdeme ázirlenedi dep josparlanyp otyr. Aýmaqty synap qaldyǵynan tolyqtaı ońaltý óte kóp kólemde qarjylaı shyǵyndardy talap etetini shyn. Sondyqtan zııandy qaldyq kózderin oqshaýlaý arqyly qarjyny únemdeý usynylyp otyr.
PAVLODAR