Sheraǵańnyń bir aýyz sózi

Toqsanynshy jyldardyń basynda Sh.Murtaza Joǵarǵy keńestiń depýtat­ty­ǵymen qosa «Egemen Qazaq­stan» gazetiniń Bas redaktorlyq qyzmetin qosa at­qar­dy. Joǵarǵy keńeste kóte­rilgen ózekti máselelerdi She­ra­ǵań erteńinde-aq «Ege­men­niń» betinde «Bir aýyz sóz» degen aı­dar­men túıindep beretin. «Bir aýyz sózde» ashy shyndyq men mundalap turatyn.

Joǵarǵy keńestiń ekinshi sha­qy­­ry­ly­my 1995 jyly zańsyz dep taratyldy. Onyń aldynda Qazaqstan RTRK tóraǵasy qyz­me­tin­de bolǵan Sh.Murtazaǵa eshkim qaıta qyzmet usynbady.

1996 jyldyń jazy edi. Bir jınalys­ta Bas redaktorymyz N.Orazalın:

– Bilesińder me, Sheraǵańa «Ege­men­ge» sholýshy bolyp kelińiz dep edim, kónbedi, – dedi.

Arada birer kún ótkende jigit­ter Sheraǵańdy áı-sháıǵa qa­rat­paı, altynshy qabattaǵy meniń bólmemmen qabyrǵalas bólmege ákelip otyrǵyzdy. Mine, osy kezden bastap «Elim, saǵan aıtam, Elbasy, sen de tyńda!» degen taqy­ryp­ta Sherhan Murtaza men Kamal Sma­ıylov arasynda hat janryndaǵy zamansóz bastalyp ketken edi.

Efreıtor da emes

Altynshy qabattaǵy lıft ashyl­ǵanda dál qarsysyndaǵy aı­qara eki esiktiń birinde meniń famılııam, ekinshisinde «Sherhan Murtaza» degen jazý birden kóz­ge túsetin. Redaksııaǵa shaǵym aıtý­­shylar buryndar meniń ból­memniń (Quqyq bólimi) esigin ashsa, endi bári Sheraǵańnyń esigin kúzetip, kezekke turatyn boldy. Sheraǵań olardyń sherin tarqatyp, asyqpaı tyńdap alǵan soń, qaǵazdaryn burqyratyp ma­ǵan alyp keledi.

– Quqyq qorǵaý organdary ja­ıynda jazatyn osy jigit. Ja­ńaǵy áńgimelerińdi qaıtadan aıtyp berseńder, bir nátıje shyǵarady, – deıdi de, ilbip basyp shyǵyp ketedi.

Birde Sheraǵań bólmeme jaılap kirdi de, qarsy aldymdaǵy oryndyqqa jaıǵasty. Sosyn tamaǵyn qyrnap alyp:

– Áı, baty-y-r-r! – dedi. Mundaı sózdi ekiniń birine aıta bermeıtin Sheraǵańnyń kóńilinde jylý bar ekeni baıqalady. – Se-e-en áıgili partızan, Halyq Qaharmany Qasym Qaısenovti biletin shyǵarsyń?

– O ne degenińiz, «Jaý tylyn­daǵy bala» kitabyn jastanyp oqyp óstik qoı.

– Al sen ol kisiniń áskerı sheni qan­daı ekenin bilesiń be?

– Bilmeımin...

Sheraǵań sózin odan ári jal­ǵady. Túsingenim: Jeńistiń elý jyldyǵy qar­sańynda Qazaq­stan Jazýshylar odaǵy maıdanger jazýshylardyń birazyna za­­pas­taǵy áskerı shenderin kóte­rý jó­­­ninde Qorǵanys mı­nıstr­ligine usy­­­nys jasapty. So­lardyń ishinde Q.Qaı­senov­ke polkovnık shenin berýdi surapty. Mınıstrliktegiler Po­dolsk qala­syndaǵy Reseı qor­ǵa­nys mınıstr­li­giniń orta­lyq ar­hı­vine hat jazyp, partızan otrıadynyń burynǵy koman­dı­ri Q.Qaısenovtiń sońǵy ás­ke­rı sheni qan­daı bolǵanyn anyq­tap berýdi su­raı­dy. Biraq ol jaqtan Q.Qaısenov jaıynda esh­qandaı anyqtama tabyl­maı­dy. Budan keıin mundaǵylar Q.Qaısenov jaıynda «efreıtor sheni de joq qatardaǵy ja­ýynger» degen sheshim shyǵarady. Buǵan ashýlanǵan Q.Qaısenov «Egemendegi» Sheraǵańa habarlasady. Sheraǵań ádet­te­gi­deı bul isti maǵan qaraı ysyryp otyr.

Biraz zertteý barysynda janama de­rekter arqyly Q.Qaıse­nov­tiń so­ǵys­tan keıingi áskerı sheni maıor ekenin, al áskerı qyzmeti polk ko­man­­dırimen para-par bolǵanyn dá­leldep, Qorǵanys mınıstrliginiń na­­zaryna «Qaharmannyń qabaǵy nege kirbiń?» degen taqyrypta maqala jazdym. Kóp uzamaı Q.Qaı­se­nov­ke polkovnık dáre­je­si berildi. Jaqsy habardy estı sala Sheraǵań meni Bas re­dak­tor­ǵa alyp kirdi. Erteńgi nó­mir­ge «Assalaýmaǵaleıkým, polkovnık Qaı­senov» degen quttyqtaý maqa­lany Bas re­daktordyń ózi jazdy. Shera­ǵań­nyń bir aýyz sózi qıyn túıindi osylaı sheshti.

Ǵaryshker Jánibekov qazaq eken

Birde Sheraǵań bólmeme jaılap kirdi de, qarsy aldymdaǵy oryndyqqa jaıǵasty. Sosyn tamaǵyn qyrnap alyp:

– Áı, baty-y-r-r! – dedi. Mańyzdy bir áńgime qozǵarda Sheraǵań sózdi osylaı bastaıtynyna úırenip qalǵam. – Se-e-en eki márte KSRO batyry, ǵaryshker Vladımır Jánibekov jaıynda jaqsy biletin shyǵarsyń?

– Árıne, Sheraǵa. Ol jaıynda kóp jazyldy ǵoı...

– Al onyń ulty kim ekenin bilesiń be?

Sheraǵań sózin jalǵady. Tú­sin­genim: Vladımır Jánibekov týǵan jeri – О́zbek­s­tandaǵy Bos­tandyq aýdanyna ke­lip jat­qan kórinedi. Al sol jaq­taǵy adam­­dar Sheraǵańa habarlasyp, Vladımırdiń ulty qazaq ekenin jáne ony ózinen surap bilýdiń sáti túsip turǵanyn aıtypty.

Sheraǵań ekeýmiz Bas redak­tor­ǵa kirdik te, maǵan О́zbekstanǵa is­saparǵa barý kerek ekenin túsin­dir­dik.

...Vladımır tórtinshi synyp­qa deıin О́zbekstannyń Bos­tandyq aýdanyndaǵy orta mek­tepte oqypty. Biraq ol jer­de­gi qujat­tardyń birinen de «Já­nibe­kov» degen famılııa kez­despedi. Estýimizshe, onyń bas­tap­qy famılııasy Krysın bo­lyp­ty-mys. Keıin Jánibekova degen noǵaı qyzyna úılenip, áıe­liniń fa­mılııa­syna kóshken. Bala kezinde sy­nyp­tas­­tary «kry­sa» dep mazaqtaı bergen soń, osylaı jasapty-mys.

Vladımır qazir Shyrshyqtaǵy naǵa­shy­synyń saıajaıynda demalyp jatyr degendi estidik. Kelsek, keshe Máskeýge ushyp ketipti. Naǵashysy kóp sózge joq adam kórinedi. «Ákesi erte qaıtys boldy. Krysın dep óz famılııama aýystyryp alǵam. Tórtinshi synyptan keıin Tash­kent­tegi Sývorov mektebine ber­dim. Áskerı ýchılıshe bitirdi. Keıin ǵaryshqa ushty» degennen basqaǵa barmady.

Qaıtar sátte Vladımırdiń ákesi de­linip júrgen Jánibe­kov­tiń naǵashy áp­ke­simen jolyqtym. Ol kisiniń bergen deregi:

«Jıen inimniń famılııasy – Jáni­bekov» dedi de, óziniń jáne jıen inisiniń esimin gazette kór­setp­eýdi ótindi.

Jıen inisi jas kezinde «Bos­tan­dyq­taǵy» jylý ortaly­ǵynda ot jaǵýshy (kochegar) bolyp isteıdi. Kochegarkanyń kelesi bir bólmesinde kir jýylatyn (pra­chechnaıa). Sol jerdegi bir orys qyzy­­men ta­­nysyp, aqyrynda úılenedi. Sábı dú­nıege keledi. Atyn Volodıa (Vladımır) dep qoıady.

Jıen inisi keıin traktordyń qulaǵyna otyrady. Birde ju­mys­tan kelip, traktoryn úıdiń irgesindegi kúndelikti ornyna qoıa bergende, tejegishi ustamady ma, álde baıqamady ma, sál ǵana árirektegi tereń jyraǵa tóńkerilip kete barady. Sóıtip, kóz jumǵan. Bul kezde Volodıa bastaýysh synyptyń shákirti. О́kinishke qaraı, birazdan keıin sheshesi ishkilikke salynady. Jet­kinshek tórtinshi synypty bitirgen jyly Tashkenttegi na­ǵa­shy­sy óz qolyna alyp, Sývorov atyndaǵy áskerı mektepke ornalastyrady. Bary osy.

Bes qyz tárbıelep ósirgen Já­nibe­kov­tiń naǵashy ápkesi myna bir oqıǵany da esine alǵan:

– Vladımır Jánibekov ǵa­rysh­ker atanǵannan keıin týǵan jerine keldi. Kıizúı tigilip, kire­be­riste ulttyq kıim kıgen qyzdar tizilip turdy. Olardyń arasynda myna kishi qyzym da bar edi. Vladımır osy qyzdyń janyna kelgende toqtap, betinen súıdi. Qudaı bir­de­ńe­ni sezdirdi me kim bilsin? Kıizúıden shyqqan soń óziniń ósken úıin kórgisi keldi. Ol úı qańsyp, aýyl shetinde bos qalǵan. Keldi de toz-tozy shyqan eski tamǵa qarap kózine jas aldy. Sosyn birden Máskeýge ushyp ketti. Tash­kent­ke barýǵa tıisti eken, eshqaıda bu­ryl­mapty...

Osy jaǵdaılardy Sheraǵańa aıtqa­nymda:

– Keıin Vladımır Jánibe­kov­pen jolyqsań, ózinen surap baryp bul jaıynda ja­zar­syń. Ázirge erte, – dep bir aýyz sózben oıyn túıindedi. Biraq Jánibekovpen jolyǵýdyń sáti áli túsken joq.

Túsimde jylap oıanamyn

Sheraǵańnyń qaramaǵynda iste­­­gender ol kisiniń jumys ba­ry­­­­­syndaǵy minezi óte qatal eken­­di­gin jıi aıtady. Al jaı ýa­­­­qyt­­­taǵy meıirimi qandaı eke­n­digi joǵarydaǵy mysal­dar­­dan-aq kó­rinip tur. О́zinen ki­shi­lermen sálem­desýi de erekshe. Unatatyn ada­mynyń alqa­ny­na alqanyn shart etkizip tastap jiberedi. Sol shart etken shapalaqty da sa­ǵy­na­dy ekensiń.

Sheraǵań «Egemennen» Parla­mentke depýtat bolyp ketkennen keıin kezdes­pe­dim. «Aı men Aısha» kitabyn jıi qolyma alamyn.

Birde teledıdardy qosyp qalsam, Sheraǵań týraly habar júrip jatyr, biraq aıaqtalyp qalypty. Kúzgi baqta, oryndyqta jalǵyz otyr. Basynda baıaǵy sambrero shilápisi. Ústinde sur palto. Qolyndaǵy taıaqqa sál súıenińkireıdi. Eńsesi túsińki. «Túsimde jylap oıanamyn. Je­tim­dik ótip ketken!» dedi mu­ńa­ıyp. Esimde sońǵy bir aýyz sózi ǵana qaldy. Odan keıin ózi de kóp uzamady.

Serik JUMABEKULY,

Ál Farabı atyndaǵy QazUÝ jýrnalıstıka fakýltetiniń aǵa oqytýshysy