Arhıv: aýqymdy ister arnasy

Elimizdegi qolǵa alynyp jat­qan ja­ńa reformalarǵa sáı­kes Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi sala­lyq ta­qyryptardy qamtıtyn ne­gizgi bastamalar kóterýde erekshe tásil­derdi usynyp otyr. Sonyń biri Arhıvtiń – Halyqaralyq arhıvter keńesimen birlese otyryp, 19-21 qazan aralyǵynda Al­maty qalasynda «Ashyq qoǵamǵa – ashyq Arhıv» taqyrybymen I Halyqaralyq arhıvshiler Kon­gresin ótkizgenin aıtýǵa bolady. Ha­lyqaralyq arhıvter keńesi álemniń 200 eliniń arhıv­shilerin biriktiretin IýNESKO uıy­mynyń eń abyroıly qurylymynyń biri bolyp tabylady. Jıynnyń biz­diń elimiz úshin basymdyǵy sol – Qazaqstan osy tektes formatta Halyqaralyq arhıvter keńesiniń tikeleı atsalysyp qatysýymen is-shara ótkizgen TMD el­de­rin­degi alǵashqy memleket bolyp otyr.

QR Prezıdentiniń Arhıvi Ha­lyq­aralyq arhıvter keńesimen birlesip damyǵan arhıv retinde osy Kongresti uıymdastyrý arqyly sheteldik árip­tes­terimen tájirıbe almasyp, ortaq kelis­sózder ala­ńyn qurýdy murat tuta­dy. Alma­tydaǵy Dostyq úıiniń dóń­gelek zalynda ótken jıynǵa Qazaq­stan, AQSh, Iordanııa, Reseı Fe­de­rasııasy, Polsha, Iran, Túr­kııa, Fransııa, Kanada, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Túrkimenstan, Qyr­ǵyzstan, О́zbekstan sekildi 15 eldiń memlekettik arhıvtik uıym­darynyń delegasııasy jáne BUU, IýNESKO, Halyqaralyq arhıvter keńesi uıymdarynyń basshylary men sarapshy mamandary qatysty. Arhıv qyzmetine jıi júginetin, irgeli ǵylymı mekemelerde tarıh salasynyń jumysyn ilgeriletip júrgen otandyq ǵalymdar da osy alańnan tabyldy. Almatynyń tó­­rindegi bul alqaly jıynda mamandar álemdegi jetekshi arhıv­terdiń ınnovasııalyq da­mý joldaryn talqyǵa saldy. Kon­gress jumysyn uıymdastyrý Qazaq­stan Respýblıkasy Prezıdent Ákimshiligi, Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Syrtqy ister mı­nıstrligi, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrligi, Almaty qala­sy­nyń ákimdigi tarapynan da qoldaý tapty. Prezıdent Ákimshiligi Jal­py bólim meńgerýshisi Nurdáý­let Tóleev, Qazaqstan Respýblıkasy Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy kitapha­nasynyń dırektory Baqyt­jan Temirbolat Kongress qatysý­shylarynyń jumysyna tabys tilep, halyqaralyq jıynnyń mańyzyn atap ótti.

Halyqaralyq mańyzy bar sharaǵa qurmet bildirgen Qazaq­stan Respýb­lı­kasynyń Prezı­denti Q.Toqaev Kon­grestiń uıym­dastyrýshylary men qaty­sý­­shy­laryna quttyqtaý hat joldap, qoldaý bildirdi. Ol óz sózinde «Qazaqstan óz damýynyń jańa ke­zeńine qadam basty. Keń aýqymdy jańǵyrý is júzinde barlyq salalar men baǵyttardy, onyń ishinde arhıv isin de qamtýda. Basqarýdyń barynsha demokratııalyq qaǵıdattaryn, ozyq tá­ji­rıbe men sıfrlyq tehnologııalardy engizý ádettegi dástúrli konservatıvti salaǵa qýatty serpin berip, zamanaýı arhıv úlgisin jańǵyrtýdyń sapaly jańa deńgeıine shyǵardy. I Kongrestiń tolymdy kún tártibi men qatysýshylarynyń bedeldi quramy arhıvterdi basqarý, saq­taý jáne paıdalanýdyń ózekti máse­leleri boıynsha mazmundy pikirta­lastar oryn alatyn suh­bat alańynyń qajettiligin aıǵaq­taıdy» dep, Kongress jumy­sy­nyń aldaǵy ýaqytta dástúrli sha­raǵa aınalatynyna senim bil­dirdi. Halyqaralyq arhıv isi­niń kásibı qoǵam­dastyǵynyń ynty­maqtastyǵy men biliktiligi údemeli jáne serpindi damýy úshin osyndaı kelissózder alańy qajet ekenin tilge tıek etken Memleket basshysy Kongrestiń jumysyna de­meý jasap, qatysýshylaryna ǵız­zat tanyt­qany arhıvshilerdi jigerlendirip, yjdaǵattylyqpen eńbek etýine serpin bereri sózsiz.

Kongrestiń ashylýynda sóı­legen Mádenıet jáne sport vı­se-mınıstri Nurǵısa Dáýeshov Qazaqstan Úkimetiniń arhıvke úlken nazar aýdaryp, qoldaý jasap kele jatqanyn, «Arhıv-2025» joba­synyń 2020-2025 jyldarǵa arnal­ǵan keshendi is-sharalar jospary arhıv isiniń normatıvtik quqyqtyq bazasyn jetildirýdi kózdep otyrǵanyn atap ótti. Bul joba memlekettik arhıvterdi mate­rıaldyq-tehnıkalyq jabdyq­tarmen qamtamasyz etýdi, kadr áleýetin, sondaı-aq otandyq jáne sheteldik arhıvter, mýzeıler, kitaphanalar men ǵylymı orta­lyqtardan, keńeıtilgen halyq­ara­lyq yntymaqtastyqtyń sheńbe­rinde Qazaqstan tarıhy jónindegi qu­jat­tarmen Ulttyq arhıv qoryn to­lyqtyrýdy maqsat etedi.

Jańa formattaǵy Arhıv

Halyqaralyq Kongrestiń moderatory, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıviniń dırektory Álııa Mustafına Jańa format­ta­ǵy Arhıv jumysyn jandandyrý barysyndaǵy ózgeristerden habar­dar etti. Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdentiniń 2022 jyl­ǵy 9 aqpandaǵy «Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhı­viniń keıbir máseleleri týraly» Jarlyǵymen Qazaqstan Res­pýblıkasy Prezıdentiniń Arhıvi qaıta qurylyp, onyń jańa erejesi men qurylymy bekitilgen bolatyn. Jańa mártebede mekeme qyzmetiniń maqsattary men mindetteri burynǵydan da keńeı­tildi. Osy jyldyń maýsymynda Arhıv 2035 jylǵa deıingi damý tujyrymdamasy men stra­tegııalyq josparyn ázirlep, bekit­ti. Tujyrymdamada Arhıvtiń stra­tegııalyq damý baǵyttary, maq­satqa jetý qaǵıdattary, min­det­teri, sondaı-aq, olardy iske asyrý kezeńderi aıqyndalǵan. Aı­tylǵan jańa bastamalar arhıv isin qujattardy saqtaýdyń tóńireginen memleketti damytýdyń jańarǵan baǵyttaryndaǵy ómir­lik mańyzy bar deńgeıge alyp shyqty. Memlekettiń búgingi usta­nymyndaǵy bul jańarý quby­lystary qazirgi ýaqytta tek arhıv salasynda ǵana emes, qoǵamdaǵy barlyq salalarda kórinis tabýda. Jalpyulttyq deńgeıde jahan­danýǵa bet alǵan kóshpen birge túbegeıli ózgeristerdi eńsere bas­taǵan Prezıdent Arhıvin ózge de qoǵamdyq ınstıtýttardaǵydaı jańa syn-táýekelder synaqqa alyp otyr. Buǵan Arhıv ujymy jańa tásildermen jaýap qata bastady.

Búgingi tańda Arhıvte burynǵy partııa arhıviniń qujattarynan bastap, táýelsiz Qazaqstannyń saıası tarıhy jónindegi materıaldary, sondaı-aq, Qazaqstannyń kórnekti saıası, memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń jeke tek­tik arhıvteri bar. Ulttyń tarıhı-mádenı murasynyń saqtalýyna amanat arqalaǵan arhıvterdiń basty maqsaty – memlekettigimizdiń tarıhyn qasterleý baǵytyndaǵy jumystarynyń deńgeıin damytyp, oǵan qatysty qujattardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý bolyp tabylady. QR Prezıdenti Arhıviniń mundaǵy ustanymy da erekshe bolyp otyr. HH ǵasyr men Táýelsizdik kezeńiniń áleýmettik-saıası tarıhy qujattarynyń eldegi eń iri saqtaýshysy retinde Arhıv bul jaýapkershilikti ýaqtyly sezinip, otandyq arhıv isin damytýda tálimgerlik ınstıtýt már­tebesine aınalýǵa baǵyt alǵan. Ar­hıvte qujattardy sıfrlandyrý maqsatynda Ulttyq arhıv qory­nyń qujattaryn qalyptastyrý, aza­mattardyń qujat kózderine qol jetkizý prosesin jedeldetý, jeke jáne zańdy tulǵalardyń suranymdary boıynsha qyzmetter kórsetýdi ońtaılandyrý máseleleri búgingi tańda tolyq sheshimin taýyp otyr.

Arhıvtiń yntymaqtastyq aýqymy

Arhıvtiń ózgesheligi – onyń qujat­tarynyń sapalyq quny men mańyz­dylyǵynda. Álemdegi ár memlekettiń saıa­sı tarıhy týraly túsinikteri qujat­tyq negizde qalyptasqan. El derbestigin dara­lap, memlekettilikti maqtan etip, otandyq jáne sheteldik arhıv­terdegi tarıhı derektermen ju­mys baǵyty qanshalyqty qolǵa alynǵan degen sa­ýal kún tártibinen túsken emes. Bul óz kezeginde tek otandyq emes, sheteldik arhıv­terdegi zertteýshilerdiń kópjaq­ty irgeli zertteýlerimen, mem­lekettiń tikeleı qoldaýymen ǵana júzege asyrylatyn jumys. QR Prezıdentiniń Arhıvi óziniń quqyqtyq bazasy men ǵylymı-ádis­temelik deńgeıin damytý baǵy­tynda áriptestiktiń jańa dáýirine ótken.

Basqosýǵa arnaıy shaqyrýmen kelgen Halyqaralyq arhıvter ke­ńesiniń atqarýshy dırektory Karlos Serrano Vaskez qatysýshylardy quttyqtap, baıandama jasady. Ol óz sózinde Ha­lyq­aralyq arhıvshiler Kongresin uıymdastyryp otyr­ǵan Qazaqstanǵa, yntymaqtastyq jolynda jıyrma tórt jyldy eńsergen senimdi seriktesi QR Prezıdenti Arhıvine alǵys aıtty. Sondaı-aq ol «Halyqaralyq arhıvter keńesiniń maqsaty – arhıv isi men qujattardy bas­qarýdyń kásibı máse­leleri boıyn­sha tájirıbeler, zert­teýler jáne ıdeıalarmen almasý arqyly qujattar men arhıvterdi basqarýǵa ári paıdalanýǵa, sondaı-aq búkil álem boıynsha adamzattyń arhıvtik murasyn saqtaýǵa járdemdesý» deıdi. Bul jumystardy ıgerý úshin qazir ár eldiń arhıvterine zertteýler uıymdastyrýmen shektelmeı, zamanaýı ádister men quraldardy meńgerý joldaryn qarastyrý qajet. Ol Kongrestiń ótýine atsalysyp qatysýynyń da sebebin túsindirdi. Qazaqstannyń jáne Ortalyq Azııa memleketterindegi arhıv isin jaqynyraq bilip, keńes­tiń jumystarymen, ereksheligi­men tanysa túsý nıetin bildirdi. «Ar­hıvtik qujattar – bul keremet resýrstar, olar ótken oqıǵalardyń qujattyq dáleli, biraq olar názik ári osal bolyp keledi. Olarǵa qurmet tanytý kerek. Qundy qujattardy saqtap, onyń ómirsheńdigine jaǵdaı jasap otyrǵan arhıvterdiń bas­ty róli – adamdar men memleketterdiń quqyqtaryn qorǵaý, sondaı-aq arhıv murasyna jurtshylyqtyń barynsha keń qoljetimdiligin qamtamasyz etý bolyp tabyla­dy. Osy jaýapty qyzmette bar­lyq qatysýshylardy birlesip jumys isteýge shaqyramyn. Biz Halyqaralyq arhıvter keńesi osy tektes formattaǵy kelissózder alańyn qurýda árqashan áriptestik tanytýǵa daıynbyz» dep toqtaldy.

Kongress jumysyna arnaıy qa­tysýǵa kelgen ózbekstandyq dele­gasııa­nyń basshysy, «Ýzarhıv» agenttigi dırek­torynyń orynbasary Hýsan Isaev baýyr­las eldiń ulttyq arhıvteriniń damý joldaryn tizbektep shyqty. Mártebeli meımannyń pikirinshe, Kon­gress – árdaıym syndarly dıalogti qamtamasyz etetin, halyqaralyq jáne jergilikti deńgeıde arhıv isin serpindi damytý jóninde sheshim qabyldaý jolynda týyndaǵan múddeler men máse­lelerdi talqylaıtyn, barlyq qa­ty­sý­shynyń ózara tyǵyz qarym-qatynas jasaýǵa múmkindik beretin is-shara ekenin atap ótti.

QR Prezıdenti Arhıviniń sala­lyq serik­testeri QR Ortalyq memleket­tik arhıvi men Almaty qalasynyń mem­le­kettik arhıviniń qosqan úlesi zor. Atalǵan Arhıvter sharaǵa qolǵa­bys jasap, ózderiniń tikeleı uıym­dastyrýlarymen zamanaýı arhıvtegi teorııalyq jáne tájirıbelik syn-qa­ter­lerdi ıgerý taqyryptarynda dóń­gelek ústelder ótkizdi. Sonymen qatar Almatynyń birneshe metropo­lıteninde Kon­gress jumysyna baǵyt­tal­ǵan tarı­hı-qujattyq kórmeler uıym­dastyrdy. Seriktestermen birlesip usynǵan bul formattaǵy kórmeler qalalyqtar men qonaqtardyń kóńilinen shyǵyp, oń baǵasyn alǵan bolatyn.

Nátıjesinde, osyndaı halyq­aralyq kásibı arhıv isiniń mamandary men uıymdarynyń ymyrasyn jarastyrǵan alqaly jıyn yntymaqtastyqtyń kók­jıegin ke­ńeıtip, elimizdiń buryn-sońdy bel­gisiz bolǵan baǵaly qujattardy en­shileýine qol jetkizýi ábden múmkin.

Halyqaralyq Kongrestiń áleýeti

Halyqaralyq Kongresti ke­shendi túrde uıymdastyrýǵa bas­shy­lyq jasaǵan QR Prezıdenti Arhıviniń dırektory Á.Mustafına, tek TMD elderiniń sheńberindegi dástúrli úrdispen shektelmeı, alys-jaqyn sheteldik arhıvtik uıymdarmen yntymaqtastyq ornatý Arhıvtiń o bastaǵy aldyǵa qoıǵan maqsaty edi, deıdi. Kon­gress jumysynda Arhıvti damy­tý­dyń ınnovasııalyq ıdeıalaryn qalyptastyrý, jobalardy iske asyrý jáne úzdik arhıvtik táji­rıbelerdi tırajdaý negizgi taqy­rypqa aınaldy. Bul jıynnyń aıasynda mádenıet, óner, ádebıet, ǵylym jáne bilim arqyly qoǵam úshin arhıvtik qujattardyń róli men mańyzyn ashatyn taqyryp­tyq alańdar (arhıvtik pikirtalas kýrstar) uıymdastyryldy. Ar­hıvtik lektorııler formatynda shaqyrylǵan negizgi spıkerler otandyq arhıvshiler jáne ǵa­lymdarmen birge EO, Azııa jáne TMD elderiniń, sondaı-aq alys-jaqyn sheteldiń, BUU men IýNESKO, Halyqaralyq arhıvter keńesi uıymdarynyń sarapshylary jáne mamandary memlekettik saq­taýdyń strategııalyq damý josparlary men is-qımyl aspektileriniń uzaqmerzimdi perspektıvadaǵy sheshimderin ortaǵa saldy.

Kásibı mamandar Kongrestiń jumy­synan qujattardy basqarý­dyń naqty tártipteri men ony saqtaýdaǵy jańa reglamentterin bilip, sandyq formatqa kóshirýdiń álemdik úrdisiniń qalaı júzege asatynyna kýá boldy. Sondaı-aq qatysýshylar qujattyq aqpa­rattyń jańa túrlerimen jumys isteý úshin qazirgi zamanǵy sheshim­derdi paıdalanyp júrgen tálim­gerlermen tájirıbe almasyp, jańa normalar men ozyq tehnologııalyq jabdyqtarmen tanysty.

Bul óz kezeginde otandyq arhıv­shiler úshin óńirlik arhıvterde tıisti arhıvtik ádistemelik bazany qalyptastyrýda, qujattardy jınaqtaýda jáne saqtaý boıyn­sha quraldardy jetildirýde úlken jón­silter bolary sózsiz. Kon­gres­te elderdiń arhıv mekemeleri ara­­syndaǵy birlesken is-sharalardy uıymdastyrýdyń, aldaǵy jyldarǵa arnalǵan is-qımyl josparlary talqy­lanyp, Halyqaralyq arhıv­shiler Kongresin dástúrli túrde ótkizip turý máselesi kún tártibinde qoldaý tapty.

Kongress aıasynda forýmnyń qory­tyndy qujatynyń jobasy – arhıvterdiń yntymaqtastyǵy týraly Deklarasııa talqylanyp, qabyldandy. Kelesi «Ashyq qoǵamǵa – ashyq Arhıv» Halyqaralyq arhıvshileriniń Kongresi eki jyldan keıin 2024 jyly Qazaqstanda bolatyny josparǵa alyndy.

ALMATY