Qazaq eli óziniń memlekettik sıpatynan birtindep aıyrylyp, aldymen Reseıdiń bodandyǵyna tústi. Onyń otarshyldyqqa qarsy jáne táýelsizdik jolyndaǵy kúresi XX ǵasyrdyń basyndaǵy ımperııalardyń kúıreı bastaǵan shaǵynda da nátıje bermedi. Bolshevıkterdiń ulttyq respýblıkalardy qurýy is júzinde kózboıaýshylyq bolyp shyqty. Elde ultsyzdandyrý úderisi beleń alyp, respýblıkalar saıası derbestiginen aıyryldy. Ulttyq tarıh pen mádenıet ıdeologııalyq qyspaqqa túsip, qazaq halqy óz jerinde azshylyqqa aınalyp, onyń ulttyq múddesi jalǵan ınternasıonalıstik saıasattyń qaqpanyna tústi. Ol rýhanı daǵdarysqa ushyratyp, ana tilimizdiń qoldanys sheńberin taryltty. Qazaqstannyń tabıǵı resýrstary talan-tarajǵa tústi. Sonymen birge Qazaq eli «halyqtar dostyǵynyń laboratorııasy», «júz tildiń planetasy» retinde tek áskerı emes, saıası-áleýmettik jáne ıdeologııalyq tájirıbe alańyna da aınaldy. Jetistikterden góri joǵaltqanymyz basym boldy. Aqyr sońynda alyp KSRO óziniń evolıýsııalyq damý qýatyn taýysyp, toqyraýǵa ushyrady. Keńestik ákimshildik-óktemshildik júıe qojyrap, qoǵam ydyraı bastady.
Keńes odaǵy basshylary shet aımaqtardy etnostyq jaǵynan beıtaraptandyrýdy kúsheıtip, burynǵy yqpalyn saqtap qalýǵa tyrysyp baqty. Aımaqtar qyspaqqa alynyp, jetpis jyldyq ásire ınternasıonalızm óziniń shynaıy betperdesin kórsetti. Qaıta qurý «kósemi» M.Gorbachev Qazaqstanǵa óziniń G.Kolbın degen emıssaryn jiberip, qazaqty qalǵan qazaqy bolmysynan aıyryp, ony ult retinde rýhanı janyshtaýdy kózdedi. Alaıda qazaq halqy kompartııanyń dıktatýrasynan tunshyǵyp, 1986 jyldyń jeltoqsanynda Almatyda kóteriliske shyqty. Ortalyq oǵan «qazaq ultshyldyǵy» degen baǵa berip, búkil qazaq halqynyń betine kúıe jaqty. Osyǵan qaramastan qazaq jastarynyń bas kóterýi basqa respýblıkalarda da óz jalǵasyn tapty. Sóıtip, Almaty kóterilisi KSRO-nyń kúıreýiniń alǵashqy habarshysyna aınaldy. Bul oqıǵa qazaq halqynyń taǵdyry onyń óz qolynda ekendigin aıqyn kórsetip berdi. Qoǵamda saıası bastamashylyq pen tıisti kúshter paıda bola bastady. Respýblıka Joǵarǵy Keńesi depýtattarynyń saılaýy ótip, prezıdenttik bılikke kóshý zańdastyryldy. 1991 jyly tamyzda memlekettik tóńkeris uıymdastyrýǵa baǵyttalǵan áreket kommýnıstik despotııany qulatyp, respýblıka jurtshylyǵynyń oǵan degen senimin birjolata sarqydy. KOKP bólshektenip, respýblıka partııa uıymy óz derbestigin jarııalap, Qazaqstan sosıalıstik partııasy quryldy. Saıası, ıaǵnı partııalyq, bılikti memlekettik bılik ınstıtýttaryna qaıtarý qolǵa alyna bastady. Odaqtas respýblıkalar arasynda birinen soń biri óz egemendigin jarııalaý úderisi kúsheıdi. Áýeli bul úderistiń áleýeti KSRO halyq depýtattary quryltaıynda qoldaý taýyp, Egemendi memleketter Odaǵy týraly shart ázirleý qolǵa alyndy. Olar egemen respýblıkalardy halyqaralyq quqyq sýbekti retinde taný týraly BUU-ǵa ótinish te joldady.
KOKP Keńester odaǵyn saqtap qalý amalyn sońyna deıin qoldanyp baqty. Onyń dáleli retinde 1990 jyldyń basynda uıymdastyrylǵan búkilodaqtyq referendým men jańa Odaqtyq shartty jobasynyń jasalýyn aıtsa da jetkilikti. Onyń ústine Sýmgaıt, Baký, Tbılısı, Ferǵana, Ashǵabat, Rıga, Dýshanbedegi qoldan shıelenistirilgen órt aınalamyzdy sharpyp, el ishindegi Jańaózenge de jetkendigin esten shyǵarmaǵan durys. Keńes zamanynan «muraǵa» qalǵan jappaı ıesizdik, halyqtyń qoǵam isine degen boıkúıezdigi, naryqqa qaradúrsin kóshýmen áýestený sııaqty dúrbeleń kezge qazaq halqynyń jańa tarıhy tuspa-tus keldi. Demek Qazaqstan egemendik jarııalaý qarsańyndaǵy taǵdyrsheshti jáne kúrdeli kezeńin basynan keshti.
Halyqty ult etetin til bolǵandyqtan, til máselesin tý etken qoǵamdyq-saıası qozǵalystar osy kezde ulttyq sıpat alyp, qaınaǵan qazan sııaqty halyqtyq maıdannyń kindigine aınaldy. «Qazaq tili» qoǵamy quryldy. О́ıtkeni til men egemendik egiz uǵymdar retinde memlekettilikti ornyqtyrýda erekshe ról atqarady. Sebebi til bolmaǵan jerde etnostyq, mádenı derbestiktiń de bolmaıtyny aqıqat. Sondyqtan bolar, 1989 jyly bul másele Qazaq KSR Joǵarǵy keńesinde qyzý talqylandy. О́kinishke qaraı, qoǵamdyq ortadaǵy ahýal qazaq tiliniń memlekettik mártebe alýyna daıyn bolmaı shyqty. Jaǵdaıdy qazaq tiliniń paıdasyna qaraı burý úshin úlken kúsh jumsap, kúresýge týra keldi. Osynyń nátıjesinde ǵana qazaq halqynyń uzaq kútken armany oryndalyp «Qazaq tili – memlekettik til» mártebesine ıe boldy. Osy tusta Jeltoqsan kóterilisi, til máselesi men eldiń egemendigi arasynda tikeleı baılanys pen qoǵamdyq-saıası jáne rýhanı sabaqtastyq barlyǵyn da atap ótý kerek.
1991 jylǵy Máskeýde uıymdastyrylǵan tamyz memlekettik búligi qyzyl ımperııanyń sońǵy aqtyq demi bolyp, odaqtas respýblıkalardyń Ortalyqtan teris aınalýyna ákelip soqty. Dál osy kezeńde Qazaqstan ustamdylyq pen kóregendik tanytyp, elde tótenshe jaǵdaı engizýden bas tartyp, 1990 jyly qabyldanǵan «Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa» men Ata Zańyna sáıkes eldegi ókimet bıligin tolyǵymen keńes oryndarynyń qolyna kóshirdi. Iаǵnı úlken jaýapkershiliktiń arqasynda alaýyzdyq pen egeske jol berilmedi. Osylaısha, egemendik deklarasııasy tarıh aldyndaǵy úlken paryzyn oryndady. Demek Qazaqstannyń egemendiginiń jarııalanýynyń tarıhı turǵyda qanshalyqty mańyzdy bolǵanyna tamyz búligi kezinde barshamyzdyń kózimiz jetti. Egemendik málimdemesi Máskeýde bastaý alǵan alasapyranǵa qosylmaı, qoǵamdy sabaǵa túsirgen pármendi quqyqtyq tetikke aınaldy. Deklarasııa sonymen qatar Semeı ıadrolyq synaq alańyn jabýǵa da óz septigin tıgizdi. Odaqqa qarap kelgen kásiporyndar men mekemeler Qazaqstanǵa baǵyndyrylyp, syrtqy ekonomıkalyq qyzmetiniń derbestigi men altyn jáne almas qoryn qurý baǵytynda sharalar qolǵa alyndy. Sóıtip, memlekettik egemendik týraly málimdeme tarıh aldyndaǵy óz rólin oryndady. Bul qazaq halqyna kezinde aıyrylyp qalǵan memlekettiligin qalpyna keltirýge múmkindik beretin sheshim edi.
Sonymen, qazaq qoǵamynyń egemendikten táýelsizdikke qaraı júrip ótken tarıhı joly ońaıǵa túspedi, ol teketires pen kúres arqyly keldi. Bul kúreske qolbaılaý bolǵan kedergiler de az bolmady. Týyndaǵan problemalardy tabandylyqpen sheshýge týra keldi. Bul jerde olardy eńserýdegi 1990 jylǵy 25 qazanda qabyldanǵan «Qazaq KSR-niń Memlekettik egemendigi týraly» deklarasııanyń alatyn ornynyń erekshe ekendigin taǵy atap ótken jón. Qazaq halqy bul Deklarasııaǵa teńdesi joq aıtys-tartystyń barysynda qol jetkizdi. О́ıtkeni Memlekettik egemendik týraly deklarasııanyń dúnıege kelýi úshin onyń ár baby úshin kúresýge týra keldi. О́ıtkeni tarıhı sahnadan ketip bara jatqan qyzyl ımperııanyń sońǵy basshysy odaqtan shyǵyp bara jatqan respýblıkalar arasyndaǵy jer daýynyń bolý múmkindigin aıtyp, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik táýelsizdigi týraly» zańnyń jobasy talqylanyp jatqan kezinde onsyz da qaınap turǵan ahýaldy odan da beter shıelenistirip jiberse, el ishindegi KSRO-ny saqtap qalǵysy kelgen opponentter ashyqtan-ashyq saıası shaıqasqa shyqty. Olar kimnen táýelsiz bolmaqpyz, respýblıka halqynyń jartysy basqa jat elde qalyp qoımaı ma, referendým ótkizsek qaıtedi degen suraqtardy jaýdyrdy. Bunyń artynda «Qaıda barar deısiń, erteń-aq ózderi qaıtyp kelip aıaǵymyzǵa jyǵylady» degen oılardyń jatqany anyq edi. Mine, osynyń ózinen Respýblıka Parlamenti depýtattarynyń qandaı jaǵdaıda jumys istegendigin ańǵarý qıyn emes. Sondyqtan emosııa shekten shyǵyp, pikirtalas asqynyp qyza túsken kezderde keıbir depýtattardy sabyrǵa shaqyrýǵa týra kelgeni de belgili. Nátıjesinde, atalǵan zań Jeltoqsan kóterilisinen keıin bes jyl aralatyp basym daýyspen qabyldanady. Artynsha «Almaty deklarasııasy» boıynsha TMD-nyń qurylýyna baılanysty KSRO óziniń ómir súrýin toqtatyp, onyń dáýreniniń ótkenine kúlli álem kýá boldy. Osynyń barlyǵy da egemendik deklarasııasynyń jemisi. О́ıtkeni egemendik jaǵdaıynda Qazaqstan parlamentarızmi jedel damyp, Joǵarǵy keńes te tez shıryǵyp, onyń depýtattary orasan zor tájirıbe jınaqtaı bastaǵan edi. Solardyń ishinen depýtattyq jumystyń ádis-tásili men qyr-syryna ábden qanyqqan saıasatker azamattardy ómirdiń ózi memlekettik jáne qoǵamdyq-saıası sahnaǵa shyǵardy.
Demek memlekettik egemendik týraly deklarasııa Qazaqstannyń táýelsizdikke batyl qadamdar jasaýyna degen senimdiligin nyǵaıtty. Sondyqtan bul kúndi ulttyq meıramdar sanatyna engizý týraly Memleket basshysy Q.Toqaevtyń sheshimi halyqtyń kóńilinen shyǵyp otyr. Egemendik pen Táýelsizdik sózderi iliktes, bir-birimen sabaqtas jáne qasterli uǵymdar bolǵanymen birinshisiniń orny rasynda da bólek. Egemendik qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy asyǵa, ózegi tala kópten kútken kózaıymy bolyp, onyń rýhyn kóterip, janyna saıa, kóńiline medet boldy. Endeshe, oıymyzdy kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, halyq jazýshysy Ábish Kekilbaıulynyń myna sózderimen qorytyndylaǵan jón bolar. «Eń sońynan, málimdeme (Egemendik týraly Deklarasııa – J.Q.) tutastaı daýysqa qoıylǵanda tablodaǵy jazýdy kórgenderdiń kópshiliginiń kózi dymdanyp turdy. Olardyń arasynda úmittiń de, kúdiktiń de, yzanyń da, «endigi kúnimiz qandaı bolady» degen qobaljýdyń da, «bul ne bolyp ketti» dep ańtarylýdyń da jasy bar edi...». Búgingi kúnniń bıiginen qaraǵanda qazaqtyń Abyz Ábishiniń tiline aldymen «úmit» sóziniń iligýi kezdeısoq emes sııaqty. Danyshpannyń aıtqany keldi. Qazaq halqynyń úmiti aqtaldy. О́ıtkeni Jańa Qazaqstannyń azat kóshi zaman kóshinen qalmaı, ony qýyp jetip, damyǵan álem elderimen terezesiniń teń bolatynyna degen senim mol. Táýelsizdiktiń baǵy ashylyp, el memlekettiliginiń nyǵaıýy úshin tek ar-namyspen adal eńbek etip, oǵan úles qospaq qajet.
Japsarbaı QÝANYShEV,
qoǵam qaıratkeri