Dúısenbiniń mektebinen ótkenbiz

«...Yntyǵyp eger tursa oǵan,

Ystyq qoı eldiń qushaǵy.

О́zgege emes, bir saǵan,

Júregim alyp ushady.

Shyrqaǵan shyńǵa túlegi,

Shıelim qandaı maısaly.

Osynda qyzdyń Jibegi,

Osynda uldyń jaısańy...»

Eldiń qushaǵyn, halyqtyń yqylasyn saǵynǵan aqyn shynaıy sezimin osylaısha tógiltedi. Otanyn, elin, jerin qas­ter­legen aqyn ǵana osylaı jyrlasa kerek.

Dúısenbi Smaıyluly 1932 jyly Shıe­li aýdanynyń Ortaqshyl eldi meke­ninde dúnıege keldi. 1951 jyly bili­min jetildirý maqsatymen QazMÝ-dyń jýr­nalıstıka fakýltetiniń syrttaı bóli­mine oqýǵa túsedi. Eńbekten qol úzbeı júrip Shıeli aýdandyq komsomol komı­tetinde bólim meńgerýshisi, aýdan­dyq «Stahanovshy» gazetinde jaýap­ty hatshy, gazet jabylyp, ataýy «Kom­mý­nızm joly» bolyp qaıta shyqqanda redak­tordyń orynbasary qyzmetin atqarady.

Shıelige issaparmen kelgen oblys­tyq partııa komıtetiniń hatshysy Dáýir­han Aıdarov talantty da elgezek jigitti úgit-nasıhat bólimine nusqaýshylyqqa shaqyrdy. Bul 1958 jyl edi. 1963 jyldan bastap oblystyq «Lenın joly» gazetiniń jaýapty hatshysy qyzmetine taǵaıyndalyp, jýrnalıstik mamandyǵyn qaıta shyńdaı tústi.

Eskishe saýaty bar ákesi Smaıyl bo­lashaq bilimde ekenin túsinip, balary­nyń oqýyna kedergi bolmapty. Anasy Sara­kúl bolsa, ákeden jastaı qalǵan bala­larynyń aýyrtpalyǵyn moıymaı kóterip el qataryna qosty. Apasy Rahııa men qaryndasy Raýshan bar sanaly ǵumyryn jas urpaq tárbıesine arnaǵan abyroıly ustaz boldy...

1962 jyly «eki aýdanǵa aýdanaralyq bir gazet shyǵyp tursa, sol da jetedi» degen máskeýlik bıliktiń áreketinen keıin Shıeli aýdandyq gazeti jabyldy. Jyl aıaǵynda Shıeli men Jańaqorǵan birigip, úlken aýdanǵa aınaldy. Baspasóz ornyna baılanys bólimi janynan radıo habaryn taratý redaksııasy ashyldy.

«...Men radıo habaryn uıymdasty­rýshy ári júrgizýshisi bolyp ornalas­tym, – dep jazady ardager jýrnalıst, Jazýshylar odaǵy men Jýrnalıster odaǵynyń múshesi Aıdarhan Bıbasar­uly «Gazet – aýdan tarıhy, el shejiresi» ­degen esteliginde. – 1963 jyldyń maı aıynan aýdan­dyq gazetti qaıta shyǵarý kerek boldy. Onyń redaktorlyǵyna belgili jýrnalıst Dúısenbi Smaıylov bekitildi. Ol kadrdy irikteýge kiristi. Eki-úsh kúnniń ishinde-aq redaktordyń orynbasary, jaýapty hatshy, bólim meńgerýshileri, ádebı qyzmetkerler men korrektorlarǵa deıin belgilendi. Men de gazetke aýystym. Basylym «О́sken óńir» dep ataldy. Shıeli ortalyǵyndaǵy burynǵy baspahana úıi kerek-jaraǵymen búlinbeı saqtalǵan eken. Ujym músheleriniń qajyr-qaı­ratymen birinshi mamyr – meıram kúni «О́sken óńirdiń» alǵashqy nómiri jaryq kórdi. Jańa basylymdy quttyqtaýshylar kóp boldy. Gazettiń jańa ataýyn «О́sken óńir» dep Dúısekeńniń ózi qoıady. Eginge de, mal sharýashylyǵyna da qolaıly óńirdi órkendetemiz degen nıetten týsa kerek. Aýdandyq partııa komıtetiniń bıýrosy redaktordyń usynysyn qoldap, gazettiń jańa ataýyn bekitti...»

Redaktor kezinde Dúısenbi Smaıylov áriptesterine, jańadan qanattanyp kele jatqan jas býynǵa qamqorlyq tanytyp, aqylshy boldy. Sabyrly minezimen, pa­ıym-parasatymen, ádildigimen adamdy ózine úıirip alatyn. Aınalasyna meıi­rim shýaǵyn shashyp turatyn. Aýyl-selo til­shilerine senimmen, úmit arta qaraıtyn.

Aýyl-selo tilshileri demekshi, jyl saıyn bolatyn baspasóz (ol kezde bas­pasóz merekesi 5 mamyr dep belgilengen) kúninde olardyń basyn qosyp, gazetke habar daıyndaý, taqyryp tańdaý tóńireginde áńgime ótkizip otyrý dástúrge aınalǵan-dy. Aýdan mektepterinen kelgen, bir-biriniń aty-jónin tek gazetten kórip júrgen oqýshy-tilshiler tanysyp, bilisip, shúıirkelesip qalatyn. Men de sol aýyl tilshisiniń biri boldym. Bir-birimizben jarysyp maqala, óleń jazatynbyz. Maqalany qysqa jazýǵa tyrysatynbyz. Ustazymyz «Qysqa da nusqa jaz» degendi kóbirek aıtatyn. «О́sken óńir» gazetiniń birinshi betinde «Qysqasha» degen aıdar bolatyn. Gazettiń shetki bir baǵanyn uzyna boıyna túgel alyp jatatyn. Ár nómir saıyn berilip turatyn. Ondaǵy málimetter 5-6 joldan aspaıtyn. Ujymnyń nemese brıgadanyń naýqandyq jumysy sol 5-6 jolǵa syıyp ketetin. Sol aıdar aýyl tilshileriniń maqala-habarlarynan daıyndalatyn.

Osylaısha, redaktor Dúısenbi Sma­ıylov aǵanyń arqasynda gazet janrynan mektepte júrgende-aq habardar boldyq. Onyń paıdasyn ýnıversıtetke oqýǵa túserde kórdik. Joǵarǵy oqý ornynyń talaby jýrnalıstıka fakýltetine túsemin deýshiler ózge qujattarmen birge gazetke shyqqan maqalalaryn (keminde 2-3 maqala) ótkizý kerek eken. Meniń aparǵan maqalam 20-dan asyp ketti. Qabyldap otyrǵan apaı: «Osynyń bárin óziń jazdyń ba? Sen daıyn jýrnalıst ekensiń ǵoı...» dep rızalyq keıippen kúlimsirep qaraǵany esimde.

1950-jyldary aýdandyq gazette (ol kezde «Kommýnızm joly») korrek­tor bolyp istegen, qazir ardager jýrna­lıst Qaıyrbek Myrzahmetuly «Dúı­senbi mektebi» degen esteliginde redaksııa qabyrǵasynda ótken jalynǵa, dýmanǵa toly kezin qaz qalpynda shynaıy jetkizipti. Dúısekeńe qatysty jer­lerinen qysqasha úzindi keltireıin:

«...Jaýapty hatshy Dúısekeńniń talaby qatty. Jastyq shaq aýdandyq gazettiń qıyn sátterin bastan ótkizetin, shyńdalý mektebi boldy. Bárimizdi jýrnalıstik bıikke tárbıelegen Dúısekeńniń eńbegine taǵzym etpesek, esimin eske almasaq, arýaǵy aldynda kúnáhar bolarmyz...»

«...Dúısekeń kúı talǵamaıtyn, gazet­tiń maketin on syzyp, otyz qaraıtyn. Onyń jasaǵan maketi qyzdyń jıǵan júgindeı ajarly, jup-jumyr, á degennen oqýshyny ózine tartyp alatyn. Sodan bolar, aýdandyq gazet oblystyń talaı júldesin alýdan kende bolǵan joq...»

Iıa, Qaıyrbek aǵa dese degendeı, Dúısenbi Smaıylov redaktor bolǵan jyl­dary aýdandyq «О́sken óńir» gazeti respýblıka boıynsha merzimdi basy­lymdarynyń arasynda III oryndy turaq­ty ıelenip keldi. Redaksııa janynda Qalmahan Ábdiqadyrov atyndaǵy ádebı birlestik jumys istedi.

– Dúısekeńniń qamqorlyq jasap, qol ushyn bermegen adamy kemde-kem shyǵar. Qanshama azamatqa kómektesti. Elge tanymal jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Orazbek Sársenbaevpen aradaǵy qarym-qatynasy, syılastyǵy, hat jazysyp turǵany sonyń bir aıǵaǵy. Aqyn Qanapııa Dáribaev, jalyndaǵan jastyq shaǵynda marqum bolyp ketken Sársen­bek Jumabekov pen daryndy jazýshy, sheshen jigiti Abdýlhamıd Isaevtardy da qanatynyń astyna alyp, olarǵa tilek­testik, aǵalyq peıilmen janashyr bolǵanyn el biledi, – deıdi jasy toq­sandy alqymdap qalǵan, jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyttan beri Dúısekeńdeı asyl jaryn jadynan bir sátke shyǵarmaı kele jatqan aıaýly ana Keńeskúl apa ótkenge oılana kóz jiberip.

Al endi Dúısekeńniń sol eńbeginiń nátıjesi qandaı boldy degenge keletin bolsaq, tárbıelengen jas talaptardyń birqatary QazMÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetin bitirip, ózderiniń súıikti «О́sken óńir» gazetine qaıtyp oraldy.

Birsypyrasy elimizdiń aqparat jáne ádebıet salasynda jemisti eńbek etti. Olardyń arasynan Qatıra Jálenova, Qýandyq Túmenbaı, Serik Baıhonov, Nurtóre Júsip, taǵy da basqa tulǵaly azamattar shyqty.

Men bolsam, «О́sken óńir» gazetinde 20 jylǵa jýyq – korrektorlyqtan bas­tap, redaktordyń orynbasarlyǵyna deıin qyzmet atqardym. Qyzmet babymen Almatyǵa qonys aýdardym. О́zi tár­bıelep, redaktorlyqqa taǵaıyndaǵan Zákim Jaılybaı aýdandyq «О́sken óńir» gazetin 31 jyl úzdiksiz basqardy...

1967 jyldan bastap Dúısekeń Shıeli aýdandyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy boldy. Bul jerde aýdannyń ádebı-mádenı jaǵdaıyn damytýǵa múmkindik bar edi. Elin súıgen, án men jyrǵa jany qumar Dúısekeń qoly keńeıip, múmkindigi molaıǵan shaqta aýdan mádenıetin túbegeıli qolǵa aldy. «Jas dáýren» án-bı ansamblin, «Halyqtar dostyǵy» klýbyn, sport seksııalaryn quryp, aýdan jastarynyń mádenı ómiriniń damýyna atsalysty.

– «Jas dáýren» ansamblin uıym­das­tyrýǵa Dúısekeńniń shaqyrýymen respýb­lıkanyń tanymal óner qaıratkerleri: sazger Áset Beıseýov, baletmeıster Eldos Ýsın, jazýshy Orazbek Bodyqov arnaıy Shıelige keldi. Bir aı ónerpazdardy da­ıyndady.

Áset Beıseýov bir aı boıy bizdiń úıde jatty. Dúısekeń ekeýi basy-qasynda júrip «Jas dáýren» ansambilin qurdy. Shıeli týraly «Syr marjany» áni de osy kezde dúnıege keldi. Ánin Áset shy­ǵaryp, sózin Dúısekeńniń ózi jazdy. 1968 jyly shyqqan osy án halyqtyń rýhyn kóterip, sezimin serpiltken Shıeliniń shyn mánindegi gımnine aınaldy.

«Jas dáýren» ansambiliniń tusaýkeser baıqa­ýynda ataqty kompozıtor Nurǵısa Tilen­dıev «Mine, ansambl, mine, orkestr, birin­shi oryn senderdiki» dep rızashylyq sezim­men jınalǵandarǵa jar saldy, – deı­di Keńeskúl apa sol shýaqty jyldardy sa­ǵy­nyshpen esine alyp, jigerlene sóılep.

Birde Dúısenbi aǵamen áńgimelesýdiń sáti tústi. Keńsede emes, dastarqan basynda. Sózden sóz týyndap, áńgimemiz uzaq­qa sozyldy. Áńgime gazetten, kúndelikti tirshilikten ádebıetke, onyń ishinde óleńge oıysqan shaqta aǵanyń: «Týǵan jerge, halyqqa az da bolsa kómegim tıer me eken dep ári aýdan basshylary qol­qalaǵan soń ózimniń súıikti gazetimnen aýpartkomnyń hatshylyǵyna aýystym. Árıne, aýdannyń áleýmettik, mádenı, oqý jáne densaýlyq saqtaý salasynda birqatar jumystar júzege asyryldy da. Degenmen óleńnen qol úzýdiń ókinishi ózegimdi áli kúnge órteıdi. Ákimdik pen aqyndyq sózderi óleńde jaqsy uıqa­syp, qabysqanymen ómirde bir-biri­ne kereǵar eken. Uly Abaı «Men bolamyn demeńder» degen óleńinde: «...Bir ǵylymnan basqanyń, Bári de kesel asqanǵa...» demeýshi me edi. Qaıran da­nyshpanym-aı», dep aýyr kúrsingeni ja­dymda qalypty. Qamqor aǵamen soń­ǵy áńgimelesýim ekenin ol kezde men bil­gen joqpyn. Osy kezdesýden keıin eki kún ótkende qaıǵyly habar jetti. Bul kezde Dúısenbi aǵa Qyzylorda oblystyq gazetinde redaktordyń orynbasary bolyp júrgen edi. Belgisiz jaǵdaıda po­ıyzdan qulap mert bolypty. Jumbaq ólim...

Úlken de, kishi de marqumnyń úıine – toqsanǵa taıaǵan aıaýly anasy Sarakúl men 38-inde jesirliktiń qara shálisin jamylǵan aıaýly jary Keńeskúldi ju­batýǵa, qaıǵysyn jeńildetýge asyǵyp, aǵylyp bara jatty...

Dúısekeń «Baǵban men Baqa» degen mysal óleńin:

«О́mir bul bolsańyzdar

oıymdy ańdar,

Qudaıyn umytpasyn toıynǵandar.

«Adamnyń kúni adammen» ekenin de,

Bir sátke eı,

myrzalar, moıyndańdar!» –

dep aıaqtaıdy.

Adamnyń janyn janyp, namysyn oıatatyn, toǵysharlarǵa tosqaýyl bolatyn osyndaı taqyrypqa jazylǵan jyrlary jeterlik. Ol shyndyqty, ádildikti súıdi. Sol shyndyq jolyndaǵy jalyndy shýmaqtary onyń ómiriniń qysqa bolýyna sebepker boldy ma degen jurtshylyqtyń kúdigi de joq emes....

Sońynda qalǵan Ydyrys, Roza, Aq­ádil, Maıra, Jandos sekildi ul-qyzdary ardaqty ákeniń atyna, dańqyna laıyq eńbek etti... Qajylyq paryzyn ótep qaıt­qan Keńeskúl apa úlken bir áýlettiń abyz anasy atanǵan bul kúnde.

80 jasqa tolýyna oraı, Keńeskúl ­Baı­janqyzy, Muhamedqalı Qazymov ­pen Murat Kúlimbet qurastyryp, baspaǵa ázir­leýimen Dúısekeń týraly «Aǵyp ótken bir juldyz» atty estelik kitap ja­ryq kórdi. Osy quram «Syr marjany» degen jeke jyr kitabyn da shyǵardy. Smaıylovtyń tárbıesin kórgen, qoıan-qol­tyq aralasyp júrip gazet shyǵarǵan aqyn Qanapııa Dáribaev qamqorshy usta­zymen qoshtasý sátinde azaly jyryn ­bylaısha tolǵaǵan edi:

«Aqyn óldi!

Jaralǵan kún nurynan,

Jaralǵan sábı-sáýle shyndyǵynan.

Qaıteıin qımasymdy qoldan kómip,

Qııalǵa qul bop turmyn

myń qubylǵan...»

Qoǵam qaıratkeri, bilikti uıymdas­tyrýshy Dúısenbi Smaıylov «Qurmet belgisi» ordenimen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotasymen jáne úkimettik birqatar medalmen marapattaldy. Úlkenge de, kishige de qam­qor, ózinen buryn ózgeniń qamyn oılap júretin daladaı darqan Dúısenbi Smaıylovty Shıeli eli, Syr halqy jadynan shyǵarmasy anyq.

 

Sársenbek BEKMURATULY,

Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi,

Shıeli aýdanynyń Qurmetti azamaty