Egemendigimizdi aıqyndaıtyn negizgi tarıhı qujat – 1990 jyly 25 qazanda Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi qabyldaǵan deklarasııa. «KSRO Joǵarǵy keńesi basshylyǵy Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııasynyń ázirlenýine barlyq jaǵynan kedergi keltirdi, sondyqtan osy saıası-quqyqtyq qujatty qabyldaý azamattyq batyldyqtyń aktisi boldy», dedi ǵalymdar Respýblıka kúnine oraı «25 qazan – Táýelsizdiktiń bastaýy» taqyrybynda ótken halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııada.
Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty Jabaı Qalıev Qazaq KSR Joǵarǵy keńesiniń májilisinde daýys berý arqyly qabyldanǵan (261 depýtat qujatty qoldap daýys bergen, 18 qarsy, 2 adam qalys qalyp, bir depýtat daýys bermegen) deklarasııa tuńǵysh ret demokratııalyq-quqyqtyq memleket qurý el damýynyń maqsaty retinde jarııalanyp, sol arqyly azamattyq qoǵamnyń qalyptasýyna negiz qalanǵanyn aıtady.
– Alǵash ret memlekettiń normatıvtik zańnamalyq aktisinde memlekettiń negizin anyqtaýǵa taptyq kózqaras bolǵan joq jáne «jumysshylar», «sharýalar» jáne «ıntellıgensııa» uǵymdary alynyp tastaldy. Deklarasııada Qazaqstan halqy Qazaq KSR-indegi egemendiktiń jalǵyz ıesi jáne memlekettik bıliktiń qaınar kózi dep jarııalandy. О́z kezeginde Qazaqstan halqyna respýblıkanyń barlyq ult azamattary endi. Deklarasııada Qazaq KSR-niń mańyzdy mindetteriniń biri – ulttyq memlekettilikti qorǵaý jáne nyǵaıtý, tól mádenıetti, dástúrlerdi, tildi jańǵyrtý men damytý jáne qazaq ultynyń, respýblıkada turatyn basqa ulttardyń ulttyq qadir-qasıetin nyǵaıtý biriktirildi. Qazaq KSR-niń aýmaǵy bólinbeıtin jáne qol suǵylmaıtyn bolyp jarııalandy. Tuńǵysh ret deklarasııa memlekettik bıliktiń ústemdigin, onyń respýblıka ishindegi táýelsizdigi men tolyqtyǵyn, sondaı-aq syrtqy qatynastarda óziniń aýmaǵynda KSRO-nyń joǵarǵy organdarynyń respýblıkanyń egemendik quqyqtaryn buzatyn áreketterin toqtatý quqyǵyn qamtamasyz etti. Memlekettik bılikti zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligine bólý prınsıpi jarııalandy. Qazaq KSR Prezıdenti respýblıkanyń basshysy jáne joǵary ákimshilik jáne atqarýshy bılikke ıe boldy. Zań shyǵarýshy bılikti Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi júzege asyrdy, al Joǵarǵy sot bıligi Qazaq KSR-i Joǵarǵy sotyna tıesili boldy, – dedi J.Qalıev.
Ǵalymnyń baıandamasyna súıensek, deklarasııada «Qazaq KSR-i Respýblıka úlesine sáıkes jalpy odaqtyq múliktegi, onyń ishinde almas, valıýta qorlary men altyn qoryndaǵy óz úlesine quqyly, respýblıka aýmaǵynda ıadrolyq qarýdyń synalýyna, jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń ózge túrleri (hımııalyq, bakterıologııalyq, bıologııalyq, t.b.) úshin synaq polıgondaryn salýǵa jáne olardyń jumys isteýine tyıym salynady», dep jazylǵan. «Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi men Prezıdentke baǵynatyn, solardyń baqylaýynda bolatyn óz ishki áskerlerin, memlekettik qaýipsizdik jáne ishki ister organdaryn ustaýǵa Qazaq KSR-niń quqy bar» delingen.
Deklarasııa týraly tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Astana qalasy QHA Ǵylymı-saraptamalyq tobynyń tóraǵasy, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Tarıh fakýltetiniń dekany Tilegen Sadyqov: «Bizdiń táýelsiz elimiz úshin alǵashqy mańyzdy qadam 1990 jylǵy 25 qazanda Qazaq KSR Joǵarǵy keńesi «Qazaq KSR memlekettik egemendigi týraly» dekla- rasııasyn qabyldaýdan bastaldy. Bul kún saıası, ulttyq, tárbıelik turǵydan elimiz úshin óte mańyzdy», dep atap ótti.
Al tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Gúlnar Musabalına «Respýblıka kúnin – Jańa Qazaqstandy qurý jolyndaǵy mańyzdy data» dep sanaıdy.
– Jańa Qazaqstan neni bildiredi? Bul keıbir sarapshylardyń paıymdaýynsha, memlekettik apparattyń jańarýy ǵana emes. Bul – áleýmettik qundylyqtardy qalpyna keltirý, radıkalızmnen, shekten shyqqan kózqarastar men áreketterden bas tartyp, shyǵarmashylyq serpindi kúsheıtý, qoǵamdaǵy túrli kemshilikterdi jeńý degen sóz. Bul sonymen qatar kezeńdik jáne júıeli reformalardy jalǵastyrý degendi bildiredi. Ata-analar balalaryna Respýblıka kúniniń ne ekenin jáne onyń el úshin mańyzyn túsindirýi kerek.
Respýblıka kúni jaı mereke emes, halqymyzdyń san ǵasyrlyq azattyq úshin kúresiniń jemisi. Halyqtyń birligi, yntymaǵy, jarqyn bolashaqqa degen ortaq senimniń arqasynda egemendigimizdiń tuǵyry bıikteı túsedi. Elimizdiń bolashaǵy óz qolymyzda. Árqaısymyz óz eńbegimizdi týǵan elimizdiń órkendeýine arnasaq, memleketimiz jahandaǵy aldyńǵy qatarly memleketterdiń qataryna qosylatyny sózsiz. Biz bolashaq úshin barlyq jaǵdaıdy jasaýymyz kerek. Sonda ǵana aldyńǵy urpaq amanattaǵan barlyq murany saqtaı alamyz, dedi G.Musabalına.
Qazaqstan halqy Assambleıasy tóraǵasynyń orynbasary, Májilis depýtaty Natalıa Dementeva «Jaqynda Astanada AО́SShK elderiniń sammıti ótti, elimizdiń mártebesi men bedeli artyp, Memleket basshysy Respýblıka kúnin jańǵyrtý týraly oń sheshim qabyldady. Bul Táýelsizdigimizdiń bastaýy, sondaı-aq barlyq qazaqstandyqtardy, 120-dan astam etnos ókilderin biriktiretin ulttyq mereke», degen pikirin bildirdi.
Konferensııa jumysyna shetel ǵalymdary da qatysty. Túrkııanyń burynǵy Mádenıet mınıstri Kemal Namyk «Táýelsizdik Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy qarym-qatynastardyń negizgi baǵyttary» taqyrybynda baıandama jasap, Qazaqstan týraly jyly lebizin bildirdi. Ol óz sózinde el Táýelsizdigi jyldaryndaǵy negizgi jetistikterdi, tarıhı baılanystardyń jemisti damýyn, sondaı-aq Qazaqstan qoǵamyndaǵy turaqtylyqty saqtaýdyń biregeı saıası modelin atap ótti. Al tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, M.Tank atyndaǵy Belarýs memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıteti janyndaǵy Belarýs-Qazaqstan mádenı-bilim berý ortalyǵynyń jetekshisi Aleksandr Ratko eki eldiń ǵylym jáne bilim salasyndaǵy yntymaqtastyǵyna toqtaldy.
Is-sharada otandyq jáne sheteldik ǵalymdar mádenı, ǵylymı, rýhanı baılanystardy odan ári keńeıtýge, ǵylymı-tehnıkalyq jáne akademııalyq almasýlardy damytýǵa, elder arasyndaǵy senim men ózara túsinistiktiń joǵary deńgeıin qoldaýda halyqtyq dıplomatııanyń rólin odan ári nyǵaıtý qajettiligi týraly kelisimdi biraýyzdan qabyldady. Ǵylymı is-sharany Astana qalalyq Qazaqstan halqy Assambleıasy uıymdastyrdy.