Basyna bult ertken aqyn

Tobyldy uly ózenge aınaldyrǵan sýretker

Konferensııanyń alǵysózin alǵan ob­lystyq Mádenıet basqarmasynyń basshysy Erlan Qalmaqov óńirde syrly óleńniń sheberi Syrbaı Máýlenovtiń esimin dá­rip­tep, aqyn murasyn nasıhattaý jumys­tarynyń júrip jatqanyn aıtty.

– Qostanaıda Syrbaı Máýlenovtiń atynda úlken gımnazııa bar. Onyń muǵa­lim­deri men oqýshylary osynda otyr. Keshe konferensııanyń alqa otyrysy sol gımnazııada ótti. Bilim ordasynyń ujymy aqynnyń mereıtoıyn ótkizýge atsalysyp, úles qosyp jatyr. Aqyn­nyń 100 jyldyǵy óńirde keńinen atalyp ótýde. Syraǵańnyń asyl murasy túrli ádebı baıqaýlar men bilim jarystary­na arqaý bolýda. Jyl boıy jıi ótip jatqan osyndaı is-sharalardan ańǵarǵanymyz – jastar aqyn shyǵarmalaryn oqıdy, jaq­sy biledi. Jalpy, taıaýda Ulttyq kitapha­nanyń «Oqıtyn Qazaqstan» degen joba aıasynda Qostanaı oblysy oqyrmany ozyq ólke degen ataqqa ıe boldy. Bul óńir turǵyndarynyń ádebıetke degen zor yqylasynyń, jalpy shyǵarmashy- ­lyq adamdarǵa degen qurmeti men oqyr­man­dyq mádenıetiniń joǵary ekenin kórse­te­di, – dedi basqarma basshysy.

Jıynda Jazýshylar odaǵynyń tór­aǵasy Ulyqbek Esdáýlet Syrbaıdyń aqyndyq tulǵasyn daralap turatyn kesek shy­ǵarmalaryn saralap taldaı kele, sózin:

– Syrbaı Máýlenov kele jatqanda naǵyz aqynnyń kele jatqany anadaı­dan kórinip turatyn. Baıaǵyda áýlıe­ler kele jatqanda tóbesinde bult ilesip kele ja­tady deýshi edi. Bizdiń Syraǵań da sondaı, jaı bult emes naızaǵaı shatyrlatyp, kún kúrkiretip, jyr daýylyn boratqan asaý bulty bar aqyn edi. О́zi de kúndeı kúrkirep sóı­legen sózinde de kó­rinip turatyn. Búkil bolmysy men ja­ratylysy aqyn bolatyn. Ol kisi jas kezinen Sábıt Muqanov, Isa Baızaqov syn­dy myq­tylardyń batasyn aldy. ...Aqyn «Sen meni oıladyń ba, túsimde kórdim. Tobyl­dyń qoınaýynda, Tobylǵy ishin­de kór­dim», deıdi. Qandaı ǵajaıyp tu­nyp turǵan sýret! Osy óleń arqyly Syr­aǵań Tobyl ózenin álemdegi eń uly ózen­ge aınaldyrdy. Al ózi álemdegi eń úlken klas­sıkterdiń birine aınaldy. Syraǵańnyń orny sondaı bıikte, – dep túıindedi.

Ákelik mekteptiń akademıgi

Aqynyn ardaqtap alqaly jıyn ótki­zip jatqan Qostanaı jurtshylyǵyna rı­za­shylyq sezimmen alǵys aıta sóz bas­­taǵan Qasym Máýlenov Syraǵańnyń áke­lik, kisilik bolmysy týraly tebirene sóıledi.

– Qazaq ádebıetiniń klassıgi Syrbaı Máýlenov úıde de akademık, klassık áke bo­latyn. Anam Kúljamal Ah­met Baı­tur­synulynyń aǵasy Qalıdyń neme­resi. Ámir degen ulynan týǵan. Baıtur­syn áýleti bizge óte jaqyn bolyp ke­ledi. Biz úıde jeti balamyz. Áke-sheshe­miz bárimizdi oqytyp-toqytyp, jet­kizdi. Bárimiz joǵary bilim alyp, ár salada tabysty eńbek ettik. Aǵamyz Dúısen – bilikti qarjyger, Je­ńis aǵam – qury­lysshy-ınjener, apam Baqyt­jamal – pro­fessor, ózim Shoqan Ýálı­hanov atyn­daǵy syılyqtyń ıegerimin, inim Ǵazız IIM polkovnıgi, doktor, pro­fes­sor, KSRO-nyń úzdik krımınolo­gi. Búgin sizderdiń aldaryńyzda áke-she­shemizge taǵy bir rahmet aıtqym kelip tur. Ákem bizge óte meıirimdi edi. Jeti balasyn óleńine de qosyp: «Meniń jeti balam bar, Jeti arqa tirer asqarym bar, Meniń jeti dalam bar. Meniń jeti aspanym bar. Men jylasam jeti jer bir jylaıdy, Men qulasam jeti aspan bir qulaıdy», dep jyrlady. Ákem bizge balalar, birin­shiden taza bolyńdar, ekinshiden elge paıda tıgizýdi oılańdar, dep únemi ­aıtyp otyratyn, – dedi aqynnyń uly.

Qasym Máýlenovtiń aıtýynsha, Syr­aǵań 1992 jyly týǵan jeri Torǵaıǵa bara jatyp Bestaýdyń mańaıynda jol apatyna túsedi. Osy oqıǵadan keıin kóp uzamaı, 1993 jyly qaıtys bolady. Alaıda aqynnyń ózi ólgenimen, sózi ólgen joq. Máýeli óleńin máńgilikke tabys­tap ketti. Búginde Arqalyq, Qyzylorda, Qos­tanaıda aqyn atyndaǵy kóshe bar. Astana, Qostanaı qalalary men Tor­ǵaı óńirindegi Mılisaı aýylyndaǵy úsh mek­tep Syrbaı Máýlenov esimimen atalady.

Syrbaıdyń segizinshi balasy

Qazir Qostanaı qalasynda turatyn aqyn Serikbaı Ospanov kezinde Syr­aǵań­nyń qamqorlyǵyn kóp kórgen. Bir qolyn soǵysta qaldyrǵan maıdanger ákesinen segiz jasynda aıyrylǵan armanshyl bala onjyldyq mektepti bitirgen soń, bir jyl keńsharda jumys istep aqsha taýyp, 1964 jyly Bestaýdan oqý izdep Alma­tyǵa attanady. О́miri qala kórmegen qyr balasy munda kelgen soń, biraz ýaqyt Syr­aǵań­nyń úlken uly Dúısenniń úıinde jatady.

– Sóıtip, men Syrbaı aǵanyń sheshesi Almagúldiń, Dúısen aǵamnyń úıindegi jeńgemiz, Qasym Amanjolovtyń qyzy Jannanyń qolyna tap boldym. Ol úıde maǵan deıin de Torǵaıdan kelgen úsh bala jatyr eken. Almagúl anamyzdyń da, Janna jeńgemizdiń de bir sát qabaq shyt­qanyn kórmedik. Almagúl sheshe­miz meni ana úsheýinen de qatty jaqsy kórip ketti. «О́ı, aınalaıyn, ózimniń Syrbaıym sııaqtysyń. О́leńge uqypty qaraıdy ekensiń, áli-aq adam bolyp kete­siń, aınalaıyn!» dep emirenip otyryp, kóp áńgime aıtatyn. Syraǵańnyń týǵan kúni – eldi alapat ashtyq jaılaǵan 1922 jyldyń 17 qyrkúıegi. Almagúl shesheı: «Júrýge shamasy jetetin jurttyń bári jan-jaqqa ketip jatyr. Biz de Qy­zyl­orda jaqqa bet aldyq. Sol jolda Ospan qojanyń basyna túnedik. Sol túni saqaly qýdaı appaq úlken qarııa túsime kirip, osy balańa bekem bol, túbi seni jetkizetin osy bala bolady dedi. Muny aıanǵa jorydym», dep otyrýshy edi. Syraǵańnyń týǵan jeri Torǵaı dep kórsetilip júr. Ol kisi kezinde Tor­ǵaıǵa, qazir Qyzylordaǵa qaraıtyn Qyzyl­jyńǵylda týǵan. Osy Syrdyń boıynda týǵandyqtan esimi de Syrbaı dep qoıylǵan, – dedi Serikbaı aǵa.

Syrbaı Máýlenov jas aqynǵa tartý etken «Mızam» atty kitabyna «Balama balaıtyn, janymdaı kóretin, Serikbaı baýyryma» dep jazyp beripti.

– Kádimgi áke men baladaı jaqyn bol­dyq. Tipti monshaǵa da birge baryp júrdik. Ǵabıt Músirepovtiń «Tımka-Dım­ka» degen áńgimesi bar. Sol shyǵar­ma­nyń keıipkeri Tımka biz baratyn mon­shada isteıdi. Syraǵań únemi sol Tımka­nyń monshasyna ǵana baratyn. Syr­aǵań­nyń bir ereksheligi eshkim ańǵar­­maı­tyn kishkentaı nársege úlken dúnıeni syı­ǵyzyp jiberetin. Mysaly: «Ná­zıra­nyń basyna bardym. Qys. Qar qalyń tús­ken. Tasyn arshyp qarap edim, týǵan jyly men ólgen jyly qasha­lypty. Ara­syn­da bir syzyqsha bar. Názıra­nyń bú­kil ǵumy­ry, istegen isiniń bári osy bir sy­zyq­shaǵa syıyp ketkendeı», deıdi. Ke­remet nárse ǵoı! – deıdi tebirene sóıle­gen aqyn.

Adasqan kitaptar mýzeıge tabys etildi

Syrbaı aqyn Qostanaıǵa kelgende, eń aldymen, Aqylbek Shaıahmet aǵamyzdy izdeıdi eken. Aqylbek aǵanyń aıtýynsha, Qostanaı turǵyndary Syraǵańdy «Bizdiń Syraǵań» deıdi. Olaı deıtin reti bar. Syrbaı Máýlenov kóp jyl Qostanaı qalasynda turyp, oblystyq gazette qyzmet atqarǵan. Osy shaharda otaý tigip, sábı súıgen. Soǵysqa da osy aradan attanǵan.

– Qostanaılyq baldyrǵandar Syr­aǵań­­nyń budan jarty ǵasyr buryn jaz­ǵan «Kóshesi onsha kóp emes, kólemi onsha keń emes, sonda da osy Qostanaı esh qa­­­­la­dan kem emes» degen óleńin jatqa aıta­dy. Syraǵańnyń Qostanaı óńirine sińir­gen eńbegi az emes. Kezinde oblys aýma­­ǵyndaǵy atyshýly Goloshekın stan­­sa­synyń atyn óshirip, oǵan ana tilin­de ataý bergizdi. Osy týraly ke­zinde Syr­aǵań­men pikirlesip, qazirgi «Kos­tanaıskıe novostı» gazetine «Pravda – zerkalo jıznı» degen maqala jazǵanym bar. Oǵan Syrbaı aǵa ekeýmiz qol qoı­dyq. Keıin osy maqala tóńireginde úlken pikirtalas órbip, aqyry aqıqattyń mereıi ústem boldy. Shaý tartyp qalǵan tu­synda da Syraǵańmen san márte júzdesip, áń­gi­mesin tyńdadyq. Sonda ol: «Naǵyz aqyn tek qana shyndyqty jazýy kerek, usaq-túıekke úıir bolmaýy kerek», dep oty­­ra­tyn, – dedi taýdan qulaǵan tasqyn­­daı asyp-tasyp tógile sóılegen Aqylbek aǵa.

Umytpasam, osydan 10-15 jyl bu­ryn ǵoı deımin, Almatyda turatyn tany­symnyń úıinen kezinde Syrbaı Máý­­lenovtiń jeke kitaphanasynda tur­­ǵan 20 shaqty kitapty kórip qaldym. Ýkraın jazýshysy Ivan Frankonyń, tatar aqy­ny Hısam Kamalovtyń, ózbek aqy­ny Hamıd Gýlıamnyń, túrik aqyny Nazym Hık­mettiń, qazaq aqyny Juma­ǵalı Saınnyń, taǵy da basqa tolyp jat­qan klassık qalam­gerlerdiń qoltańbasy jazylǵan qundy kitaptar. Úı ıesi santehnık edi.

– Aǵa, bul kitaptardy qaıdan al­dyńyz?

– Osy qaladaǵy páterlerdiń birinde sý qubyry jarylyp, sony jóndeýge barǵanmyn. Sol úıdiń bir bólmesinde edende shashylyp jatqan osy kitaptardy sol úıdegi áıelden oqıyn dep surap aldym. Úıge kelgen soń, ashyp qarasam, kileń myqtylardyń Syrbaı Máýlenov­ke jazyp qaldyrǵan qoltańbasy bar kitaptar eken. Bir jyldan keıin qaıtyp aparyp bereıin dep, álgi páterge bar­sam, eshkim esigin ashpaıdy.

Álgi kitaptardy arqalap Qosta­naı­ǵa ákeldim. Bireýin alyp qal­dym da, qal­ǵanyn Aqylbek Shaıahmettiń qo­lyna us­tattym. Muqabasy tozyp, sar­ǵaıyp ket­ken ár betinde syrshyl aqynnyń saýsaqtarynyń taby qalǵan qundy kitap­tardy Aqylbek Shaıahmettiń mýzeıge tapsyrypty. Konferensııa minberinde turǵan aqyn osy oqıǵany sóz etti.

– Ábý Sársenbaev «Teńiz áýenderi» kita­bynyń alǵy betine: «Syrbaı! «Te­ńiz áýenin» aldyńa tarttym. Qaras­­­ty­ryp qana qoıma, oqyp shyq. Jalyq­tyr­sa da, shydap oqy, eń abzaly synap oqy. Qulaǵym sende» dep qoltańba qaldyrypty. Maıdanger jazýshy Ázil­han Nurshaıyqov «Eki estelik» degen kitabyn tartý etkende «Qymbatty, Syreke! Soǵystyń otty jyldarynda qan keship, jeńisti jaqyndatqan ardager azamatqa!», dep shyn kóńilin jetkizipti. Ábdilda Tájibaev 1958 jyly Máskeýde jaryq kórgen kitabyn usynǵanda: «Qa­ramaı yrbaı-tyrbaıǵa, aǵadaı kórip syılaıtyn baýyrym, aqyn Syrbaıǵa», dep óleńdetipti. Tahaýı Ahtanov 1957 jyly jaryq kórgen «Qaharly kúnder» romanyn bergende aqyndyǵyn kórsetip: «Sen ediń ǵoı syrlas dosym Syrbaıym, ekeýmizde bir qýanysh, bir ýaıym, janym qurban, dosym, seniń jolyńa, qurbandyqqa sen de, dosym, tur da­ıyn», ­dep aǵynan jarylypty. Sondaı-aq Tumanbaı Moldaǵalıevtiń «Eskert­kish», Sattar Seıitqazınniń «Dıqan dala», Ádilbek Abaıdildanovtyń «Aq qaıyń», Tynyshbaı Rahımovtyń «Besigimiz – beı­bit kún», Ulyqbek Esdáý­lettiń «Ulys­tyń uly kúni», Serik Tur­ǵyn­be­kovtyń «Júregimniń sáýlesi», Jadyra Dári­baeva­nyń «Bizdiń jaqtyń aspany» se­kildi kitaptaryn da aqyn aǵa erinbeı oqyp, qolyna ustaǵany kóri­nip tur, – dedi Aqylbek Shaıahmet.

Aıtpaqshy, álgi ózime qaldyrǵan bir kitapty keıin Qostanaıdaǵy Syrbaı Máý­lenov atyndaǵy gımnazııanyń bu­ryn­ǵy dırektory Bekejan Kóshmur­zınniń mekteptiń mýzeıine qoıaıyn degen ýádesin alyp turyp, qolyna tapsyrdym.

Jıyn sońynda S.Máýlenov atyn­daǵy gımnazııada ótken ǵylymı baıqaý­dyń jeńimpazdary marapattaldy. Olar­dyń ishinde Syrbaı atyndaǵy bilim orda­sy­nyń ustazdary da bar.

Qostanaı oblysy