Akademık Zımanov jáne egemendik deklarasııasy

Qazaq – barsha tarıhy azattyq úshin arpalystar men tartystardan, kúrester men soǵystardan turatyn qaharman halyq.

Jer kindiginde, órkenıetter toǵy­synda ornalasqan babalarymyzdy tarıh pen taǵ­dyrdyń san alýan synynan únemi aman alyp shyqqan eń asyl mindet urpaq jalǵas­tyǵyn úzbeı ult retinde saqtalyp qalý boldy.

Toqsanynshy jyl keńes odaǵy tarıhyna «egemendik sherýi» degen atpen endi. Dál osy jyly 25 mamyrda – Grýzııa, 12 maý­symda – Reseı, 20 maýsymda – О́zbekstan, 23 maý­symda – Moldova, 16 shildede – Ýkraına, 27 shildede – Belarýs, 22 tamyzda – Túrikmenstan, 23 tamyzda – Armenııa, 24 tamyzda – Tájikstan, 25 qazanda – Qazaqstan, eń sońynda 15 jeltoqsanda Qyrǵyzstan óz egemendikterin jarııalady. 

Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýb­lı­­kasy memlekettik egemendigi týraly de­k­lara­sııa­sy on ekinshi shaqyryl­ǵan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń ekinshi sessııa­synyń 1990 jyldyń 25 qazanynda ótken erteńgilik otyrysynyń kún tárti­bine shyǵaryldy.

Kún tártibinde: Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııa

Joǵarǵy Keńestiń ekinshi sessııa­sy 15 qazanda óz jumysyn bastaıdy. Onda tóraǵa E.M.Asanbaev dekla­ra­­sııanyń negizgi jobasy týraly egjeı-tegjeıli baıan­dama jasap, ol 17 qazan­da «Sosıalıstik Qazaqstan» men «Kazah­stanskaıa pravda» gazetterinde jarııalandy.

Márege jetken qos joba 15-16 qazan kúni qyzý talqylaýǵa túsip, oǵan 40-tan astam depýtat qatysady. Usynylǵan jobanyń ekeýi bir-birine múlde kereǵar edi. «Demokratııalyq Qazaqstan» atty par­la­menttik top daıarlaǵan jobada «ult­tyq memlekettilik», «ulttardyń ózin-ózi bıleýi», «memlekettik til» sııaqty uǵymdar múldem qamtylmaı, «ulttyq memlekettilik quqyqtyq memleket uǵymyna sáıkes kelmeıdi» degen jalǵan tezıs basshylyqqa alyndy. О́kinishke qaraı, osy toptyń ishinde esimi jurtqa belgili qazaq azamattary da boldy. Olar daıyndaǵan jobanyń ataýynan da «memlekettilik» degen sóz alynyp, deklarasııa «Qazaq KSR egemendigi týraly» degen jadaǵaı ataýmen usynyldy.

Talqylaý, talas-tartys barysynda eshqandaı mámilege kele almaǵan depýtattar 1990 jyldyń 16 qazanynda 25 adamnan turatyn komıssııa quryp, onyń tóraǵalyǵyna akademık-depýtat S.Zımanov saılanady. Orynbasarlyqqa Joǵarǵy Keńes tóraǵasynyń orynbasary Z.Fedotova men Ekonomıkalyq reforma, bıýdjet jáne qarjy komıteti tóraǵasynyń orynbasary M.Ospanov usynylady. Komıssııa quramyna akademıkter J.Ábdildın, M.Qozybaev, S.Sar­taev, jazýshy Á.Kekilbaev, Qor­ǵa­nys mınıstri, armııa generaly S.Nur­maǵambetov, KGB generaly, Shyǵys shekara okrýginiń qolbasshysy E.Neve­rov­skıı t.b. – jalpy sany 25 depýtat kiredi.

Ulty, áleýmettik tegi, qyzmeti, óńir­lik ókildigi turǵysynan áralýan depý­tat­tardan turatyn komıssııa on táýlik boıyna kúnine eki ret otyrys ótkizip, árbir usynysty qyzylkeńirdek bolǵansha talqylaıdy. Nátıjesinde, kóbinese daýys ekige jarylyp, kóptegen bap 2-3 daýys basymdyǵymen ǵana maquldandy.

Salyq Zımanov basqarǵan komıssııa 10 kún boıy depýtattardan túsken jazbasha usynystardy salystyrmaly kestege túsirip, aýyzsha eskertýlerdi komıssııa otyrysynda tyńdap, suraqtardyń barlyǵyna zańnamalyq turǵydan dálel­di, tııanaqty jaýaptar qaıtarady. Son­dyqtan kún tártibine shyǵarylǵan dek­larasııa ábden pysyqtalǵan, jan-jaq­ty talqylaýdan ótken qujat bolatyn.

Kirispedegi kidiris

Sonymen 1990 jyldyń 25 qazany – qasıetti juma kúni «Qazaq KSR-iniń Mem­lekettik egemendigi týraly deklara­sııa» depýtattar talqylaýyna shyǵa­ryldy. Bul kezdegi Joǵarǵy Keńes tór­aǵasy kórnekti mem­leket qaıratkeri, úlken aqyl-parasat ıesi, iri ekonomıst-ǵalym E.M.Asanbaev edi.

Sessııany Erik Maǵzumuly ashyp, áýelgi sózdi basqarý júıesindegi jańa qurylymdar jaıly aqparat berý úshin Prezıdent N.Á.Nazarbaevqa beredi. Odan keıin birden deklarasııa jobasyn talqylaýǵa kóship, sóz komıssııa tóraǵasy Salyq Zımanuly Zımanovqa usynylady.

Ol óz sózin: «Bizdiń respýblıkamyz­dyń Memlekettik egemendik týraly dek­larasııasy azamattyq, ulttyq, tutastaı alǵanda, qoǵam­dyq kelisimge jetýge baǵyt­talǵan konso­lıdasııalyq qujat bolý­ǵa tıis», dep bastap, ony talqy­laý­­dyń ońaı bolmaǵanyn, keıbir baptar boıynsha ortaq konsensýsqa kele almaǵandaryn, sol sebepti sessııanyń basynda taratylyp berilgen nusqaǵa birqatar ózge­ris túsirilgenin alǵa tartty. Eger depý­tattarǵa taratylǵan nusqada 15 bap bolsa, talqylaý barysynda ol 18-ge deıin jetken.

S.Zımanov talqylaýǵa usynylǵan nusqa 21 qazanda daıyn bolyp, odan keıingi úsh kún ishinde jekelegen depýtattar, ǵalymdar jáne ǵylymı-zertteý ınstıtý­ty ókilderimen qosymsha jumystar júr­gizilip, birqatar redaksııalyq, stı­lıs­­tı­kalyq jáne mazmundyq sıpattaǵy ózge­rister túsirilgenin jetkizdi.

Baıandamashynyń taǵy bir erekshe atap ótkeni – deklarasııadaǵy respýblıka men Odaqtyń ózara qarym-qatynasy jáne quzyret bólisý máselesi. S.Zımanov kúni keshe ǵana (ıaǵnı 24 qazan kúni) Odaqtyq shart jobasyn alǵanyn, soǵan sáıkes ondaǵy keıbir oılar men ıdeıalardy paıdalanǵanyn alǵa tartty. Odaqtyq shartta respýblıka Prezıdenti joǵary atqarýshy bılikpen qatar memleket basshysy da ekendigi atap kórsetilgendikten bul normanyń da usynylǵan deklarasııa jobasyna engizilgenin de jarııa etti.

Baıandamashy jobanyń sot qyzmetine qatysty 15-babyna arnaıy toqtalyp: «Sottar zań talabyn basshylyqqa alýy kerek», deıdi. Biraq aldaǵy ýaqytta sot qyz­metine qatysty arnaıy zań daıynda­lyp jatqanyn, sol sebepti bul bapty alyp tastaýǵa usynys bildirýshilerdiń bar eken­digin bile tursa da, ony búgingi talqylaýǵa shyǵarǵanyn da keltirýdi umytpady.

Depýtat Zımanov deklarasııa pream­b­ý­­lasyndaǵy «qazaq ultynyń taǵ­dyry úshin jaýapkershilikti uǵyna otyryp» atty uǵymǵa qarsy shyǵyp, oǵan «jáne basqa ulttardyń» degen tirkesti qosýǵa umtylýshylardyń bar ekenin de ashyqtan-ashyq aıtty. О́ziniń bul máselege múlde qarsy ekenin, óıtkeni bul Birikken Ulttar Uıymy qabyldaǵan halyq­aralyq qujattarǵa, Adam quqyǵy jónin­degi jalpyǵa birdeı deklarasııaǵa kere­ǵar ekenin quqyq teorııasy turǵy­sy­nan jan-jaqty túsindirdi. Odaq­tas res­­pýb­lıka­larda qabyldanǵan dek­lara­sııa­larǵa, atap aıt­qanda, Grýzııa, Ar­me­­nııa, Belorýssııa, Ýkraı­na, Mol­dova jáne Tájikstanǵa silteme ja­sap, o­lar­dyń deklarasııasynan úzindi kelti­rip, barly­ǵynda jergilikti halyq­tyń ózin-ózi bas­qarýyna basymdyq berilgenine toqtaldy.

Baıandamashy deklarasııanyń ekin­shi babyndaǵy «ulttyq memlekettilik» uǵymy boıynsha keıbir depýtattar orynsyz, qısynsyz daý-damaı týǵyzyp, tipti ózi basqaryp otyrǵan komıssııanyń keıbir mú­sheleri teledıdar arqyly jurt aldyna shyǵyp, Qazaqstanǵa «ulttyq» emes, «fede­ratıvtik» júıe kerektigi týraly usynys­taryn tyqpalap júrgenin de jaıyp saldy.

S.Zımanov baıandamasyn aıaqtaǵan soń tóraǵa E.Asanbaev depýtattarǵa deklarasııanyń ár babyn jeke-jeke talqylaýdy, alyp-qosarlary bolsa, ret-retimen usynýǵa shaqyrdy.

Deklarasııanyń kirispe bóligi – preambýlany talqylaý bastala salysy­men ózi komıssııa quramynda bolǵan О́ske­men qorǵasyn-myrysh kombına­tynyń jumysshysy, depýtat B.V.Bar­chenko birden sońǵy nusqany múlde kór­megenin aıtyp: «Preambýladaǵy dál osy sońǵy abzasty: «qazaq ulty­nyń jáne Qazaqstanda turatyn ózge de ult­tyq toptardyń taǵdyry úshin jaýap­kershi­likti uǵyna otyryp» degen nusqada daýys­qa qoıýdy usyna­myn», dep daý-damaı­dy bastap ketti. Zı­manovtyń: «Jol­das, munda sizdiń qoly­ńyz tur ǵoı», degen ýájine toqtamaı, birden usy­ny­syn daýysqa qoıýdy talap etedi. Zımanov taǵy da áriptesiniń apshysyn basyp: «Biz sol kezde kópshilik daýyspen sizdiń usynysyńyzdy qabyldamaı tas­taǵan edik», degen dáleline de bet baq­tyrmaı, kópshilikti áýliktire tústi. Zımanov ta prınsıpke basyp, Barchen­konyń usynysy komıssııanyń otyry­syn­­­da daýysqa túskende ony 9 mú­she qol­dap, 5 adam qarsy bolyp, 3 de­pý­tat qalys qalǵany týraly naqty nátıjeni jarııa etti.

Qyp-qyzyl talqy artyq-kemi joq alty saǵattan astam ýaqytqa sozylyp, túske deıin 27, al tústen keıin 58 de­pýtat san alýan suraq qoıyp, mátinge oryndy-orynsyz ózgeristerin engizýmen boldy. Akademık S.Zımanov alty saǵat boıyna tabanynan tik turyp, jeke óz basy artyq-kemi joq 60 ret sóz alyp, barlyq qarsy pikirge sabyrmen, salmaqpen tııanaqty jaýap qaıtardy.

Talqylaý bastalysymen-aq qarsy toptyń «tyńǵylyqty» daıyndyqpen kelgendigi anyq baıqaldy. Barchenkonyń «álaýlaıy» aıaqtalysymen, Soltústik Qazaqstannan saılanǵan jýrnalıst-depýtat A.F.Kozlov sóz alyp, áriptesi usynǵan túzetýdiń birden daýysqa salynýy kerektigin aıtyp, digirleı tústi.

Tóraǵa Asanbaev usynysty daýys­qa qoıǵan sátte depýtat, «Qostanaıasbest» kombınatynyń ekskavatorshysy V.I.Mosolov talqylanyp jatqan qujat­tyń Konstıtýsııaǵa negiz bolatyn­dyǵyn alǵa tartyp, ony kópshilik daýyspen emes, depýtattardyń úshten ekisiniń ba­sym­dyǵymen ǵana qabyldaý kerektigin aı­typ, búırekten sıraq shyǵarýǵa kóshti. Jáne daýysqa salý barysynda áýeli ko­mıs­­sııa daıarlaǵan nusqa emes, depýtat usyn­ǵan túzetý daýysqa salynýyn talap etti.

Tóraǵa depýtattardyń ózderi bekit­ken reglament boıynsha mundaı qujat qarapaıym kópshilik daýyspen qabyl­danatynyn baıyppen túsindirgenine qara­mas­tan, jumysshy Mosolov professor Asanbaev pen akademık Zımanovqa aqyl aıtýǵa kóship, daý-damaıdy odan ári órshite túsedi.

Tóraǵa oǵan Konstıtýsııa sııaqty barlyq zańnyń bıiginde turǵan – Ata Zańǵa túsetin ózgerister men tolyq­tyrýlar depýtattardyń úshten ekisiniń basym daý­symen qabyldanatynyn, al deklarasııa quqyqtyq turǵydan alǵanda nıetti bildiretin qujat bolǵandyqtan, ony basym kópshilik bolyp qabyldaý kerektigin táptishtep túsindirip berdi.

Tóraǵa Barchenkonyń usynysy aldymen daýysqa salynǵanymen, ol ótpeı qaldy.

Daýys berý nátıjesine qanaǵattan­baǵan depýtat-jýrnalıst Kozlov taǵy da kıligip, «halqynyń erkin bildire otyryp»,  degennen keıin «respýblıkadaǵy barlyq azamatty quraıtyn», degen tirkesti qosýdy tyqpalady.

Bir nárseni qaıta-qaıta ejikteı berýden sharshaǵan tóraǵa buǵan jaýap berýdi Zımanovqa siltedi. Trıbýnada tur­ǵan Zımanov «halyq» degen sózdiń óte aýqym­dy, tipti «uly uǵym» ekendigin, sondyq­tan onyń maǵy­nasyn artyq sóz, tirkes­termen usaq­ta­maı, kesek kúıinde qaldyrý kerek­tigin ba­ıyp­pen túsindirdi. Buǵan qanaǵat­tanbaǵan Kozl­ovtyń talap etýi boıynsha onyń usy­nysy da daýysqa salynyp, keri qaıtaryldy.

Qarsy top qapysyz-aq daıyndalǵan eken. Tipti osylaı bolatynyn aldyn ala sezip, birinshi usynys ótpegen jaǵ­daıda, sál re­daksııalyq ózgerispen týra sol maǵy­­na­­daǵy ekinshi, úshinshi usynystaryn da kúni buryn ázirlep kelgenderi kórinip turdy.

Barchenko, Mosolov, Kozlovtardyń usynystary ótpegen soń, Almaty qalasy Máskeý aýdandyq (osyndaı da aýdan bolǵan) partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, depýtat V.I.Kotelnıkov sóz alyp, preambýladaǵy daýly tirkesti «Qazaq­stan halqy respýblıkadaǵy bar­lyq ulttyń azamattarynan turady» degen sóılemmen ózgertýdi usyndy. Tipti muny árbir ekinshi depýtattyń qoldap otyr­ǵanyna senimdi ekenin aıtyp, nyǵarlaı tústi.

Qatarynan tórt birdeı orys tildi depýtattyń bir másele boıynsha osynshama pikirtalas týǵyzyp, qadalǵan jerinen qan ala usynys jasaǵany ózge de depýtattardy oılantyp tastady.

Osy tusta memlekettik qaýipsizdik organdarynda uzaq qyzmet istegen general-maıor, depýtat E.Á.Mustafetov ornyqty usynys jasaıdy. Ol preambýlaǵa: «Jalpyǵa birdeı adam quqyqtary deklarasııasyn jáne ulttardyń ózin-ózi erkin bıleý quqyǵyn basshylyqqa ala otyryp», degen tezısti engizýdi usyndy. Bul daýysqa qoıylǵanda kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp, qoldaý tapty. Keıin redaksııalaý barysynda S.Zımanov bastaǵan komıssııa «basshylyqqa ala otyryp» degen keńselik termındi «tanı otyryp» degen quqyqtyq sıpattaǵy uǵymmen ózgertedi. Bul zań turǵysynan óte durys edi, óıtkeni kez kelgen memleket qanshalyqty halyqaralyq qu­jat­tardy tanysa da, eń aldymen óz Kons­tıtýsııasyn basshylyqqa alady.

Preambýlany talqylaý barysynda esim­deri Odaqtyq deńgeıde tanyl­ǵan iri ǵalymdar, akademık Zımanov pen Asan­baevtar zańnamaǵa, tipti halyq­aralyq bedeldi qujattarǵa naqty sil­temeler ja­sap, anyqtamalar keltirse de, arnaıy daıyndyqpen kelgen qarsy top, taǵy da tyń kúshpen shabýylǵa shyǵady. Bul joly daý-janjalǵa jezqazǵandyq muǵalim-depýtat L.A.Fılaretova aralasady. Ol: «Bizdiń respýblıkamyz kópultty. Biz muny eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek. Men preambýlada Qazaqstan halqy, ıaǵnı sondaǵy barlyq halyq uǵymyna anyqtama berý kerek dep sanaımyn», deı kele, deklarasııany dál osyndaı kúıde qabyldaýǵa úzildi-kesildi qarsy shyǵady.

Joǵarǵy Keńestiń deklarasııany tal­qylaýǵa arnalǵan sarǵaıǵan stenogra­fııa­syn muqııat qarap otyryp, bir nársege tań­ǵaldym: áli táýelsizdigin jarııalap úl­germegen, tól Konstıtýsııasyn qabyl­da­maǵan, tek babalary ǵasyrlar boıy ań­saǵan egemendikke endi ǵana umtyl­ǵan qazaq­tardyń izgi tilekterine basym kóp­shiligi osy elde týǵan, topyraǵyn basqan, dám-tuzyn tatqan, tipti kúnde­likti dos-jar retinde aralasqan «ó­zge» halyq ókilderi órshelene qar­sy boldy. Biz tamyr, aǵaıyn, dos retin­de qan­shalyqty baýyrymyzǵa tart­­saq ta, olar ózderin deklarasııada kór­­se­til­­gen­deı, «Qazaqstan halqy» dep esh­qa­­shan esep­temegen eken. Bul sol baıaǵy ım­­pe­rııa­­shyl óktemdikten týǵan, ózdi-ózin ár­da­­ıym jergilikti halyqtan joǵa­ry ustaı­­­tyn kesapat kesirlik, dandaı­syǵan men­men­diktiń kórinisi edi. О́ki­nishke qaraı, mun­daı astamshyl aýjar­lyqtyń áli kúnge deıin jal­ǵasyp kele jatqandyǵy jasyryn emes.

Budan keıin tóraǵa talqylaý barysyn­da túsken barlyq ózgeristi engize otyryp, preambýlany tutastaı daýys­qa salady. Kóp­shilik daýyspen bul usy­nys qabyldanyp, depýtattar 1-bapty talqy­laýǵa kóshedi.

Alǵashqy baptardaǵy alqynystar

Deklarasııanyń 1-baby keńes zama­nyndaǵy Odaq jáne respýblıka Konstı­týsııa­larynda talaı márte kórinis tap­qan kóp talas týdyrmaıtyn normadan turatyn. Talqylaý bastalysymen zaldaǵy depýtattardyń biri daýys kóterip (stenogrammada onyń aty-jóni kórsetilmeıdi), ondaǵy «Qazaq KSR-i Odaqtan erkin shyǵý quqyǵyn ózinde saqtap qalady» degen normany alyp tastaýdy ótinedi.

Álemdik tarıhnamada «toqyraý» dep at qoıylǵan, biraq sol zamanda «kemeldengen sosıalızm» dep kóterińki aıdar taǵyl­ǵan kezeńniń shyrqaý shyńy sanalatyn 1977 jyly keńes odaǵy «búkilhalyqtyq talqylaý» nátıjesinde brejnevtik Kons­tıtýsııany qabyldanǵan bolatyn. Obaly neshik, álemdik qaýymdastyqqa kóz qylý maqsatynda onyń 72-babynda: «Árbir respýblıkada KSRO-dan erkin shyǵý quqy saqtalyp qalady», dep jazyldy.

Qazaq KSR-iniń sol 1977 jyly qabyl­daǵan Konstıtýsııasynyń 69-babyn­da dál osy baptaǵy norma eshbir ózge­ris­siz: «Qazaq KSR-i KSRO-dan erkin shyǵý quqyn ózinde saqtap qalady», dep qalyptandy.

Bir qyzyǵy, egemendik týraly deklarasııany qabyldaýǵa jınalǵan 360 depýtattyń barlyǵy túp-túgelimen KSRO jáne Qazaq KSR Konstıtý­sııa­laryn qabyldaýǵa aıryqsha belsendi­likpen atsalysqan, olardyń «búkilha­lyqtyq talqylaýyn» uıymdas­tyrý­shy­lar qatarynan bolatyn. Sondyqtan Odaq jáne respýblıka Konstıtýsııasyndaǵy halyqaralyq quqyq normalaryna saı keletin bul normany bári de jatqa biletin. Onyń ústine endi sanaýly kúnderden keıin KSRO-nyń kelmeske ketetinin, Táýel­siz Memleketter Dostastyǵy qury­la­tynyn qoldaryndaǵy Odaqtyq shart jobasy arqyly jaqsy bilip otyr. Buǵan qosymsha, keshegi Odaqqa engen respýblıkalardyń aldy odan shyǵyp úlgerse, qalǵandarynyń bári qabyldaǵan deklarasııalarynda (onyń ishinde Reseı Federasııasy da bar) ár respýblıkanyń qalaǵan ýaqytynda Odaqtan shyǵatyn quqyǵyn aına-qatesiz kórsetip qoıǵan. Biraq zaldaǵy ózeýregen órkókirek top sonyń ózin artyq kórip, ony deklarasııadan birjolata alyp tastaýdy talap etýge kóshti.

Máskeý ýnıversıtetterinde sabaq bergen professor E.Asanbaev: «Joldas­tar, odaqtas respýblıkalardyń Odaqtan erkin shyǵý quqyǵy jónindegi formýlırovkany V.I.Lenın jasaǵan jáne ol barlyq Konstıtýsııada eshbir ózgeris­siz saqtalyp keledi», dep árkim­niń jetesine jetetindeı etip túsin­dirme bere otyryp, aıtys-tartysty órshitpeı, máseleni birden daýysqa qoıady. Árıne, kún kósem Lenınniń ózi túzgen «formýlırovkany» qyp-qyzyl kommýnıst depýtattar qyzý qýattap, zaldan shyqqan usynys ótpeı qalady.

Depýtattar deklarasııanyń ekinshi babyn talqylaýǵa kirisedi. Tóraǵa ekin­shi bapty tutastaı oqyp shyǵyp, kópshiliktiń pikirin suraıdy. Baǵanadan beri qaǵaz aqtaryp, maǵlumat jınap, tyńaıyp alǵan jumysshy tabynyń ókili Barchenko taǵy da qaptaldan soǵady.

Ol ekinshi abzastaǵy «Qazaq KSR-i ulttyq memlekettigin saqtaý, qor­ǵaý jáne nyǵaıtý jónindegi sharalar qoldanady» degen soqyrǵa taıaq ustat­qandaı ap-anyq turǵan normaǵa soq­tyǵyp, «ulttyq» degendi «óziniń» degen sózben ózgertýdi usynady. Barchenko qaıt­ken kúnde «qazaq», «ulttyq» degen sózderiniń túp-tamyryna balta shaýyp, deklarasııadan alyp tastaýǵa tyrashtana kiristi. Tóraǵa Asanbaev bul joly múlde qısynsyz usynysty birden daýysqa qoıyp, ol taǵy da kópshilik da­ýyspen keri qaıtarylady.

Osy kezde pikirtalasqa Selınograd oblysy Makın qalasyndaǵy V.I.Lenın atyndaǵy porshen saqınalary zaýy­ty­nyń qyzyl dırektory, depýtat Iý.M.Sýhov ara­lasyp, eki memlekettik til engizý máse­le­­sin qozdatady. Ol muny: «Eki mem­leket­tik til jasaý kerek. Dál osy­dan qazaq hal­qy­nyń bedeli tómendep ket­peıtin shyǵar», dep óz «aqyl-oıynyń» jetken bıiginde túsindirýge tyrysady. Sóziniń sońynda: «Erteń orystar ne isteıtin bolady? Olar qazaq tilin bilmeıdi ǵoı, qalaı ómir súredi?» dep qara aspandy tóndire túsedi.

Tóraǵa depýtattyń sózine ornyqty jaýap qaıtarsa da, Sýhov ashyqtan-ashyq qar­sylyq kórsetip, «pikirdiń ekige jarylǵanyn eskerip deklarasııany re­feren­dýmǵa shyǵarý kerek. Halyqtan suraıyq», dep qoqan-loqyǵa kóshti.

Qyzyl dırektor bul usynysty jaıdan-jaı aıta salǵan joq. Sýhov sııaqty­lardyń adamgershilik, ar-uıat, ynsap-taýpıq normalaryn aıaqqa basatyn aran­datý­shylyq pıǵyldaǵy usynysy ótpeıti­ni belgili bolatyn. Biraq sol kezde respýblıka halqynyń 40 paıyzy ǵana qazaq ultynyń ókili ekendigin eskersek, mundaı janyp turǵan ottaı shetin máseleni referendýmǵa shyǵarar bolsa, usynys qoldaý tappaǵan kúnde halyq ekige jarylar edi. Onyń ústine respýblıkada turatyn ýkraın, belarýs, nemis, tipti tatar aǵaıyndar túgelge derlik orys tilinde sóıleıtin. Sondyqtan respýb­lıka halqynyń til máselesi boıynsha ekige jarylýynyń saldary da tym aýyr bolýy ábden múmkin edi.

Ádette óte sabyrly Erik Maǵzumuly depý­tattar ortasyna shoq tastaǵan Sýhov­tyń myna sózine shydaı almaı: «Keldik degen osy. Depýtattyń sózin daýysqa qoıa­myn», dep máseleni tótesi­nen qaıyrýǵa májbúr boldy.

Budan keıin Shyǵys Qazaqstan oblysy Lenınogorsk qalalyq atqarý komı­te­ti­­niń tóraǵasy, depýtat Iý.M.Sytov sóz alyp, deklarasııa jobasyn talqylaý barysynda «Edınstvo» atty ultaralyq qozǵalys tarapynan Zımanov basqarǵan kelisim komıssııa­syna respýblıkanyń ár túpkirinen kelgen usynystardy jınaq­tap ótkizgenin, al ony tóraǵa jumys barysynda eskermegenin synǵa aldy. О́kinishke qaraı, onyń bul pikirin depýtat M.T.Ospanov ta qoldaı sóıledi.

Bul joly áńgimege tóraǵanyń orynbasary Z.L.Fedotova aralasyp, komıssııa tóraǵasy S.Zımanov deklarasııa talqylaýǵa shyǵarylǵan búgingi kúnniń tańerteńine deıin barlyq usynysty aldyn ala talqylaǵanyn jáne olardyń bárin birdeı Deklarasııada qamtý múmkin emes ekendigin tııanaqty tujyrymdarmen atap kórsetedi.

Osy tusta áskerı depýtat G.B.Va­sılev sóz alyp, alǵashqy bapqa: «Odaq­tyq sharttyń sheńberinde», degen tirkesti qosýdy usynady. Bul kezde M.Gorbachev usynǵan «Odaqtyq shart» degen qujatty qabyldaýdyń ózi qyl ústin­de turǵan. Tóraǵa E.Asanbaev áli qabyl­danbaǵan qujat týraly Deklarasııada sóz etýdiń múl­de qısyn­syz ekenin alǵa tartyp, bul usy­nys­tyń da betin qaı­tarady. Tóraǵanyń jerine jetkize aıt­qan ýájine toqtaǵan Vasılev usynysyn qaıtyp alady.

Osy arada aıtpasa sózdiń atasy óletin bolǵandyqtan, birden kózge ura­tyn myna bir jaıtqa nazar aýdarmaı tura almaısyń. Ol – kúni keshe ǵana «halyqtar dostyǵy», «ınterna­sıo­nal­dyq paryz», «ultaralyq teń quqy­lyq», «myzǵymas dostyq» degen tirkes­terdi kún saıyn derlik ótetin partııalyq jıyndarda jıi aıtatyn orys tildi kommýnıst depýtattardyń kishi Otany sanalyp kelgen Qazaqstannyń egemendigi synǵa túsken sátte birden syrt aınalyp shyǵa kelýi. Bir ókinishtisi, olardyń basym kópshiligi joǵary bilimdi, ómirdiń, partııalyq qyzmettiń talaı ótkelekterinen ótken, iri óndiris oryndarynyń dırektorlary, tájirıbeli partııa jáne keńes qyzmetkerleri edi.

Pikirtalastyń qyzýy báseńdeı bas­taǵanda Qaraǵandy oblysy «Tentek» shahtasynyń dırektory, depýtat V.G.Kırıllın otqa maı quıyp, deklarasııa­dan: «qazaq halqynyń jáne Qazaqstanda turatyn basqa da ult­tar­dyń» degen tirkesti alyp tastaýdy usy­nady. Tóraǵa Asanbaev onyń sózin jorta túsinbegensip: «Siz sonda «basqa da ulttardyń» degen tirkesti alyp tastaý kerek dep tursyz ba?» nemese «Qazaqstan halqy» degen sózben aýystyrý kerek pe?», dep suraq qoıady.

Árıne, Kırıllın sııaqtylardyń nıeti qaıtken kúnde deklarasııadan «qazaq» degen ataýdy alyp tastaý edi. Olar­ǵa taǵdyr jazýymen ortasyna kel­gen árbir halyqqa aıqara qushaq ash­qan qazaqtarǵa degen osynshama teris pı­ǵyl men qaskóıliktiń qaıdan kelgen­digi­ne tań-tamasha qalasyń. Demek mun­daı­lar­dyń ınternasıonaldyq uran­dary­nyń tasasynda únemi jylym qurt­taı jymys­qylyq jatqan. Kırıllınniń kesirli usynysy kópshilik daýyspen keri qaıtty.

Zalda qyzyl dırektorlar Kırıllın men Sýhovtyń jaqtastary az emes edi. So­lardyń biri Qostanaı oblysy Lısakovsk qalasyndaǵy Krasnooktıabr boksıt kenishiniń dırektory, depýtat M.V.Bajenov bolatyn. Ol buǵan deıin toı­ta­rylǵan Sýhovtyń til týraly usy­ny­syn qaıta qozdatyp, deklarasııadan «til» degen sózdi múlde alyp tastaýdy usynady.

Bul joly tóraǵa Asanbaev Kons­tıtýsııaǵa júginip, ondaǵy tilge qatysty bapty túgelimen oqyp shyqty. Sonda da toqtamaı óńmeńdegen depýtatty sabasyna túsirý úshin onyń kisápir usynysyn da daýysqa qoıyp, kópshilik daýyspen keri qaıtarady.

Deklarasııany talqylaý eki saǵatqa jýyqtasa da, depýtattar eki baptan asa almady. Qyzyl proletarııler arasynda kúnde sóz alyp, ara-tura bas kótergen qazaq jumysshylaryn áp-sátte tezge salyp úırengen dırektorlar ońaılyqpen berispeýge aldyn ala kelisip alǵan syńaıly. Endi qaraǵandylyq dırektor-depýtat A.D.Hrıstenko jaryssózge qosylyp: «Men qazaq halqynyń orys uly retinde sóz sóılep turmyn», dep múláıimsı bastap, qyza kele: «Bizge ultaralyq arazdyq shaqyratyn mundaı deklarasııalardyń qajeti joq. Olar kerek emes», – dep keýdelete aıaqtady. Tór­aǵa­nyń: «Sizdiń usynysyńyz qan­daı?», – degen suraǵynan soń dek­lara­sııanyń til týra­ly baptarynyń bárine orys tiliniń resmı til ekendigin qosý kerektigin kijine jetkizdi.

Tóraǵa onyń da aptyǵyn basty. Oraıy kelgende aıta ketý kerek, dál mun­­­daı deklarasııanyń qajeti joq degen A.F.Hrıstenko bir jyldan soń, ıaǵnı 1991 jyly Qaraǵandy aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylymı-zertteý sov­hoz-ınstı­týty dırektorlyǵyna taǵaıyn­dalyp, 1994 jyly, oǵan ómiriniń sońyna deıin aka­demık S.Zımanovqa buıyrmaǵan Qazaq­stannyń «Halyq qaharmany» ataǵy berilip, keýdesine «Otan» ordeni qosa taǵyldy. Qaıtemiz, mundaı da bolǵan...

Osy ýaqytta orys tildi depýtattar arasynan shyqsa da, egemendikke um­tylǵan qazaq halqynyń maqsat-múd­desin árdaıym qoldap júretin semeı­lik depýtat Aleksandr Knıagının sóz alyp, talqylaýdyń tym uzaqqa sozylyp bara jatqanyna nazar aýdardy. Ol akademık Zımanovtyń tyńǵylyq­ty túsindirmeleriniń mán-maǵynasyna keıbir áriptesteriniń boılaı almaı, usaq-túıek tolyqtyrýlaryn tyqpalaı berýin toqtatýyn usyndy. Erteń deklarasııa mátini jarııalana qalǵan jaǵdaıda osyndaı keleńsizdikter bolmaýy úshin oǵan túsin­dirmeni qosa jarııalaý kerektigin usyn­dy. Bile bilgen adamǵa onyń bul sózin­de Abaı atamyz aıtqan «bas-basy­na bı bolǵan óńkeı qıqymdarǵa: «ózde­riń bilmeseńder, bilýge óreleriń jetpese, eń bolmaǵanda bilimdiniń sózin tyńda­maı­syńdar ma?» degen ıshara bar edi.

Bul usynysty tóraǵa birden qup­taıdy. Zımanovtyń da birden kóńi­line jaqqan bolý kerek, deklarasııa qabyl­danǵannan keıin onyń tarıhı máni men mazmuny jóninde tolymdy maqala jazyp, ol er­teńinde respýblıkalyq baspasóz bet­terinde jarııalanady.

Depýtattar deklarasııanyń alǵashqy eki babyn eki saǵattan astam ýaqyt ishin­de áreń degende eńserip, 3-bapqa kóshedi.

Bul joly taǵy da A.Knıagının sóz alyp, baptyń alǵashqy sóıle­min­degi: «Qazaq SSR-iniń terrıtorııa­sy» tirke­siniń aldyna «qazirgi shekara­syndaǵy» degen sózderdi qosýdy usynady.

Bul óte mańyzdy jáne qajet usynys edi. Shekara-shebi jıi ózgerip, áýeli Orynbor, keıin ońtústiktegi úsh aýdany kórshilerge ketken Qazaqstannyń jerine suǵyn qadaýshylar ol kezde de, qazir de az emes ekendigi beseneden belgili. Sondyqtan qazaq jýrnalısteri «orys halqynyń qazaq uly» atap ketken Aleksandr Knıagınınniń bul usynysyn depýtattar birden qoldap shyqty.

Osy tusta táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵynda bar qazaqtyń júregine jol tapqan Aleksandr Aleksandruly Knıagının jaıly az-kem maǵlumat bere ketsek, artyq bola qoımas.

Ol qan sheńgeldegen 37-jyly dúnıe­ge kelipti. Ákesi soǵysta erlikpen qaza taýyp, anasy jetim qalǵan shıetteı 6 ba­la­syn jalǵyz ózi tárbıelep, sol ýaqyt­ta er-azamattar ǵana atqaratyn sovhoz dırektory qyzmetin de abyroımen atqarypty.

Aleksandr áýeli Qostanaıdyń aýyl sha­rýashylyǵy tehnıkýmyn, keıin jer­gilikti ınstıtýttyń mehanıka fakýl­tetin támamdap, búkil ómirin agrarly salaǵa arnapty. Torǵaı óńirinde sha­rýa­shylyq basqara júrip, qazaq tiline sýdaı bolyp shyǵady. Eńbekti uıym­das­tyrýdyń ońtaıly tásilderin engizedi. Keıin sol «jańalyqtary» basyna pále bolyp jabysyp, túrmege de otyryp shyqqan eken.

Adaldyǵy dáleldenip, abaqtydan bosaǵan soń qaıtadan qyzý eńbekke aralasady. Semeıdegi «Ovsekompleks» atty iri óndiristik birlestik basqarǵan kezde Abaı eli ony Qazaq KSR Joǵarǵy Keńe­­sine depýtat etip saılaıdy. Ege­men­diktiń eleń-alań shaǵyndaǵy depý­tat­tar shoǵyrynda adaldyǵy, ádil­digi, baýyr­maldyǵymen kózge túsip, áriptes­teri men barsha qazaqtyń qurmetine bólendi.

Deklarasııanyń 4-baby da biraz talqyǵa tússe de, ol komıssııa usynǵan nusqamen qabyldanady.

Besinshi bapqa kelgende taǵy da daý-shar shyqty. Ony temirtaýlyq mılısıoner-depýtat P.M.Fedosenko bastap, osy baptaǵy «Qazaq KSR-i respýblıka ishindegi, respýb­lıka men basqa respýblıkalar arasyndaǵy kóshý-qoný úde­risterin rettep otyrady» degen sóı­lemdi tutasymen alyp tastaýdy usyn­dy. Ol tipti bul normanyń dıskrı­mına­sııalyq sıpaty baryn jáne Adam quqyqtary jónindegi deklarasııaǵa qaıshy keletinin kórsetip, zil tastaı sóıledi.

Tutas bir qalanyń mılısııa basqar­masyn basqaryp otyrǵan qyzyl jaǵaly depýtattyń nadandyǵyna kúıip ketken akademık S.Zımanov: «Kóshi-qon úderisin álemniń barlyq elinde memleket retteıdi. Bul – memlekettiń mindeti, eshqandaı halyq­aralyq normaǵa qaıshy kelmeıdi, kerisinshe onyń mazmunyn asha túsedi»,  dep soqyrǵa taıaq ustatqandaı túsindirýge májbúr boldy.

Tipti munymen de toqtamaı, AQSh tarı­hynda 50 myńnan astam zań qabyl­danǵanyn, sonyń 100-ge jýyǵy dál osy mıgrasııalyq úderisterge arnal­ǵanyn da mysalǵa keltirýdi umytpady.

Daýys berý barysynda daýryqqan depýtattyń usynysy qoldaý tappady.

Deklarasııany talqylaý barysynda jıi-jıi sóz alyp, «tıse – terekke, tımese – butaqqa» dep, kelsin-kelmesin sóıleı bergen aıtaqshyl depýtattar qatarynda Kozlov boldy. Ol 5-bapty talqylaý barysynda tóraǵanyń májilisti júrgizý tártibine narazylyq bildirip, ár bap boıynsha sóz sóılegisi kelgen depýtattardyń bárine sóz berýdi talap etti.

Tóraǵa Asanbaev dál osy 5-bap boıynsha 20 adamnyń esimi tabloda turǵ­anyn, onyń bárine sóz berilse, talqylaýdyń búgin bitpeıtinin jetkizdi.

Besinshi bapty talqylaý barysynda depýtattar E.A.Mustafetov, A.G.Peregrın, V.A.Týlıaev, S.B.Shákenov­tardyń usy­nystary qoldaý tappaı, Zımanov komıssııasy maquldaǵan nusqa sol kúıinde qabyldanyp, depýtattar úziliske shyǵady.

Tartysqa toly talqylaý

Saǵat tórtte Joǵarǵy Keńes deklarasııany talqylaýdy jalǵastyrǵanda akademık, dáriger-depýtat Muhtar Álıev sóz alyp, baıandamashy Salyq Zımanovtyń túske deıin eki jarym saǵat boıyna depýtattarǵa tikesinen tik turyp jaýap bergenin aıtyp, sondyqtan maıdanger-depýtatqa endigi jerde ornynda otyryp jalǵastyrýǵa mursat berý kerektigin usyndy.

Tóraǵa qoldasa da, buǵan deıingi suraqtarǵa depýtattardyń aldynda qasqaıa qarsy turyp jaýap bergen, bul kezde jasy 70-ke týra bir jyl qalǵan er Mahambettiń urpaǵy turǵan ornynan tapjylǵan joq.

Keıingi áńgimelerdiń birinde men us­tazymdy osy másele boıynsha syrǵa tartqan edim. Sonda Salyq aǵa: «Trıbýnada turǵan adam maıdan dalasyndaǵy árbir oqıǵany qalt jibermeı baqylap turǵan komandır sııaqty. Zaldaǵy 360 depýtatty túgel meńgerý úshin olardyń pikirin ǵana estý jetkiliksiz. Qaı sózdi qandaı jaǵdaıda, qandaı qımyl-qozǵalyspen, qandaı ekpinmen aıtqanyn bilý úshin onyń qarsy aldynda turǵanyń durys. Trıbýnadaǵy adamnyń mysy basymdaý bolady. Sol úshin talqylaý qanshaǵa sozylsa da, tik turyp jaýap berýge bekem bolyp keldim», dep aǵynan jarylǵan bolatyn.

Altynshy bapty talqylaý barysynda depýtat A.Knıagının halyqaralyq qatynastarda Qazaq SSR-i qazaq halqy­nyń atynan shyǵýy kerektigi jónin­de usynys engizip, Birikken Ulttar Uıymyn mysal retinde keltiredi. О́zi de talaı qýǵyn-súrgindi kórip, abaqtynyń da azabyn tartqan A.Knıagınınniń bul usynysy «myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqyna degen qurmettiń bir kórinisi edi.

Bul usynysqa ishteı búıregi bursa da qashanda qara qyldy qaq jaratyn Salyq Zımanuly Birikken Ulttar Uıymy ulttyq prınsıp emes, memlekettilik boıynsha túziletin uıym ekendigin baıyppen túsindirip, baptaǵy normany sol kúıinde qaldyrýdy qoldaýǵa shaqyrdy.

Altynshy bapty talqylaý barysynda bilgishsine bastaǵan muǵalim-depýtat Fılaretova deklarasııanyń 6-7 baptaryn biriktirý jóninde usynys engizedi. Bul múlde qısynǵa kelmeıtin edi. Altynshy bapta memlekettiń egemendigi, halyqaralyq qatynastaǵy quqyq sýbektiligi, ákim­shilik-terrıtorııalyq qurylymy men jergilikti basqarý organdarynyń quzyreti aıqyndalsa, 7-bapta memlekettegi resmı bıliktiń úsh tarmaǵy – zań shyǵarýshylyq, atqarýshy jáne sot bılikteriniń fýnksııalary men quzyretteri tarqatyla kórsetildi. Úsh qaıtara sóz alyp, orynsyz usynysty qaıta-qaıta tyqpalaı bergen muǵalim-depýtatqa S.Zımanov: «Mem­lekettik ege­mendik – bul, eń aldymen, bıliktiń ústem­digi. Osynyń sheńberinde bılik ústemdigi dál osy memlekettiń egemen­digi týraly deklarasııadan kórinis taýyp otyr. Bılik­tiń tarmaqtalýy – bul bizdiń ishki másele­miz», dep táptishtep túsindirýge májbúr bolady.

Áıtse de depýtat Fılaretovanyń talaby boıynsha usynys daýysqa qoıylyp, qoldaý tappaı qaldy.

Áli egemendigin jarııalap úlgermegen respýb­lıkanyń halyqaralyq qatynas­tardaǵy quqyǵy dál osy 6-bapta qozǵaldy. Sondyqtan bul máselege kelgende orys tildi joǵary bilimdi depýtattar ǵana emes, jumysker depýtattar qosanjarlanyp, áline qaramaı Zımanovtaı akademık, Asanbaevtaı professorlarmen pikir jarystyra bastady. Solardyń biri pavlodarlyq teplovoz mashınısi, depýtat A.S.Kazakov baz baıaǵy áli qabyldanyp-qabyldanbaýy belgisiz Odaqtyq shart máselesin kóterip, 6-bapta memlekettik bıliktiń qaı túri Odaqtyq bılikke beriletinin atap kórsetý kerektigin aıtty. Baptyń ekinshi abzasyndaǵy «Qazaq KSR-i barlyq máselelerdi derbes sheshedi» degen tirkesten «barlyq» degen sózdi alyp tastaýdy úzildi-kesildi talap etti.

«Halqym nadan bolǵan soń, qaıda baryp ońaıyn» dep kúızelgen danyshpan Abaıdaı ónbeıtin daýdan qajyǵan ótkir Zımanovtyń bul jolǵy: «Siz ne aıtamyn deseńiz de erkińiz ózińizde, biraq biz bılik ústemdigine ıemiz», degen qıǵyr qylyshtaı jaýaby endigi jerde ne qylsań da, ne deseń de, barlyq bılik respýblıkanyń óz qolynda degen syńaıda shyqty.

Kazakov ta usynysyn daýysqa salýdy talap etip, taýany qaıtty.

Qazaqtyń eń aqylman azamattary túzgen, nebári 17-baptan ǵana turatyn, bas-aıaǵy jyp-jınaqy, jup-jumyr dek­larasııany tý-talapaıǵa salý odan ári jalǵasa tústi.

Endi qyzyl dırektorlar shabýylyn «Kazahtransstroı» tresiniń basshysy, depýtat N.I.Novıkov jalǵastyrdy. Ol basqaratyn trest Almaty qalasynda ornalassa da, dańǵaradaı mekemeniń fılıaldary Qazaqstannyń kóptegen oblys­ynda jumys isteıtin. Qyzme­ti­niń osy ereksheligin asyra paıdalanǵan ol óz qaramaǵyndaǵy mekeme jumys­shylarynyń daýysyn saılaý kezin­de aılakerlikpen qajetine jaratty. Almatydan depýtattyqqa ótý qıyn bol­ǵandyqtan Novıkov myrza Jambyl oblysynyń Shý aýdanynan depýtattyqqa saılanǵan edi. Ol da Qazaqstan men Odaqtyń bılik bólisý máselesin qozǵap, óz suraǵyn Zımanovqa baǵyttady.

Úsh saǵattan astam tabanynan tik turǵan Zımanov bul joly da ózine tán ótkirlikpen: «Qalaı bolǵanda da Odaq pen odaqtas respýblıkalardyń quzyretteri Odaqtyq shart negizinde júzege asyrylady. Bul aıdan anyq. Ony jasaǵanǵa deıin ár respýb­lıka eger egemen bolsa, bılik ústemdigin tolyqtaı saqtap qalady», dep qysqa da nusqa jaýap qaıyrdy. Amaly qalmaǵan Novıkov usynysyn daýysqa salýdan bas tartty.

Osymen 6-bapqa arnalǵan tájike de tuıyqtalyp, depýtattar jetinshi bapty talqylaýǵa kóshti.

Alǵashqy sózdi kókshetaýlyq tergeýshi-depýtat V.I.Voronov alyp: «Salyq Zıman­uly, meniń tómendegideı suraǵym bar. Nege joǵary atqarýshy, joǵary sot bıligi bar da, zań shyǵarýǵa kelgende – jaı ǵana zań shyǵarýshy bılik? », degen suraq qoıdy.

Eger bul suraqty balǵaly depýtattyń biri qoısa túsinýge bolatyn edi. Al ony zańger, kúndelikti qyzmet babynda Joǵarǵy Keńes qabyldaıtyn zańdardy ǵana basshylyqqa alatyn, tipti sol zańdardyń qatań saqtalýyn qadaǵalaýǵa tıis prokýratýra organynyń aǵa tergeý­shisi­niń qoıýy depýtat Novıkovtyń kásibı biliksizdigin aıqyn kórsetip berdi. Ol kez kelgen zań fakýltetiniń 1-kýrsy­nyń stýdentine, tipti sol kezde oqy­tylatyn «Qoǵamtaný» oqýlyǵy arqy­ly joǵary synyp oqýshysyna belgili qarapaıym qaǵıdatty múlde bilmeıtin bolyp shyqty. Biraq depýtat qansha bilimsiz bolsa da, onyń tós qaltasynda qyp-qyzyl kommýnıstik bılet bar edi.

Zımanov dál bir ýnıversıtet aýdıtorııa­synda turǵandaı: «Respýblıkamyzda zań shyǵarýshy organ bireý-aq – Joǵarǵy Keńes, zań qabyldaıtyn ózge organ joq, al at­qarýshy-retteýshi organdar kóp», dep jaýap qaıtardy. Tergeýshi depýtattyń úni óship, usynysyn daýysqa salýǵa áddisi jetpedi.

Depýtat Novıkovtyń taýy shaǵylyp, úlken daıyndyqpen kelgen qarsy toptyń jaý jyǵardaı bastapqy ekpini báseń tartqanmen shabýyl saıabyrsymady.

Osy kezde aldyńǵy shepke qosta­naılyq geofızık-depýtat A.G.Peregrın shyqty. Ol Qazaqstan aýmaǵynda zańdar­dyń múltiksiz jáne biryńǵaı atqa­rylýyn respýblıka Bas prokýrory júzege asyratyndyǵy týra­ly normaǵa «KSRO zańdary» týraly da uǵymdy qosýdy usyndy. Depýtattyń maqsaty deklarasııada qaıtken kúnde respýblıkanyń odaqtyq bılik pen zańdarǵa táýeldiligin saqtap qalý bolatyn. Alaıda depýtat Peregrın óz usynysyn daýysqa salýdan taısaqtap shyqty.

Odaqtyq zańdar men odaqtyq proký­rordyń quzyretin saqtap qalýǵa endigi jerde kókshetaýlyq aýyldyq keńes tóraǵa­sy, depýtat A.F.Ponamarev óndirshek­teı kiristi. Ol respýblıka prokýroryn Odaqtyń Bas prokýrory taǵaıyndaıtynyn alǵa tartyp, respýblıka prokýroryn Joǵar­ǵy Keńes taǵaıyndaýy KSRO Kons­tı­­tý­sııasyna qaıshy keletinin dáleldeýge tyrysty.

Qataıyp alǵan Zımanov bul joly da: «Joq, qaıshy kelmeıdi, óıtkeni biz res­pýblıka egemendigi týraly sóz qy­lyp otyrmyz. Eski ereje boıynsha sóz joq, qaıshy keler edi, biraq naqty egemendik jaǵdaıynda bul máseleni ózimiz sheshemiz», – dep qatýlana jaýap qatty.

Osy tusta Prezıdent N.Á.Nazarbaev Salyq Zımanulynyń esimin ataı sóılep, Qazaq SSR-i Bas prokýrorynyń kandıdatýrasyn KSRO Bas prokýrorynyń kelisi­mimen Respýblıka Prezıdenti usyna­tyny týraly kompromısti usynys engizdi. Bul pikirdi zalda otyrǵan depýtat, Almaty qalalyq prokýrorynyń birinshi orynbasary Serikhan Jaqyp qoldap sóıledi.

Budan keıin tóraǵa Prezıdent usyn­ǵan túzetýlermen 7-bapty tutastaı daýys­qa qoıyp, ony depýtattar kópshilik daýys­pen qoldap shyqty.

Talqylaý tórt saǵattan asqan kezde de­pý­tattar 8-bapqa endi ǵana ke­lip jetti. Bul bap boıynsha sol baıa­ǵy Novıkov, odan keıin depýtattar E.A.Mustafetov, T.B.Súleımenov, S.Ja­qypov, N.Q.Esenǵarınder kezektese sóz alyp, kóbinese redaksııalyq sıpattaǵy usynystar engizdi.

Talqylaý qyza túsken kezde depýtat P.V.Svoık sóılep, Odaqtyq shart­ty buz­ǵan aktilerge respýblıka óz aýmaǵynda tıym salý kerektigin qys­tyra ketýdi umytpady.

Zımanov bul suraqqa da ózine tán mánermen tereńnen tartyp, Odaq pen Qazaqstan Konstıtýsııalarynyń arajigi, qoldaný aıasy men ıerarhııasy týraly jan-jaqty jaýap qaıtarady.

Segizinshi bapty talqylaý barysynda depýtattar V.P.Shýmılenko, M.M.Nur­tazın, T.V.Javoronkovalardyń redak­sııalyq sıpattaǵy usynystary talqyǵa salynyp, keri qaıtaryldy.

Osy tusta sol jyldarda Oral kazak­tarynyń atynan birqatar aran­datýshy­lyq áreketke baryp, Batys Qazaqstan turǵyndary arasyn­da jik túsirgen oral­dyq depýtat, oblys­tyq «Prıýrale» gazetiniń tilshisi V.B.Vo­dolazov ekranda kórsetilgen daýys berý nátıjesine kúmán keltirip, jurtty dúrliktire bastady.

Mundaı quqaıdyń talaıyn kórgen tóraǵa Asanbaev ony depýtattardyń daýysy qoldaý, qalys qalý, qarsy daýys berý júıesi boıynsha esepteletinin, al keı jaǵdaıda depýtattar eshbir batyrmany baspaı, daýys berýden tys qalatynymen túsindirdi. Tipti mysal retinde sońǵy usynysty 26 depýtat qoldap, 299-y qarsy bolyp, al 6 adam qalys qalyp, 4 depýtat múlde daýys bermegenimen dáleldep berdi.

Vodolazov birinshi synyptyń bala­syna da túsinikti arıfmetıka tili­men uǵyn­dyrylǵan bul jaýapqa qana­ǵat­tan­baı, eki mártebe áńgimege kılik­se de, tóraǵa sabyrlyq tanytyp, onyń suraq­tary­na baısaldy jaýap qaıtarýmen boldy.

Deklarasııany talqylaý tórt saǵat­tan asqanda depýtattardyń bastapqy qar­qyny báseńdep, belsendiligi tómen­deı bastady. Basqa usynystar bolmaǵan soń 8-bap tutastaı daýysqa qoıylyp, bul beles te retimen eńserildi.

Kelesi 9-bapty talqylaý barysynda birqatar depýtat sóz alyp, óz usynys­taryn engizýge áreket jasaǵany­men, olar kópshilik tarapynan qoldaý tappa­dy. Máselen, kókshetaýlyq depýtat V.I.Ermolenko 9-baptyń alǵashqy abza­syndaǵy Qazaqstannyń jeri, qazba baılyq­tary, búkil ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnı­kalyq áleýeti sanamalanyp, osynyń bári res­pýblıka egemendiginiń negizin quraı­tyndyǵy týraly tusqa shúıligip, osy sóı­lemdegi «egemendiginiń negizin quraıtyn­dyǵy» tirkesin alyp tastaýdy usyndy.

Zımanov taǵy da mıkrofonyn qosyp: «Bul jerde áńgime egemendiktiń ekono­mıkalyq negizi týraly bolyp tur, ekono­mı­kalyq egemendiksiz «memle­ket­tik ege­mendik» te joq», dep egemendik sózine úsh márte ekpin túsire, shegeleı jaýap qatty.

Osy tusta joqtan ózgeni sóz qylyp, bol­mashy máselelerdi talqylaýdan y­ǵyr bolǵan bastaǵan depýtattardyń kóńi­lin serpiltip tastaǵan taǵy bir oqıǵa oryn aldy.

On ekinshi shaqyrylǵan Joǵarǵy Keńes depýtattary arasynda belsendi­ligi, batyldyǵymen kózge túsken aqtóbe­lik dáriger-depýtat Izbasqan Nurıtden­uly Aımaǵambetov degen azamat boldy. Talqylaý qyza túsken kezde ol toǵy­zynshy bapta kórsetilgen respýblıka baı­lyqtary ishinde janýarlar men qus­tar­dyń da bar ekendigi, al olar únemi ushyp-qonyp, bir ornynda turmaı túrli mıgrasııaǵa ushyraıtyny jáne ony esepteýdiń qıyndyǵy týraly ańǵaldaý suraq qoıdy.

Ondaǵan jyldar stýdentter aldynda leksııa oqyp, ǵylymı ortada pikir­talasqa túsip shyńdalǵan profes­sor ári tájirıbeli ańshy Zımanov bul suraqqa ázil-shynyn aralastyra: «Eger siz Reseı jerine ótip ketken qazaqstandyq kıikterge ańǵa shyǵar bolsańyz, onda lısenzııany RSFSR-den alýyńyzǵa týra keledi», dep jaýap berdi.

Bile bilgen adamǵa osy jaýaptyń ózinde kóp ıshara bar. Ol kezdegi ańshy­lardyń kóbiniń lısenzııa alýdan habary joq edi. О́zi kánigi ańshy akademık zań talabyn múltiksiz oryndap, saıat saıyn lısenzııa alýdy umytpaǵan. Tipti qońyr ańǵa shyqqanda ańshylyq qyzyǵymen kórshi respýblıka aýmaǵyna ótip ketý múmkin bolǵanda, Reseı lısenzııasyn da alǵan.

Toǵyzynshy bapta el baılyǵy respýb­lıkanyń «erekshe menshiginde bola­dy» dep jazylǵan edi. Bul depýtat Svoık­ke unamaǵan sııaqty. Tirkesti túgel ózger­týge shamasy jetpeıtindikten, onyń kúshin álsirete túsý úshin eń bolmaǵanda «erekshe» degen sózin alyp tastaýdy usyndy. Zımanov bul joly da óz ustanymynan jazbaı: «Bul tabıǵı resýrstar shartsyz, tolyqtaı respýblıkanyń qaramaǵynda bolady», dep negizgi nusqany qorǵap qaldy.

Onynshy bap qarjy-bank júıesin qamtydy. Osy tusta akademık-depýtat О́.A.Jol­­dasbekov sóz alyp, elimizdegi búkil qa­rjy júıesiniń Mınıstrler Keńe­si ba­ǵy­ny­­synda ekendigin, al qury­lýy múmkin Ult­t­yq banktiń nelikten Joǵarǵy Keńeske baǵy­­nysh­ty bolýy kerek­tigin túsindirýdi ótindi.

Bul kezde Qazaqstanda áli Ulttyq bank qurylmaǵan edi. Biraq Odaqtyq deńgeıde qarjy, bank júıesinde júrip jatqan jańashyl úderister mundaı sáttiń jaqyndap qalǵanyn kórsetetin. Sol sebepti Zımanov bastaǵan komıssııa dek­larasııa mátinine respýblıkada mundaı banktiń qurylý múmkindigin aldyn ala qarastyryp, «qurýǵa pravoly» (bul kezde «quqyq» termıni áli engizilmegen) degen normany engizip qoıǵan edi.

Zımanov áriptesiniń sózine álem­niń kóptegen elinde Ulttyq bank Úkimet qaraýy­na berilmegenin, bul uıǵarym qarjylyq daǵdarys kezinde qarajat tapshylyǵyn joıý úshin úkimet aqsha basý stanogyn iske qosý arqyly ınflıasııany sharyqtatyp jibermeýi úshin jasalǵanyn baıyppen túsindirdi.

Bul, árıne, búgingi zaman ekonomıs­teri men qarjygerlerine ábden túsinikti jaıt. Ol kezde Qazaqstannyń Ulttyq bankin bylaı qoıǵanda, óz valıýtasy da joq edi. Al mun­daı bank quryla qalǵan jaǵdaıda ol Úki­mettegi qarjy júıesimen tepe-teńdik pen te­jemelikti saqtaý úshin Parlamentke baǵy­nyshty bolýy kerek edi. Akademık Zı­manov muny jaqsy túsine bildi jáne bul normany deklarasııa jobasyna engizip, ony qorǵap shyqty. Keıin dál osy norma Qazaq­stan Respýblıkasynyń táýelsizdigi týra­ly konstıtýsııalyq zań men eki birdeı Konstı­týsııa­synan (1993, 1995) kórinis taýyp, áli kúnge deıin el ıgiligine jarap keledi.

Onynshy bapty talqylaý barysyn­da sol kezde Arys qalalyq partııa komı­teti­niń birinshi hatshysy, depýtat Qýanysh Aıta­hanov pikirtalasqa qosylyp, baptaǵy Jo­ǵar­ǵy Keńeske baǵynysty fınans-kredıt (bul kezde «nesıe» termıni engizilmegen) júıe­sinen keıin, «baǵa jáne ǵylymı-tehnı­ka­lyq saıa­sat» uǵymyn qosýdy usynyp, osyǵan oraı eko­nomıka doktory, professor Erik Maǵ­zumulynyń jaýap berýin ótindi.

Suraqtyń jaýabyn anyq bilip tursa da pro­fessor Asanbaev «Bul máselege men qu­zy­retsizdeýmin», dep qysqa qaıy­ryp, trıbýnada turǵan Zımanovqa siltedi.

Qaı salaǵa salsań da, aǵyny kúshti aq darııadaı aǵa jóneletin akademık Zımanov bul joly da baǵa jáne ǵylymı-tehnıkalyq saıasat máseleleri talqylanyp jatqan Odaqtyq shart boıynsha Máskeý bıliginde ekendigin, atalǵan baptan bul máseleniń sol sebepti tys qalǵanyn túsindirip berdi.

Talqylaý besinshi saǵatqa aıaq basqan­da depýtat A.Knıagının sóz alyp, áriptes­terin «býkvoedstvo» men «krıýchkotvorstvo­men» aınalysýdy qoıyp, naqty usynystaryn ǵana aıtýmen shektelýge shaqyrdy.

Tóraǵa Asanbaev bul pikirdi qostap, ózi qanshalyqty tyryssa da, zaldaǵy kópshi­liktiń bul ádetin tastamaı otyr­ǵanyna qynjylys bildirdi.

Depýtattardyń ishinde kúıreý aldyn­daǵy Keńes odaǵy sııaqty alyp ımperııanyń budan ári ydyraýyna jol bermeýge tyrysyp, qaıtken kúnde egemendik qarsańynda turǵan respýblıkanyń Odaqqa beretin quzyretin meılinshe molynan qamtyp qalýǵa ty­ry­sýshylar az emes edi. Solardyń biri Selıno­grad oblysynan saılanǵan muǵalim-depýtat T.R.Kot bank, fınans-nesıe, bıýdjet jáne ortaq aqsha júıesine baılanysty má­se­leler boıynsha depýtattarǵa deklara­sııa jobasymen birge taratylyp bergen Odaq­tyq shart jobasyn basshylyqqa alý kerek­tigin aıtyp, taǵy bir daýdyń ushyn shyǵardy.

Salyq Zımanov árbir másele boıynsha áli qabyldanbaǵan Odaqtyq shartqa júgine berýge bolmaıtynyn, tipti onyń tal­qylaýǵa usynǵan jobasyndaǵy qar­jy-qarajat máselesi kóp daý týǵyzyp jat­qanyn málimdedi. Jaqynda depýtat S.T.Tákejanovtyń Máskeýge arnaıy sapar­men baryp, osyndaı talqylaýǵa qatysqanyn da tilge tıek etti.

Osy tusta depýtat V.P.Shýmılenko óz sózin A.Knıagınınge qarata aıtylǵan keketýden bastap, osy baptaǵy «Qazaqstan» sózin «Respýblıkamen» almastyrýdy ótindi. Bul shyndyǵynda zańdyq turǵy­dan eshqandaı salmaǵy joq túzetý edi. Sondyqtan S.Zımanov usynysty daýysqa salmaı-aq birden kelisti. Budan keıin sóz alǵan depýtattar N.Esenǵarın, Ǵ.Qalıevtar da óz pikirlerin ortaǵa saldy. Nátıjesinde 10-bap jobadaǵy nusqamen kópshilik daýys­pen maquldandy.

Osy kezde tabloda daýys bermegen depý­tattar sanynyń azaıa bastaǵanyn baı­qaǵan tóraǵa «Bizde temeki tartýǵa shyǵý­shylar kóbeıe túsken sııaqty», dep 20 mınýtqa úzilis jarııalaıdy.

Márege jetken mereı

Depýtattar 11-bapqa kóshkende talqy­laý alty saǵatqa qaraı sozyla tús­ken edi. Bul bap ekologııalyq qaýipsiz­dikke jáne halqymyzǵa qısapsyz mol qaıǵy-qasiret ákelgen ıadrolyq polıgondy jaýyp, jappaı qyryp-joıatyn qarýdy synaý men ony óndirýge tyıym salýǵa arnaldy.

Polıgon máselesi 80-90 jyldardaǵy eń qyzýy joǵary, kóp talqyǵa túsken taqyryptardyń biri edi.

Keńes odaǵy ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tan keıin Qazaqstandy biryńǵaı synaq ala­ńyna aınaldyrdy. Deklarasııa talqy­lanyp jatqan 1990 jyldyń qazan aıyn­­da Qazaq­stan jappaı qyryp-joıatyn qarý­d­yń áleýeti jóninen álemdegi tórtin­shi mem­leket edi. Bul kezde respýblıka aýma­ǵyn­da qur­lyqaralyq ballıstıka­lyq zymy­­ran­dar­ǵa arnalǵan 1216 ıadrolyq oqtumsyq­tar or­nalasty jáne ony álemniń kez kel­gen jeri­ne jetkizetin sol zamannyń eń úzdik teh­­no­­logııasyna negizdelgen ıadrolyq strate­gııa­lyq kúshterdiń arnaıy qurylǵylary da boldy.

Deklarasııa talqylanyp jatqan tusta Semeı ıadrolyq polıgonynda ballıstı­kalyq zymyrandarǵa toly 12 shahtada ushyrǵysh qondyrǵylar daıyn turdy.

Men Qyzylorda oblysynda qyzmet istegen jyldarymda dál osy óńirde toqsanynshy jyldary 14 shahtadan turatyn ushyrǵysh qondyrǵylar kesheni bolǵanyn alǵash ret bildim. Qyzmeti asa qupııa sanala­tyn Strategııalyq maqsattaǵy zymyran ásker­­leriniń 38-dıvızııasy Aqmola ob­ly­syn­­da, al 57-dıvızııa Shyǵys Qazaqstan ob­ly­­synda jaıǵasyp, onda 60-qa jýyq ushyr­ǵysh qondyrǵylar men 8 ıadrolyq koman­dalyq pýnktter joǵarydan túsken áske­rı buı­ryqtardy oryndaýǵa saqadaı saı turdy.

Álemde ıadrolyq básekelestik bastal­ǵan soǵystan keıingi qyryq jyldan astam ýaqyt ishinde Qazaqstannyń osy kúngi bes Belgııamen para-par aýmaǵynda birne­she áskerı polıgon men synaq alań­y jumys istep turdy. Munyń basym kópshi­ligi dál sol 1990 jyldary respýblıka bas­shy­ly­ǵynyń ózine de belgisizdeý maǵlumattar edi.

Árıne, ár oblys halqy qarapaıym adam­darǵa barýǵa, kórýge tyıym salyn­ǵan mundaı aımaqtardyń bar eke­nin bilse de, onyń orasan zor qyryp-joıatyn áleýetinen múlde habar­syz boldy. Áskerı polıgondar men onda jasalǵan jantúrshigerlik synaqtardan jergilikti halyq qısapsyz kóp zardap shekti jáne onyń zarary áli kúnge deıin jalǵasyp keledi.

On birinshi bap talqylaýǵa qoıylǵan kezde qaraǵandylyq shahter, depýtat Marash Nurtazın sóz aldy. Bul ózi ne bolsa da betiń bar, júziń bar demeı týra aıtatyn birbetkeı azamat edi. Ol atalǵan bapqa «ıadrolyq qarýdy óndirýge, saq­taýǵa jáne synaýǵa tyıym salynady» degen tirkesti qosyp, usynysty kúlbil­te­lemeı birden daýysqa qoıýdy talap etti.

Zımanov sóz alyp, Qazaqstanda ıadro­lyq qarýdy jasaý barysynda qol­danylatyn túrli ýran kenishteri, zaýyttar, óndirister bar ekenin jáne olar­dyń naqty sany men nemen aınalysatynyn kóp eshkim bilmeıtindigin jaımen túsindirýge kiristi. Ári qaraı qoldarynda naqty derekter bolmaǵandyqtan, ıadrolyq qarýdy «óndirý men saqtaý» máselesi deklarasııa jobasyna qosylmaǵanyn jetkizdi. Qansha tentek bolsa da, Nurtazın ata dástúrimen: «Keshirińiz, qurmetti aqsaqal», dep bastap, óz pikirin odan ári nyqtaı tústi.

Jerlesiniń usynysyn qaraǵandylyq taǵy bir shahter, depýtat Muhtar Tini­keev qostap, sansyz kóp synaqtan Qazaqstannyń ıadrolyq qal­dyqtar alańyna aınalǵanyn ashý-yza­men jetkizdi. Muhtar Bákiruly sol kezdegi quramdaǵy jasy otyzǵa da tolmaǵan eń jas depýtat edi.

Áriptesteriniń zańdy talabyna aq­tóbelik depýtat Izbasqan Aımaǵam­betov te ún qosyp, atalǵan normany odan da qataıta túsý maqsatynda usynys engizdi.

Talqylaý shegine jetken kezde N.Á.Nazarbaev sóz alyp, bul máseleniń óte kúr­deli ekendigin, tipti memleket basshy­sy retinde qordalanǵan qupııa derek­ter­diń bárin birdeı ózi de bilmeıtinin aıtýǵa májbúr boldy. Ári qaraı Salyq Zıman­ulynyń aty-jónin qurmetpen atap, onyń nusqasymen kelisýge shaqyrdy. Qarsy argýment retinde mekemelerdiń jumysyna ty­ıym salynsa, ıadrolyq salada jumys isteıtin myńdaǵan adamnyń jumyssyz qalatynyn da eskertýdi umytpady.

Budan keıin tóraǵa úsh birdeı depýtat usynǵan túzetýdi daýysqa qoıyp, olar da keri qaıtaryldy.

Talqylaýdyń qyzýy sál tómende­gende Shymkent oblystyq memlekettik qaýipsizdik basqarmasynyń bastyǵy, depýtat E.Á.Mustafetov sóz alyp, Qazaq­stan aýmaǵynda ıadrolyq qarýdy synaý men ornalastyrý Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń ruqsatymen júzege asyrylatyny týraly normany engizýdi usyndy.

Odaq óktemdigi áli joıylmaı turǵan kezde mundaı talapty engizý óte qaýipti edi. Onyń ústine bul kezde memlekettik qaýipsizdik organdary tikeleı Máskeýden basqarylatyn. Sondyqtan general Mustafetovtiń astary mol «ruqsat» sóziniń ar jaǵynda kúlli álemdi zárezap qylǵan KGB-nyń zymııandyq saıasaty da jatýy ábden múmkin edi.

Salyq Zımanov bul joly da saspady. Aldymen eger qıyn-qystaý zaman bola qalsa, Joǵarǵy Keńestiń mundaı quqyǵy bar ekenin eske saldy. Ol ózi qabyldaǵan zańdarǵa ózi kez kelgen ýaqytta ózgeris jasaı alatynyn da jetkizdi. Biraq deklarasııa jobasynda dál osylaı jazatyn bolsa, sol oqıǵanyń bolýy ábden múmkin ekendigin aldyn ala jarnamalaýmen birdeı qabyldanatynyn eskertti. Ári qaraı bes saǵattan astam depýtattar tas keneshe jabysqan deklarasııanyń mán-maǵynasyn naqty ashyp kórsetetin klassıkalyq defınısııa keltirip: «Dek­larasııa – nıet», – dep, talqylanyp jat­qan qujatqa qysqa da nusqa anyq­tama berdi. Onyń bul sózinde Odaq bas­shy­­lyǵy «ruqsatty» nıet retinde qa­byl­­daýy múmkin ekendigin eskerý bar edi.

Sondyqtan Zımanov baptaǵy ıadrolyq qarýdy synaýǵa, polıgondardy salýǵa jáne olardyń jumys isteýine tyıym salýmen shektelýdi jaqtady. Daýys berý nátıjesi boıynsha negizgi nusqadaǵy norma sol kúıinde qaldy. Kóp uzamaı 11-bap tutastaı daýysqa qoıylyp, bul beles te eńserildi.

Dál osy bapta depýtattar talqy­laýy­­nan tys qalsa da, akademık S.Zı­manov basqarǵan bastamashyl top engiz­gen odaqtyń áskerı organdardyń is-áreket­teri nátıjesinde respýblıka terrıtorııasynda ornalasqan ıadrolyq polıgondar men ózge de áskerı-ónerkásiptik keshenderdiń qyzmetinen kelgen zalal men zardaptarǵa respýblıka halqynyń ótemaqy talap etý quqy engizilgen norma bolǵandyǵyn erekshe atap ótken abzal. Bul óte qajet edi. Dál osynyń negi­zinde keıin arnaıy zańdar men Úki­met qaýlylary qabyldanyp, sol zul­mat synaqtardan zardap shekken mıl­lıon­daǵan adamdar ózderine tıisti ótemaqy­laryn aldy jáne ol áli kúnge deıin jalǵasyp keledi.

Deklarasııanyń 12-baby buǵan deıin Odaqtyń jáne Qazaqstannyń eshbir zań aktisinde qamtylmaǵan Qazaqstannan tysqary jerde ómir súrip jatqan qan­das­tarymyzdyń ulttyq-mádenı, rýhanı jáne til jónindegi qajettilikterine qamqorlyq jasaýǵa qatysty edi. Az-kem talqylaýdan soń bul bap ta retimen qabyldanyp ketti.

On úshinshi bap azamattardyń áskerı qyzmet atqarý tártibine arnaldy. Jas depýtat Muhtar Tinikeev ózine kópte­gen komsomol-jastar uıymynan «bala­ma­lyq áskerı qyzmet máselesine» baı­lanys­ty usynystar kelip túsetinin, sond­yq­tan bul normany da deklarasııaǵa engizýdi usyndy.

Iá, dál osy jyldarda áýeli Baltyq jaǵa­laýynan bastalyp, keıin Odaq qura­myndaǵy birqatar respýblıkada bala­malyq áskerı qyzmet máselesi kóterile bas­taǵan. Tinikeev usynysy osyny meńzedi.

Zımanov óziniń bul máseleden ábden habardar ekendigin aıtyp, keı­bir jastardyń áskerı qyzmetten qash­qaq­taıtynyn da kel­tirip ótti. Tipti bul normanyń odaqtas res­pýblıkalar qa­byldaǵan deklarasııalardan da kóri­nis tapqanyn tilge tıek etip, ázirshe joba­daǵy nusqamen shektelý kerektigin usyndy. Daýys nátıjesinde depýtattar akademıktiń pozısııasyn jaqtap shyqty.

Zımanovtyń bes aı boıy daıarlaǵan deklarasııanyń ár baby, árbir normasyna qatysty máselelerge ábden daıyn­dyqpen kelgendigi dál osy tusta taǵy da baıqaldy. Ol salǵan jerden kúni keshe dál osy másele boıynsha Máskeýde KSRO Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy V.A.Krıýchkov pen KSRO Ishki ister mınıstri V.V.Bakatın baspasóz máslıhatyn ótkizip, onda respýblıkalarda bolyp jatqan qaqtyǵystarǵa ishki áskerlerdi jiberýdi doǵarý kerektigin aıtqanyn mysalǵa keltirdi. Sol sebep­ti Qazaqstandaǵy ishki áskerlerdiń alda­ǵy ýaqytta Joǵarǵy Keńes pen el Prezı­denti­ne baǵynyshty bolý kerektigi jónin­degi normany qoldaýǵa shaqyrdy. Gene­ral Qalmataev akademıktiń ýájine toqtady.

Osy tusta jaryssózge Almaty qalasy Máskeý aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy, kommýnıst-depýtat V.I.Kotelnıkov bir búıirden qosylyp, res­pýblıkada qurylatyn ishki áskerler, mem­leket qaýipsizdigi jáne ishki ister or­gan­darynyń barlyǵyn KSRO Odaqtyq úki­metiniń kelisimimen ǵana qurý týraly nor­many engizýdi usyndy. Bul sol baıaǵy Odaq­qa táýeldilik máselesin tyqpalaýdan týǵan tyshqan tirliktiń súıkimsizdeý kórinisi edi.

Bul joly Zımanov shydamaı ketti. Sózin: «Polýchaetsıa vverh nogamı» dep bastap, qurylatyn kúshtik qurylymnyń úsheýi de endigi jerde tek Joǵarǵy Keńes pen Prezıdentke ǵana baǵynyshty bolýy kerektigin qadap turyp aıtty. Tór­aǵa pi­kir­talasty ýshyqtyrmaı, Kotel­nıkovtyń talaby boıynsha onyń usy­nysyn daýysqa qoıyp, ol da qoldaýsyz qaldy.

Odaqtyń muńyn muńdap, jyryn jyrlaýshylar munymen toqtaı qoımady. Res­pýblıkanyń Joǵarǵy Keńesi men Pre­zı­­dentine ǵana baǵynyshty ishki ásker­ler­di qurýǵa qarsylyqtaryn bil­dir­gen qa­ra­ǵandylyq mılısıoner, depýtat V.P.Shý­mı­lenko men jezqazǵandyq ekskavatorshy, depýtat A.I.Mosolovtar daýryǵa bastady.

Bul joly Zımanov keńinen qamtyp, óziniń jaqynda ǵana dál osy máselege qatysty odaqtyq ishki ister mınıstrligi generaldarynyń qatysýymen ótken úlken basqosýda bolǵanyn jáne Ishki ás­kerler burynǵysynsha Odaqtyq mı­nıstr­likke baǵynyshty bolyp qala beretini jóninde sheshim qabylda­ǵanyn jetkizdi. Sonymen birge ár respýb­lıkaǵa óz ishindegi kıkiljińder men qaqtyǵys­tardy sheshý úshin ózindik ishki ás­ker­lerin qurýǵa da quqyq beriletinin de maǵlumdady. Sondyqtan deklarasııaǵa engizilip otyrǵan normaǵa Odaqtyq basshylyqtyń esh qarsylyǵy joqtyǵyn jetkizdi. Ekilenip alǵan eki depýtat ta raıy­nan qaıtpaǵandyqtan, olardyń usy­ny­staryn da daýysqa qoıyp, kópshilik Zımanov nusqasyn qoldap shyqty.

Budan keıin sol kezde Almaty qalalyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp qyzmet atqaratyn depýtat Zamanbek Nurqadilov sóz alyp, áskerge shaqyrylǵan respýblıka azamattary óz boryshyn Qazaqstan aýmaǵynda atqarý kerektigin jáne bul kún saıyn alańǵa jınalatyn halyqtyń talaby ekendigin jerine jetkize aıtyp shyqty.

Bul da kókeıge qonymdy, kópshiliktiń kóńilinen shyǵatyn usynys edi. Oǵan tóraǵa Asanbaev jaýap berdi jáne pikirta­lasty sozbaı-aq usynysty daýysqa qoıdy. Nátıjesinde, deklarasııadaǵy nor­ma ózgeris­siz qaldy. Budan keıin 13-bap tuta­symen maquldandy.

Deklarasııanyń halyqaralyq qatynas­tar, dıplomatııalyq qyzmet jáne syrtqy ekonomıkalyq saıasatqa qatysty 14-babyn depýtattar eshbir talqylaýsyz birden maquldady. Shynyn aıtqanda, on ekinshi saılanǵan Joǵarǵy Keńes depýtattary ishinde halyqaralyq mekemelerde, KSRO-nyń shetelderdegi elshilikterinde qyzmet istegen birde-bir kásibı dıplomat joq edi.

On besinshi bap sot organdarynyń qyzmetine arnalyp, sot mekemelerinde par­tııalyq uıymdar qurýǵa tyıym salynyp, «sottar zań talabyn basshylyqqa ala­dy jáne onyń partııalyq sheshim­der­men esh baılanysy joq», dep qu­qyq­tyq memleketterdiń bárinde bir­deı bas­shylyq­qa alatyn batyl norma engizilgen edi.

Bul Máskeýde KOKP, al respýblıkada Qazaqstan Kompartııasy bılik quryp turǵan kezeń úshin óte batyl jańalyq edi. Mundaı qaǵıdat Reseı Federasııasy qabyldaǵan deklarasııada joq bolatyn.

Talqylaý bastalysymen-aq shyǵys­qazaqstandyq depýtat, Lenınogor qalasy atqarý komıtetiniń tóraǵasy Iý.N.Sytov sóz alyp, dál osy normanyń komıssııa talqylaýynda óte kóp qarsylyq týdyrǵanyn, sol sebepti ony qabyldaýǵa bolmaıtynyn shaptyǵa jetkizdi.

Onyń bul pikirin E.Á.Mustafetov qyzý qoldap, qazir Kommýnıstik partııa men kommýnısterge qarsy shabýyl­dyń ór­ship turǵanyn, olardyń memle­kettik bas­­qarý organdarynyń bárinen yǵys­ty­ry­lyp jatqanyn, 80 paıyzdan as­tamy kom­mý­nısterden quralǵan qazaq­stan­dyq Par­la­ment músheleri mundaı shekteý­likke jol bermeýi kerektigin dáleldeýge tyrysyp, atalǵan bapty alyp tastaýdy talap etti.

Osy kezde zalda shýyl bastalyp, depýtattar dúrlige tústi. Tóraǵa daýryqqan depýtattardy sabyrǵa shaqyryp, sózdi Pre­zıdent N.Á.Nazarbaevqa beredi. Ol dek­larasııanyń asa mańyzdy qujat ekendigine toqtalyp, sot organdaryndaǵy beıpartııalyq máselesi aldaǵy ýaqytta talqylanatyn «Saıası partııalar týraly» zańda qaralatynyn alǵa tartyp, daýly bapty jobadan alyp tastaýdy usyndy.

Tóraǵa Asanbaev bul pikirdi dereý daýysqa qoıyp, ony seksen paıyzdan astamy kommýnısterden quralǵan Joǵarǵy Keńes depýtattary qoldap shyqty.

Nátıjesinde, 7-bapta respýblıkada memlekettik basqarý: zań shyǵarý, atqarý jáne sot bıligi boıynsha úsh tarmaqty prınsıppen júzege asyrylatyny basshylyqqa alynǵan deklarasııadan sot bıligine qatysty qajetti bap túgeldeı sylynyp tastaldy.

On besinshi bap alynyp tastalǵannan keıin sanamalyq reti boıynsha 16-bap onyń ornyna jyljydy. Onda Qazaqstannyń egemendi quqyqtaryn qorǵaý máselesi sóz bolatyn. Bul bap eshbir eskertýlersiz birden maquldandy.

Budan keıingi el egemendiginiń sımvoldary – gerb, jalaý, gımnge (bul kezde «eltańba, tý, ánuran» termınderi engizilmegen) arnalǵan 16-bap ta eshbir talqylaýsyz birden qoldaýǵa ıe boldy.

Qazaq KSR-iniń jańa Konstıtýsııasyn jáne respýblıkalyq egemendi memleket retinde mártebesin júzege asyratyn zań akti­lerin daıarlaý barysynda búgin qabyl­dan­ǵan deklarasııanyń negiz bolatyny naqty kórsetilgen 17-bapty da depýtattar eshbir talqylaýsyz birden qabyldap jiberdi.

Osy tusta zalda otyrǵan áıgili akademık depýtattar Shahmardan Esenov, Manash Qozybaev, Jabaıhan Ábdildın, Aıtmuhamed Abdýllın, Oraz Baımuratov, qaıratker depýtat О́zbekáli Jánibekov, jazýshy depýtattar Ábish Kekilbaev, Ánýar Álimjanov, Balǵabek Qydyrbekuly, t.b. dýaly aýyz el aǵalary nege talqylaý barysynda deklarasııa jobasyn qoldap sóz sóılemegen degen suraq týyndaýy da múmkin. Menińshe, olar óz pikirlerin komıssııaǵa aldyn ala usynǵan jáne olar akademık Zımanov ustanymy­men tolyq úılesim tapqan. Onyń ústine 6 saǵattyq qyzý talqyda jaǵadan almasa da, etekten tartyp, shaýjaıǵa jarmasqan shálkes, daýkes depýtattar qoıǵan suraqtardyń bárine aqylman akademık áriptesteriniń járdeminsiz-aq qasqaıa qarsy turyp, úlken bilimdarlyqpen jaýap qaıtardy. Sondyqtan qazaqtyń búkil zııaly qaýymynyń tilek-nıeti Zımanovtyń ústinde boldy.

Túıin

Sonymen, 1990 jyldyń 25 qazanynda on ekinshi shaqyrylǵan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń talqylaýǵa qatysqan 360 depýtattyń 71-iniń qarsy daýys berse de, Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııasy qabyldandy.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezı­denti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev ulttyq mereke – Respýblıka kúnine oraı Aqo­rdada ótken saltanatty jıynda: «Ege­mendik deklarasııasy – táýekel men dıp­lo­matııanyń, aqyl men sabyrdyń jemi­si. Osy tarıhı qujattyń áseri kóp uza­maı baıqala bastady. Biz qoǵamnyń irgeta­syn jańar­typ, jańa belesterge um­tyldyq. Qazaq­stan qıyn ótkelden ótip, irgeli el bolý­ǵa baǵyt ustady», dep deklara­sııa­nyń táýelsiz Qazaqstan tarıhynda alar orny men mán-maǵynasyna asa zor baǵa berdi.

Iá, Respýblıka kúni – ultymyzdyń ulyq merekesi ǵana emes Prezıdentimiz usyn­ǵan Jańa hám Ádiletti Qazaqstannyń be­rik bas­taýy. Al onyń qaınarynda Egemen­dik dek­la­rasııasy turǵanyn barsha qazaq­stan­dyq árqashan júrek tórinde saqtaýy kerek.

Osy tusta Zımanov basqarǵan komıssııa quramynda qyzmet istegen depýtat, jańa zamandaǵy qazaq fılosofııa ǵylymdarynyń patrıarhy, akademık Jabaıhan Ábdildın aǵamyzdyń: «Salyq Zımanov Memlekettiń egemendigi týraly deklarasııanyń jasalýy men qabyldanýynyń qaınar bas­taýynda turdy. Onyń prınsıpshildigi árdaıym erjúrektilikpen ushtasýshy edi. Ol oıyndaǵysyn eshqashan irikpeı­tin. Iri oqymysty, adal azamat retinde depý­tattar­dyń sapaly zańdar qabyldaýyna kepil bola bildi. Asa kórnekti ǵalym ári memleketshil tulǵa, akademık Salyq Zımanovtyń esimin Qanysh Sátbaev pen Muhtar Áýezov sııaqty uly adamdar qataryna qosýǵa ábden bolady», degen pikirin biz de tolyq qýattaımyz.

Sýrette: El aǵalary, depýtattar M.Qozybaev, Sh.Esenov, A.Abdýlın, O.Baımuratovtar

 

 

Muhtar QUL-MUHAMMED,

zań ǵylymdarynyń doktory,

professor, akademık