Ulttyń uly merekesi

Joǵarǵy Keńeske 360 depýtat saılandy. Aralarynda 7 akademık, 48 ǵylym doktory men kandıdaty, 11 keńes odaǵynyń Batyry jáne Sosıalıstik Eńbek Eri bolsa, 23 depýtat KSRO jáne Qazaq KSR Memlekettik syılyǵynyń laýreaty edi. S.Nurmaǵambetov, О́.Jánibekov, S.Tákejanov, Z.Tamshybaeva, A.Abdýlın, Sh.Esenov, S.Zı­manov, M.Qozybaev, Ǵ.Qalıev, J.Ábdildın, О́.Joldasbekov, Á.Kekilbaev, Á.Álimjanov, Sh.Murtaza, K.Smaıylov, M.Sha­hanov, B.Qydyrbekuly, A.Jumadildaev syndy elimizdiń qaıratker ul-qyzdary, ǵylym men ádebıettiń tanymal tul­ǵalary boldy.

Birinshi sessııanyń alǵash­qy kúnindegi otyrystyń kún tártibine jańa másele – Qazaq KSR-niń Prezıdentin taǵaıyndaý engizilip, Qazaqstan Kom­par­tııasy Ortalyq Komı­tetiniń birinshi hatshysy N.Á.Nazarbaev Prezıdent bolyp saılandy.

Men Joǵarǵy Keńeste ekonomıka ǵylymdarynyń doktory O.Sábdenov tóraǵalyq etken ǵylym men halyqqa bilim berý isin damytý máseleleri jónindegi komıtettiń múshesi boldym. Komıtette zań jobalarymen qatar, ǵylym-bilim­ge qatysty túrli máseleler talqylanyp, Bilim mınıstri Sh.Shaıahmetovtiń esebi jıi tyń­dalatyn. Osy jyl­dary ashyl­ǵanyna on shaq­ty jyl bolǵan Aqtaýdaǵy (ol kezde Shevchenko) «Qazaq polı­teh­nıkalyq ınstıtýtynyń jalpy tehnıkalyq fakýlteti» dep atalatyn oqý ornyn ınstıtýt fı­lıa­ly deńgeıinde qurý týraly talap qoıdym. Biraz talqylaýdan soń aldymen fılıal ashylyp, keıin Gýrev pedagogıka ınstıtýtynyń fılıaly kelip, keıin eki fılıal biri­gip ýnıversıtet bolyp irilen­di. Qazirgi Aqtaý qalasyndaǵy irgeli oqý orny, talaı jas mamannyń birneshe mamandyq boıynsha bilim alyp, maman bolyp shyǵýyna, el ıgiligine eńbek etýine joldama beretin bilim ordasy Sh.Esenov atyndaǵy KMTjIÝ osylaı dúnıege kelgen edi.

Joǵarǵy Keńeste 1988 jyly jabylyp qalǵan Mańǵystaý oblysyn qaıta qurý týraly bastamamyz da qoldaý taýyp, saılaýshylardyń depýtattarǵa bergen basty amanat-tapsyrmasy 1990 jyly 17 tamyzda oryndaldy. Osy kúni «Qazaq KSR-niń quramynda Mańǵystaý oblysyn qurý týraly» Joǵarǵy Keńes Tóralqasynyń tóraǵasy E.Asanbaev qol qoıǵan qaýly shyqty. El-jurt, belsendiler men ardagerler keńes odaǵy Kons­tıtýsııasynyń 6-babyna sáıkes oblystyq partııa komıtetiniń birin­shi hatshylyǵyna Á.Kekil­baevty usyndy, alaıda oblys basshylyǵynyń tizgini F.Novıkovke buıyrdy.

Depýtat retinde qat-qabat jumys ishinde júrip 1990 jyly ózgerister kezeńine kel­dik. Osy jyly mamyr aıyna deıin Baltyq boıy elderi men Armenııa Odaq quramynan shy­ǵyp, Ázerbaıjan men Grýzııa egemendik týraly deklarasııa­syn jarııalady. Qazaqstan m­en Qyrǵyzstannan basqa respýblıkalar maýsym-tamyz aı­larynda egemendik dek­lara­sııasyn qabyldap úlgerdi. Biz Qazaqstanda Prezıdent saı­­laǵannan keıin Memlekettik egemendik týraly deklarasııany ázirleýge kiristik. Qazan aıynda deklarasııa jobasyn komıtetterde talqylaý bastaldy. Balama jobalar usynǵandar boldy. Talqylaý úlken pikirtalaspen, óte qyzý júrdi. Ol oryndy da edi, óıtkeni deklarasııa bolashaq Konstıtýsııamyzdyń negizine aınalǵan respýblıkanyń tuńǵysh zań aktisi edi. Osylaısha 1990 jyly 25 qazanda Qazaqstannyń egemendik týraly deklarasııasy qabyldandy. Sóıtip, Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigin jarııalaý Qazaqstan úshin óz damýynyń jolyn derbes anyqtaý múmkindigin ashty, sonymen qatar táýelsiz Qazaqstan­nyń tuńǵysh Konstıtýsııasy­nyń jobasyn ázirleý kerektigi aıqyn boldy. Osy jyly 15 jeltoqsanda Joǵarǵy Keńestiń qaýlysymen onyń tóraǵasy basshylyq etken 35 adamnan turatyn Konstıtýsııalyq komıssııa quryldy. Osy jyl tolyqtaı bolashaq Konstıtýsııanyń tu­jyrymdamalyq erejelerin aıqyndaýǵa ketti. 1991 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy prezıdent saılaýynan keıin Konstıtýsııalyq komıssııanyń tóraǵasy bolyp tuńǵysh Prezıdentimiz N.Nazarbaev bekitildi.

1991 jylǵy 16 qazanda E.Asanbaev Qazaq KSR-i vıse-prezıdenti bolyp taǵa­ıyn­dalyp, Joǵarǵy Keńes tóraǵasy bolyp S.Ábdildın saılandy. Sessııada «Qazaq KSR-i Pre­zıdentin saılaý týraly» zań qabyldanyp, 1991 jylǵy 10 jeltoqsanda Qazaq KSR-in Qazaqstan Respýblıkasy dep ataý týraly zań, 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik Táýelsizdigi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańy qabyl­dandy. San-sapat jumystar tolqyny tunshyqtyrǵan sol alasapyran kezde S.Ábdildın meni 25 jeltoqsanda Joǵarǵy Keńes tóraǵasynyń orynbasary etip taǵaıyndady.

Meniń enshime Joǵarǵy Keńestiń barlyq sharýashy­lyq jaǵyn, onyń ishinde materıal­dyq-tehnıkalyq jab­dyq­taý, qaýi­psizdik máselesi, depý­tat­tardyń kelip-ketýine, ju­mys isteýine, júrip-turýy men demalýyna, áleýmettik, me­dı­sınalyq qyzmetpen qam­­tamasyz etý tıisti boldy, al qyzmettik mindetime Ult­tyq Bank jumysyn qada­ǵalaý, Konstıtýsııalyq Sot, Qazaq KSR Joǵarǵy soty, Qazaq KSR-i Joǵarǵy Tórelik soty­nyń, Qazaq KSR Bas pro­ký­ra­tý­rasynyń bıýdjetin, tıis­ti qarjy qurylymdarynan ke­ıin qarap, Keńes Tóralqasyna usy­nýym endi. Táýelsizdiktiń alǵash­qy jyldaryndaǵy eko­no­mı­kalyq, áleýmettik, qar­jy daǵ­darysy, qoldanystaǵy Reseı rýbli­niń qunsyzdanýy respýblıka bıýdjetine kún saıyn ózgeris engizýge májbúr etetin.

1990 jyly 15 jeltoqsanda «Qazaq SSR-daǵy menshik týra­ly» zańdy qabyldaýymyz – res­pýblıka qaramaǵyndaǵy zań­dylyqty damytýdyń mańyz­d­y satysy boldy. Osy aktide Qazaqstannyń barlyq tarı­hy­nyń ishinde menshiktiń negizg­i qaǵıdattary men quqyq uǵym­dary bekitildi. Zańnyń ózi zań aktileriniń birqatarynyń damýy úshin bazaǵa aınaldy. Táýelsiz memleketimiz damý­dyń naryqtyq ekonomıkalyq jolyna baǵyt alsa, kásip­kerliktiń túr-túri naryq­tyń negizi ekeni belgi­li. Sol sebepti 1992 jyl­ǵy 4 shil­dede Qazaqstan Respýblı­kasynyń Joǵarǵy Keńesi «Jeke kásip­kerlikti qorǵaý jáne qoldaý týraly» zań qabyldady. Osy zań kásipkerlikti qoldaý men qorǵaýdyń negizgi túrleri men ádisterin belgileıdi, memlekettiń jeke kásipkerlikke tikeleı aralasýdan bas tartý saıasatyn, jeke kásipkerlerdiń barynsha erkindigin, kommersııalyq qupııanyń qorǵalýyn jáne memlekettik organdar men laýazymdy adamdardyń jeke kásip­kerlerdiń quqyqtaryn buz­ǵany úshin jaýaptylyǵyn baıan­dy etedi. Sóıtip, azamattar­dyń jáne memlekettik emes zańdy tulǵalardyń ózderiniń jekemenshigine negizdelgen, táýe­kelmen jáne múliktik jaýap­kershiligine alynyp, júzege asyrylatyn, tabys tabýǵa arnalǵan bastamashylyq qyzmetke jol ashyldy. Qazirgi elimizde keń oryn alyp, el ekonomıkasyna ózindik úlesin qosyp otyrǵan shaǵyn, orta, úlken bıznestiń alǵashqy qadam basýyna múm­kindik berildi.

Ár salanyń tájirıbeli júırikterinen, elge tanymal tulǵalardan quralǵan Joǵarǵy Keńes óz qyzmetin joǵary kás­i­bı sheberlikpen atqardy. Sala­lar­ǵa qatysty kólemdi, keshendi, mazmundy-maǵynaly zańdar qabyldandy, el ishinde túrli sharalar uıymdastyrylyp, sheteldik saparlar boldy. Munyń bári táýelsiz Qazaq­stannyń aıaǵynan tik turyp, el bolyp ketýine ǵana negizdelgen mańyzdy qadamdar bolatyn. Men osy asa jaýapty kezeń­de táýelsiz elimizdiń ýyǵyn qa­daýshylar qatarynda bolǵa­nym­dy maqtanysh etemin.

Bıyl Prezıdent Q.Toqaevtyń bastamasymen 25 qazan – Respýblıka kúni bolyp qaıta belgilendi. Durys sheshim dep esepteımin. Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, biz bul kúnge qandaı qajyrly eńbektermen, úlken senimmen jetken edik, ol kezder sol qalpynda kóz aldymda. Kún-tún demeı, ýaqytpen sanas­paı ıyq tirestirip, úzeńgi qaǵys­tyra qyzmet etken azamat­tardyń búginde qatary sırep barady. Sondyqtan Res­pýb­lıka kúni – memleket tarı­hyndaǵy asa mańyzdy, aıtýly mereke, bul kúnde qanshama aza­mat­­tarymyzdyń bilim-biligi, qajyr-qaıraty, mańdaı teri men ultjandy peıili jatyr.

Qaıta oralǵan Respýblıka kúni qutty bolsyn!

Qaırolla EREJEPOV,

Joǵarǵy Keńestiń XII shaqyrylymy depýtaty,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri