Ulttyq ıdeıa jáne tarıhı derekter

Qazaqtanýdyń eń joǵary satysy ulttyq ıdeıany tabýmen órnekteledi. Eger ulttyq ıdeıanyń máni – ulttyń taǵdyr anyqtaǵysh tilegi, nıeti, ony ilgeri qadam basýǵa jumyldyrýshy faktor, kún tártibindegi basty má­seleni sheshýge baǵyshtalǵan mazmundy ári kesek oı desek, osylardyń jıyntyq formýlasy M.Dýlatuly dáıektegen «Oıan, qazaq!» tuǵyrnamasynda jatyr. Bul uran emes, Mir­ja­qyp­tyń óleńder jınaǵy da emes. Halyq qasiretin, zamana kelbetin dálme-dál aıqyndaǵan sáýegeılik. Shynynda da, eki ǵasyrǵa jýyq sozylǵan otarlaý, qorlyq pen zorlyq halyqtyń dúnıetanymyna, minezine, ómir saltyna, sharýashylyǵyna orasan zor nuqsan keltirip, eńse­sin túsirgen edi, aldy-artyn ba­ǵamdaý qasıetterinen aıyra bastaǵan-tyn.

«Oıan, qazaqtan!» ózgeshe jańa ulttyq ıdeıany dáıekteý 1917 jylǵy Aqpan tóńkerisi jeńisimen sheshimin tapty. Monarhııanyń qulaýy ishki Reseıdegi tárizdi Atyraý men Altaıdyń, Jetisý men Omby­nyń arasyn teńizdeı tolqytqan edi. Osynyń ózi «Oıan, qazaq!» ıdeıasynyń pármendiligin jáne bir aıǵaqtaǵany óz aldyna, jańa saıası kúshterdiń kúres sahnasyna shyǵýyna túrtki boldy. Kemel ulttyq ıdeıany tabý jolyndaǵy dodanyń aldyńǵy shebinde Ýaqytsha úkimet jaqtastary, Keńesterdi qoldaýshylar, panıslamıster, pantúrikshiler, árıne, Alash qozǵalysy belsendileri júrdi. Árqaısysy óz nusqasyn dáıektep usyndy. Degenmen ıntel­­lektýaldyq izdenisterdiń shyr­qaý bıigi birinshi jalpyqazaq sezinde usynylǵan «Qazaq avtonomııasy» ıdeıasy ekeni sóz­siz. Osylaısha, ulttyq ıdeıany kemeń­gerlikpen túzý Alash qozǵalysyn aspandatty, durys ulttyq ıdeıaǵa taban tiregen Alash zııalylary men oqyǵandary qazaq qoǵamy tarıhynyń jańa belesin ashty.

Keńestik Qazaqstandaǵy ult­tyq ıdeıanyń tarıhy men taǵ­dyryn bir aýyz sózben shıy­ryp aıtar bolsaq, ol – ultjandy tulǵalardyń qasireti men qý­ǵyn-súrginge ushyraǵany, ke­shegi áralýan ulttyq ıdeıany áý bas­taǵy tartymdy mán-ma­ǵy­­­­na­synan jurdaı bolǵan ýto­pııa­lyq sosıalıstik ıdeıanyń al­mas­tyrǵany, ol – óz elindegi, óz jerindegi biraz qazaqtyń kúshpen tańylǵan saıası-ıdeologııalyq tapshyl urandar men adasýlar áserinen qazaqtan jatsynýǵa bet túzegeni. Ultyn súıgen, so­sıa­lıstik eksperımentterden qara bulttaı tónip kele jat­qan apattyń sumdyǵyn qapysyz uǵynǵan rýhy bıik aqyn-jazý­shylar, ǵalymdar, jekelegen tulǵalar týǵan halqynyń tili, dini, mádenıeti, jeri úshin otqa kúıip, sýǵa túskenimen, qy­ly­shynan qan tamǵan tota­lı­tarlyq júıe Qazaqstanda tilge jeńil, júrekke jyly ulttyq ıdeıany túzýge de, halyqqa usy­nýǵa da jetkizbedi, kókteı sol­dyrdy. 20-30-jyldary Alash zııalylary qurbandyqqa shalynǵannan keıin ulttyq ıdeıany tabý baǵy­tyndaǵy talpynys­ty «ESEP» partııasynyń, «Jas tul­par» qozǵalysynyń dúnıege kel­geninen, «Qazaq ádebıeti», «Zerde» gazet-jýrnaldarynda­ǵy ult tarıhy, tili, mádenı mu­rasy jaıly jarııalanymdardan, Sh.Smahanulynyń qazaq mektepterin ashýǵa jantalasynan, 1979 jylǵy Selınograd, 1986 jylǵy Almaty oqıǵa­la­rynan kórgenimiz lázim. Áıtkenmen, baǵyt – maqsatqa týra jetkizetin dańǵyl jol emes. Keńestik 70 jyldyń ishin­de qısapsyz qasiretti basynan ótkizgen, demografııalyq az­shylyqtyń áserinen ulttyq bol­mys-bitiminen ajyraı jaz­daǵan bizdiń el táýelsizdiktiń ta­­baldyryǵynan kemel ulttyq ıdeıa­syz attaı saldy.

Oıy onǵa, sanasy sanǵa bó­linip otyrǵan qazaqqa ortaq ult­tyq ıdeıany taba qoıý ońaı mindet emes. Al qajettigin otansúı­­­gish rýhtaǵy árbir qazaqstan­dyq aza­mat sezinip otyrǵany aıdaı aqıqat. «Armansyz adam qanat­syz quspen teń», deıdi halqy­myz. Bir kezderi ornymen kóterilgen «Máńgilik el» tujyrymdamasy báseńdeı bastaǵan sekildi. Ult­tyq ıdeıasyz qala bersek, qanat­syz ultqa aınalarymyz sózsiz. Ulttyq ıdeıany tappaıynsha el­de júrip jatqan reformalar qa­ryn toıdyrýdyń ǵana mindetin atqaryp shyǵatyndaı kórinedi. Ulttyq ıdeıasy joq Qazaqstan­da ómir súrý qazaqtan basqanyń bárine maıdaı jaǵatyn shyǵar, biraq túptiń túbinde ókinishte qalatyny qazaqtar. О́zin-ózi ja­rylqamaǵandy basqalar ush­paq­qa shyǵarady deýdiń esh qısyny joq. Kóldeı jaıylyp kele jat­qan jahandanýdyń tabanynda janshylyp qalmaý úshin de ulttyq ıdeıanyń ózektigi men qa­jettigi kún sanap artyp keledi. Demek qarap otyrýǵa bolmaıdy.

Aldymen bizge qajet ulttyq ıdeıaǵa qoıylatyn talaptardy pysyqtap alý kerek. Birinshiden, ol ıdeıa Ata Zańymyzǵa qaıshy kelmeýge tıis. Iаǵnı násildik, ulttyq, dinı, genderlik kemsitý nemese dáripteýden alys tur­ǵany abzal. Ekinshiden, ult­tyq ıdeıa Qazaqstannyń atyn anyq­tap otyrǵan qazaq halqy­nyń muratyn ulyqtaýmen qo­sa, basqa dıasporalardyń tarıhı, dástúrli, etnostyq erek­she­ligine, ar-namysyna tımeıti­ni bylaı tursyn, qaıta soǵan qýat beretin faktorǵa aınalýyn qamtamasyz etetin bolsyn. Úshinshiden, ulttyq ıdeıanyń hronologııalyq bastapqy sáti belgili bolǵanmen, búgin de, erteń de sheksiz júzege asa be­retinin basa kórsetkeni jón. El­diń ishindegi, jer-jahandaǵy naqty ahýalǵa baılanysty onyń kózdegeni ózgerip, naqtylanyp otyratyny aıtpasa da túsinikti jaıt. Máselen, qazirdiń ózinde tarıhı Otanynda otyrǵan qa­zaqtar men dıaspora sanatynda shette júrgen qazaqtardyń ulttyq muraty birdeı deı al­maımyz. Birinshileri úshin Qazaq­stannyń búgini men erteńi basty másele bolsa, ekinshileri júrgen ortasynda qazaq bolyp qalý qamyn kóbirek jeıdi. Ýaqyt ótken saıyn ult muratyndaǵy osynaý aıyrmashylyq ulǵaı­masa, qabyspaıtyny aqıqat. Qytaıdaǵy qazaqtardyń keıin­gi tolqyny qytaılanyp, Túr­kııa­­daǵylar túriktenip bara ja­qany belgili. Myń ólip, myń tiri­lýmen azattyqqa jetken qa­zaqtyń taǵdyranyqtaǵysh ult­tyq ıdeıasy Qazaqstanda ǵana óz jemisin bere alady. Tabı­ǵı-tarıhı damý joldaryn álde­qashan tapqan, ishkeni – aldynda, ishpegeni artynda jýan ata elder úshin ulttyq ıdeıa kóp qa­jettiliktiń biri bolsa, endi esin jııa bastaǵan qazaqtarǵa, Qazaqstanǵa ulttyq ıdeıany us­taný buljymas zańdylyq dep paıymdaımyz. Tap osy zańdy­lyqty saqtamaǵandyqtan da elde tilge, dinge, BAQ-qa baılanysty daý-damaılardyń basy qaıtpaı turǵanyn moıyndaýymyz kerek.

Ideıa alǵashqyda boljam, oı, jospar túrinde dúnıege ke­ledi. Ýaqyt údesinen shyqqany joıqyn kúshke aınalady. Biraq «ár kállada bir qııal» degende­ıin, ómirde ne kóp – ıdeıa kóp. Onyń bárine tıisti kóńil bólip, jaq­sy-jamanyn ajyratyp otyrýǵa jalǵyz-jarym adam emes, tutas memlekettiń murshasy kele ber­meıdi. Áıtpese, fashızmge, totalıtarızmge, násilshildikke áke­­letin ıdeıalardy jórgeginde tunshyqtyrýǵa bolar edi ǵoı. О́skeleń ıdeıalardyń da joly birden bola qalmaıdy. Araǵa ǵasyrlar salyp tanylatyn ıdeıa­lar bar. Qazaqstandyq ulttyq ıdeıanyń búgingi áleýeti de osy taqylettes. Kezinde Kereı men Jánibekke, Táýke men Abylaı­ǵa kúsh bergen ol azattyqtyń 30 jyly boıy eles bolyp, Altaı men Atyraýdy, Jetisý men Sary­arqany, Túrkistan – Turandy kezip júrdi. Bıliktiń, baılyq­tyń qoldaýynsyz elestiń baǵy ­ashylatynyna kózimiz jet­ti. Al tap sol eleske lańkestik pı­ǵyldaǵy kúshter ıelik etip ketse, qoǵamǵa az qasiret ákelmeıtinin tarıh áldeneshe dáleldegen.

Qazirgi Qazaqstanda bılik pen baılyq – egiz uǵym. Bılik baı­lyqqa jol ashady, baılyq bılikke jetkizedi. Durysy – árqaısy­nyń óz keńistigi, óz oıyn alańy, erejesi bolǵany. Keleshekte bulardyń ara­jigi ashylar. Sonda da aıtarymyz mynaý: bılik pen baılyqtyń qoıan-qoltyq astasyp ketýi at tóbelindeı qa­ýym­nyń saıası-ekonomıkalyq egoızmin alshańdatyp, qanaty qa­taımaǵan demokratııa men ult­tyq qaýipsizdikke kesirin tı­gizedi. Túptiń túbinde monopolııany týǵyzbaı qoımaıdy. Al monopolııa irip-shirýdiń basy ekeni beseneden belgili.  Munyń qaýipti zııany qańtar oqıǵasyn­da  boı kórsetti. Qazaqstandaǵy bılik pen baılyq ıeleri ulttyq ıdeıaǵa bastaryn aýyrtpaǵany bylaı tursyn, fırmalaryna, kásiporyndaryna, kazıno-klýbtaryna qazaqsha ataý berýdi qımaıdy. Bul azdaı, bılik pen baılyqtyń basy-qasyndaǵy adam faktory ulttyq, dálirek aıtsaq, qazaqtyq dilge, rýhqa sýarylmaǵan. Passıonarlyq tul­ǵalarǵa zárýlik ulǵaıǵan my­na zamanda olardyń arasynda ádil básekede jeńip shyqqandar meılinshe az, kóbi «barmaq basty, kóz qystymen» baılyqty, bılikti enshilegender. Mundaılardyń ultjandylyǵy, ultshyldyǵy tiliniń ushynda ǵana. Abaısha aıtsaq, ózi mal bolǵan soń maldan basqa qyzyǵy joq. Al endi buǵan naryqtyq qatynasqa kóshý, álemdik ekonomıkalyq ke­ńistikke ený Qazaqstandaǵy iri býrjýa­ny baıyrǵy ult ókilderinen emes, basqa etnostar esebinen qalyptastyrǵanyn qosyńyz. Baı ári kórkem memlekettik tildiń jumys istemeı turǵany da osydan. Qazaq elinde memlekettik mártebesin tolyq ıelengen qa­zaq tilinsiz ulttyq ıdeıa sy­ńar qa­natymen jer sabalaǵan dár­men­siz qustaı. Ulttyq ıdeıasy bulyńǵyr eldegi bılik op-ońaı qatelesýge, baılyq orynsyz shaı­qalyp tógilýge beıim turady.

Ulttyq ıdeıanyń bary men joǵyn tııanaqtaýǵa jurttan buryn ǵalymdar kirisip ketti. A.Aıtaly, A.Seı­dimbek, Á.Ǵalı, A.Shárip, taǵy basqa bi­lim­pazdardyń qalamynan týǵan eńbekter qo­ǵamdyq sanaǵa ıgi áser etkeni sóz­siz. Biraq bul jet­kiliksiz bo­lyp shyqty. «Ta­rıh – tym ja­ýapty is, ony tarıh­shylarǵa senip tapsyrýǵa bolmaıdy», de­gen eken aǵylshyn saıasatkeri Ian Makleod. Ult­tyq ıdeıanyń arqalap turǵan júgi ǵylymı oıtolǵaýmen jer­den bir eli de kóterilmedi, qaı­ta salmaqtana tústi. О́ıtkeni ulttyq ıdeıaǵa tap búgin keregi tolaǵaı sóz ǵana emes, naqty is. Al istiń júzege asýy úshin saıası-memlekettik she­shim qa­jet. 1991-2022 jyldar táji­rı­besinen uqqanymyz: ulttyq ıdeıany anyqtaýǵa Prezıdent, Parlament, Úkimet resmı túrde aralasqanda ǵana oń nátıje­den úmittenýge bolady. Ashyq ta ja­rııa memlekettik qoldaýsyz ult­tyq ıdeıanyń tamyryna qan júgirmeıdi. Sonda ǵana bul isten zııaly qaýym, saıası partııa­lar, qoǵamdyq birlestikter, úkimettik emes uıymdar, BAQ tys qalmaı, qoǵamdyq sanadaǵy búgingi sa­mar­qaýlyq joıylar edi.

Keıbir áriptesterimizdiń ýájine qulaq qoısaq, ulttyq ıdeıa máselesin is júzinde sheshýge Ata Zańymyzdyń tıisti babynda­ǵy ıdeologııalyq plıýralızmdi qýattaǵan talap kese-kóldeneń turatyn tárizdi. Shyntýaıtynda bul baptyń esh kedergisi joq. Tek ıdeıa men ıdeologııa arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq jatqanyn uǵyna bilsek jarady. Ideologııa degenimiz – birin-biri tolyqtyratyn, birinen biri týyndaıtyn, arasynan qyl ót­peıtin ıdeıalardyń jıyntyq júıesi. Ondaı júıeniń markstik-lenındik ıdeologııa dep atalatyn taptyq túri keshe ǵana qurdymǵa ketken. Ras, búgingi Qazaqstanda resmı moıyndal­ǵan memlekettik ıdeologııa joq. Biraq mán-maǵynasy ulttyq ıdeıa­dan qylaýdaı ajyraǵysyz mem­lekettik baǵdarlamalary  jú­zege asqanyn, asyp jatqanyn, asa da beredi dep senemiz.

Tarıh ǵylymynyń qanaty – derekter. Ulttyq ıdeıanyń bol­mysy men máni, jańǵyrýy men bolashaǵy da ulan-ǵaıyr derek­terdi ǵylymı aınalymǵa qos­qanda ǵana dáıekteledi. Endeshe, Ádiletti Qazaqstan tusynda ulttyq ıdeıany ornyqtyrý men tarıhı derekterdi taldaýdy teń ustaıtyn jańa býyn mamandardy daıarlaýǵa bárimiz de jaýaptymyz.

Hankeldi ÁBJANOV,

UǴA akademıgi