Shekaralyq aımaqtar qaı kezde de ıntegrasııalyq úderisterdiń baılanystyrýshy býyny bolyp keledi. О́zderine júktelgen osyndaı mereıli mindet pen jaýapkershilik júgin tereń sezine bilgen janashyrlar ótken aptada Qazaqstannyń batystaǵy qaqpasy Oral qalasynda «KAZSERVEX» halyqaralyq forýmyn uıymdastyrýǵa bastamashy boldy. Oı júgirte qarasaq munda kún tártibine qoıylǵan másele óte salmaqty. Bul – munaı-gaz salasyndaǵy servıstik qyzmet jáne mashına jasaý dep atalady. Taqyrypta atalǵandaı, Qazaqstandaǵy munaı jáne gaz ken oryndaryn birlesip ıgerip jatqan áriptester úshin munyń ózi kókeıkesti ári ózekti másele.
Halyqaralyq forýmda elimizde munaı-gaz salasyn odan ári damytý jónindegi birinshi kezektegi mindetter jáne jedel keshendi kózqaras turǵysynan sheshýdi qajet etetin qadaý-qadaý máseleler talqylandy. Iá, respýblıkamyzda Elbasy bastamasy boıynsha mashına jasaý jobalarynyń júzege asa bastaǵanyna da biraz jyl ótti. Sodan beri bul sala úzdiksiz alǵa damý ústinde. Osy úrdis ózimen-ózi tomaǵa tuıyqtalyp qalmaı kórshi memleketter arasyndaǵy áriptestik baılanystardy odan ári tereńdetý qajettigin alǵa tartýda. Bul aldaǵy aılardyń birinde qol qoıylady dep kútilip júrgen Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq talaptaryna da tolyq sáıkes keledi.
Búgingi basty mindettiń biri – munaı-gaz salasynda da syrtqy naryqtyq keńistikti keńeıtý jáne aýqymyn ulǵaıtý bolmaq. Al onyń jelisin básekelestikke tótep bere alatyn ónimder shyǵarý men eńbek ónimdiligin kóterý arqyly ósirýge qashanda jol ashyq. Bul úshin birinshi kezekte eldegi tehnologııalyq parkter qyzmetin jańǵyrtýdyń orny erekshe. Dál qazirgi kúni respýblıkamyzda jumys istep turǵan óndiris oryndaryn jańǵyrtý asa kóp qıyndyq keltire qoımaıdy. О́ıtkeni, oǵan memleket tarapynan tıisti qoldaý tetikteri jasalǵan. Sony utymdy ári tıimdi paıdalana bilsek bolǵany. Basqosýda sóz alǵan Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev óz sózin osy arnadan sabaqtady.
Sondaı-aq, forýmda aıtylǵandaı, búgingi kúni mashına jasaý jáne servıstik qyzmet salasynda otandyq kásiporyndar qol jetkizgen jetistikter az emes. Onyń oń mysaldary jyl saıyn qazaqstandyq úlestiń satylap ósý úrdisinen de kórinis taba alady. Aıtalyq, qazirgi qolda bar derekter boıynsha 2010 jyly onyń mólsheri 681 mıllıard teńgeni nemese 45,2 paıyzdy qurasa, 2013 jyly 1 trıllıon 560 mıllıard teńgege nemese 57,3 paıyzǵa ósken. Bir qaraǵanda qanaǵat tutýǵa ábden turatyndaı-aq derekter.
Alaıda, buǵan deıingi jasalǵan taldaýlar men saraptamalar jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń satyp alý qurylymyndaǵy qazaqstandyq kásiporyndardyń ıgergen taýarlary «tuzy tatymaıtyndaı» deńgeıde ekenin kórsetedi. Sonymen birge servıstik qyzmet túrleri tizimi de tym shekteýli. Sol sebepten de bular asa kóp qarjyny qajetsinbeıtin taýarlar men qyzmetter qataryna kiretinin jasyryp qalýdyń esh reti joq.
Qazir munaı qabattaryn tylsym tereńnen alý men ıgerýdiń qajettiligi týyndap otyr. Mundaı jaǵdaıda búgingi kúnge deıin qoldanylyp kelgen qural-jabdyqtar jańa kúrdeli de ozyq talaptar úshin moraldyq turǵydan eskirgen dep sanalatyny aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan da munaı-gaz shıkizatyn óte tereń qabattardan alý úshin dástúrli qondyrǵylardan bas tartyp, arnaıy jabdyqtardy, hımııalyq reagentter men materıaldardy paıdalanýǵa týra keledi.
Elimizde sońǵy álemdik standarttarǵa jaýap bere alatyn ozyq tehnologııalardy jetkizý Munaı jáne gaz mınıstrliginiń quzyrynda. Solaı deı tursaq ta, onyń ózi munaı-gaz shıkizatyn óndirýmen aınalysatyn kez kelgen qurylymdarǵa shúlenshe taratyla bermese kerek. Iаǵnı, zamanaýı tehnologııalar birinshi kezekte áleýeti zor, biliktiligi men múmkindigi mol, kásibı sheberligi joǵary munaı-gaz, mashına jasaý jáne servıstik salalyq vedomstvolarǵa joldanbaq. Bul jóninde halyqaralyq basqosýǵa qatysýshylarǵa Munaı jáne gaz vıse-mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev aıtyp berdi.
Sońǵy kezde Qazaqstandaǵy Qarashyǵanaq, Qashaǵan jáne Teńiz ken oryndary jobalarynyń jańa kezeńi bastalǵany belgili. Soǵan sáıkes onyń aýqymyn keńeıtýmen birge kúrdeli tehnologııalyq úderisterdi de iske asyrý qajettigi týyndap otyr. Bul úrdis óz kezeginde oǵan otandyq kompanııalardy da kóbirek qatystyrý qajettigin uqtyrady. Joǵaryda aıtylǵandaı, olardyń munaı-gaz jobalaryna qatysý úlesi oraıynda sheshimin taýyp úlgermegen máseleler men kereǵarlyqtar da joq emes. Qazirgi kúni muny retke keltirý isi kezek kúttirmeıdi. Osy oraıda «Teńizshevroıl» JShS-da aldaǵy ýaqytta qazaqstandyq merdigerlerdi joba jumysyna barynsha kóbirek qamtý sharalary qolǵa alynbaq. Onyń bolashaq keńeıtilý kólemi 24 mıllıard AQSh dollaryn quraıdy. Sonyń ishinde kenish jetekshileri sheteldik jáne qazaqstandyq kompanııalar arasynda birlesken kásiporyndar men konsorsıýmdar qurý jóninde naqty is-sharalar keshenin belgilep otyrǵany da jaǵymdy jaıt. О́z kezeginde jergilikti mashına jasaýshy kompanııalar da jer qoınaýyn paıdalanýshylardyń talaptarynan shyǵa alatynyna kúmán keltirýge bolmaıdy. Osyndaı úlgili otandyq óndiristiń biri «ZenıtTehServıs» JShS bolyp tabylady.
Túıindep aıtqanda, áriptester arasynda jańa tehnologııalardy engizý máseleleri salany túbegeıli jańǵyrtýdyń basty tutqasyna aınalýda. Sondaı-aq, forýmda Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary Rahymbek Ámirjanov ishki jáne syrtqy naryq keńistikterin keńeıtý úshin shekaralas óńirlerdiń bir-birimen baılanysyn odan ári nyǵaıtý máselelerin kóterdi. Osy oraıda ol munaı-gaz salasynda klasterler qurý qajettiligin de tilge tıek etti. Bul usynys forýmǵa qatysqan sheteldik, sonyń ishinde reseılik kompanııalar tarapynan da qoldaý tapty. Ári onyń ókilderi Qazaqstanda birlesken kásiporyndar qurý josparyn qazirdiń ózinde oılastyryp qoıǵandaryn jetkizdi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan».
Batys Qazaqstan oblysy.