Teriskeı tarıhy tereńdeıdi

Jýyrda Sh.Ýálıhanov atyn­da­ǵy Tarıh jáne etnologııa ıns­tı­týtynyń dırektory Zııabek Qabyldınov pen ýnıversıtet rektory Erlan Sholanovtyń aty­na Ǵylym jáne joǵary bi­lim mınıstrliginen ruqsat hat keldi. So­nyń nátıjesinde, Sh.Ýálı­ha­nov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń fılıaly eseptik tirkeýden ótip, resmı túrde ashyldy. Qazir fılıaldy qurýdyń uıymdastyrý ju­mys­tary júrgizilip jatyr. Fı­lıaldardy ornalastyrý úshin ýnıversıtet ǵımaratynan kólemi 111,2 sharshy metr bolatyn oryn bólinip, materıaldyq-tehnıkalyq jab­dyq­tarmen qamtamasyz etile­di. Sonymen qatar fılıaldar ǵy­lymı qyzmetkerlermen qamty­lyp, to­lyq jumys isteýi úshin Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵy­lym komıteti tarapynan 2023 jyl­dan bastap bazalyq qarjy­lan­dyrý kózdelip otyr.

Buǵan deıin elimizdiń soltústik óńiri bilikti tarıhshylardyń nazaryna túspegen-di. Tarıhtyń uńǵyl-shuńǵylymen tek jergilikti ólketa­nýshylar men áýesqoılar ǵana shu­ǵyldanyp, tarıhı pýblı­sıs­tıkalyq eńbekter jazyldy. Ási­rese «Asyl mura» ortaly­ǵyn­da qyzmet istegen Qaırolla Mu­qanov, Sosıal Jumabaev, Ǵalym Qadyralın, fılolog Zar­qyn Taıshybaı, arhıvshi Sáýle Málikova jáne basqa da ólke tarıhyna janashyrlyq bildirgen jandar kóptegen máseleni res­pýb­lıka halqyna tanytty. Sol eńbekterdiń ózinen ólke tarıhynyń san qatparly ekendigi kórinip tura­tyn. Alash qozǵalysy jáne oǵan qatysqan tulǵalar ómiri Qyzyljar óńirin Alashtyń bir ortalyǵy dep tanýǵa negiz bolarlyq edi. Qazaqtan shyqqan alǵashqy mıllıonerlerdiń biri, mesenat Áltı qajynyń aýylynda 10 myńdaı adam jı­nalǵan Alash forýmy da tolyq zerttelgen joq. Endi sol tumsa ta­rıh­tyń qatparlaryna kásibı zert­teý­shi­lerdiń den qoıatyn kezi keldi. О́ńirdiń ejelgi dáýirden qa­zir­ge deıingi tarıhyn tyń derek­ter­ge súıene otyryp jan-jaq­ty zertteý, nátıjelerin jarııa­laý, mamandar daıarlaý, baǵdar­la­­malyq-nysanalyq, granttyq qarjylandyrý konkýrstaryna qatysý, tarıh, arheologııa, etnologııa mamandyqtary boıynsha bakalavrıat, magıstratýra, PhD doktorantýra ashý jáne t.b. jumystar qolǵa alynady. Ǵylymı-zertteý ınstıtýttar fılıaldarynyń ashylýy aıasynda óńirde tarıhshy, arheo­log, etnolog mamandaryn daıar­­laıtyn ǵalymdardy tartý da al­daǵy ýaqyt enshisinde.

M.Qozybaev atyndaǵy Sol­tús­tik Qazaqstan ýnıversıteti rek­to­rynyń keńesshisi, tarıh ǵy­­lymdarynyń doktory Aqmaral Ybyraevanyń aıtýyna qaraǵanda, qazir Á.Marǵulan atyndaǵy Arheo­lo­g­ııa ınstıtýtynyń bas dırektory Aqan Ońǵar men M.Qozybaev atyndaǵy SQÝ rektory Erlan Sho­la­novtyń mınıstrlikke jazyl­ǵan usynys haty da qaralyp, ruqsat qaǵaz kelgen. Ázirge osy ǵylymı zertteý ınstıtýty Soltústik Qa­zaq­stan óńiriniń arheologııalyq eskertkishterin esepke alý, qorǵaý jáne zertteý maqsatyndaǵy arnaıy baǵdarlama ázirlep jatyr. Bıyl tamyz aıynda Arheologııa ınstıtýty M.Qozybaev ýnıversıtetiniń ǵalym­darymen birlesip Ǵy­lym ko­mıteti jarııalaǵan baǵdar­la­ma­ly-nysanaly qarjylandyrý konkýrsyna «Soltústik Qazaqstan oblysynyń arheologııalyq mura­syn keshendi zertteý, saqtaý jáne nasıhattaý» taqyrybynda arnaıy ǵylymı joba usynyp, qatysyp otyr. Eger nátıje oń sheshilse, eli­mizdiń soltústik óńirindegi ejelgi jáne orta ǵasyrlardaǵy biraz má­se­le jan-jaqty zerdelenip, ja­ryqqa shyǵar edi. «ǴZI-lar fılıal­darynyń Soltústik Qazaq­stan ýnıversıtetiniń bazasynda ashylýyn óńirimizge jumys saparymen kelgende Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbek qyzý qoldaıtynyn aıtty», deıdi Aqmaral Ǵosmanqyzy.

Belgili ǵylymı-zertteý ıns­­­tı­týt­­tarynyń fılıalda­ryn ashý máselesi bıyl 3 naý­ry­­­­z­da M.Qozybaev atyn­daǵy Sol­­­tústik Qazaqstan ýnıver­sı­te­tiniń qabyrǵasynda respýb­lı­ka mektepteriniń tarıh páni muǵa­­limderine arnalǵan sezde kóte­ril­di. Tarıhshylar qaýymyn top­tastyrǵan sol jıynnyń «Tá­ýel­sizdiktiń tarlany» atanǵan ta­rıh­shy-ǵalym, akademık Manash Qabashulynyń esimin alyp otyrǵan joǵary oqý ornynda ótýiniń ózindik mańyzy bolǵanyn da aıta ketý kerek. Osy sezde Memleket basshysy Q.Toqaevtyń «Táýelsizdik bárinen qymbat» maqalasyn negizge alyp, tarıh ǵylymyn damytý boıynsha mańyzdy tapsyrmalar belgilengeni, sol tapsyrmalar aıasynda «Otan tarıhy» pánin oqytýdyń tujyrymdamalyq ja­ńa jobasynyń ázirlenetini, «Qa­zaqstan tarıhy» akademııalyq 7 tomdyq jınaǵynyń daıyndalatyny aıtylyp, qazirgi tańda tarıh pániniń tárbıelik máni, mınıstrlik tarapynan bul pánge degen kózqarastyń jańarǵany atalǵan. Sonymen birge sol kezdegi Bilim jáne ǵylym mı­nıstri A.Aı­ma­ǵambetovke qa­zirgi tańda óńirdiń tarıhy men mádenıetiniń zerttelýiniń kenje qalǵany, ony júzege asyrý úshin arnaıy baǵ­dar­lamaly-nysanalyq qarjy­lan­dyrý baǵdarlamasynyń qajet­tigi, tarıhshy, arheolog, et­no­log ǵalymdardy tartý úshin ǵy­ly­mı-zertteý ınstıtýttarynyń fılıaldaryn ashý qajettigi jaıynda soltústikqazaqstandyq ǵalymdar mańyzdy usynystar jasaǵan. Sol usynystar qabyldandy. Mine, endi fılıaldardyń ashylý prosesi júrip jatyr.

Bolashaqta osy fılıaldardan Qazaqstannyń aýmaqtyq tu­tas­­ty­ǵyna kóz alartqan keıbir aran­da­tý­shy­lyq málimdemelerdi túbirimen joqqa shyǵaratyn ǵylymı tu­jy­rym­dar da da­ıyndalady. Bul, ásire­se qazirgi geosaıası jaǵdaıda stra­tegııalyq mańyzy zor qujat bolary sózsiz. Zertteýler Soltústik Qazaqstan oblysy aýmaǵymen ǵana shektelmeı, Qostanaı, Pavlodar, Aqmola óńirlerin de qamtıdy. Keshendi zertteýlerdiń tabys­ty bolýy úshin baǵdarlamaly ny­san­dy qarjylandyrý konkýrs­ta­ryna tyń jobalar usyný ar­qyly qatysý óz nátıjesin be­reri anyq. Jobalardyń negizgi maqsaty – tarıhı-mádenı jáne tabıǵı murany saqtaý jáne keńinen paıdalaný úshin múmkindikter beretin Qazaqstannyń soltústik oblystarynyń ejelgi zamannan búginge deıingi tarıhı damýy týraly jan-jaqty, tereń zerdeleý jáne birtutas túsinik qalyptastyrý. Bul qatarda, ásirese ejel­gi Botaı qonysynyń, Skıf-saq máde­nıetiniń, Túrki qaǵanatynyń, Qypshaq memleketiniń, Qımaq memleketiniń, Altyn Ordanyń, Sibir handyǵynyń jáne Qazaq handyǵynyń bir bóligi bolǵan Qazaqstannyń soltústik aıma­ǵy­nyń ejelgi, ortaǵasyrlyq kezeńin arheologııalyq qazba jumystary men tarıhı ǵylymı zertteýler júrgizý arqyly zerdeleý aýqymdy sharýa. Sondaı-aq Qazaqstannyń soltústik oblystarynyń jańa za­man­daǵy tarıhyn jan-jaqty zerdeleý, ásirese Reseı ımpe­rııa­synyń otarlaý saıasatyn, joń­­ǵar shapqynshylyǵyna, ult-azat­tyq kóterilisterge, kóshi-qon úde­ris­terine qarsy kúresti zertteý, kór­shi halyqpen ózara is-qımylda qazaq halqynyń sharýashylyq-mádenı tıpteri erekshelikteriniń negizgi ózgeristerin anyqtap, jańa kózqaras qalyptastyrý usy­ny­latyn jobalardyń ózegi bolýy kerek. Soltústik Qazaqstan óńi­rin­degi Alash qozǵalysy, Alash qaıratkerleriniń ómiri men qyz­meti, mol rýhanı murasy, sonymen qatar tarıhı ataýlardy qaıtarý maqsatynda óńirdiń onomastıka jáne toponımıka máselelerin zerdeleý de nazardan tys qalmaýǵa tıis.

PETROPAVL