Kórikti meken kórinisi

Kóz ushynda kógildir saǵymǵa oran­ǵan, egiz jaratylǵan qos shoqy qylań beredi. Syrly symbaty arýdaı ásem, eteginen ushar basyna deıin máńgi jasyl qaraǵaılarmen kómkerilgen, ara-tura kezigetin qoldyń salasyndaı aq qaıyńdarmen ajarlanǵan Aıyrtaý sho­qysy. Biz at basyn irikken Aıyrtaý aýy­lynan batysqa qaraı betteseńiz, qalyń jynysty qaq jaryp ótetin jol osy shoqynyń irgesine jetektep alyp keledi. Jetkenshe qos qaptalyńyzdaǵy kilkigen ǵajaıyp kórkemdikke kóz sýa­rasyz. Jiliktiń maıyndaı aýasy qan­daı taza, móldir. Kókiregińdi kerip, juta bergiń keledi. Shoqy shanshyla bitken­dikten ushar basyna shyǵý qıyn. Sál-pál tákapparlaý tárizdi me, qalaı? Qoıyndasa jaralǵandyqtan egiz shoqy bir-birinen aınymaıtyn tárizdi. Zer salyp qarasańyz, oń ıyǵy, birese sol ıyǵy bıikteý bolyp kórinedi. Qozykósh jerden jataǵandaý bolyp kóringenimen, dál janyna kelip joǵaryǵa kóz salsańyz, taqııań jerge túserdeı bıik. El ishinde Aıyrtaý shoqysy týraly ádemi ańyz da kóp. Sonyń birin aıta ketelik.

Este joq eski zaman. Masatydaı qul­pyrǵan, qoınyna qut-bereke daryǵan, topyraǵyna kıe baılanǵan, tabıǵaty tamyljyǵan Alash dalasyna kimder qy­zyqpaǵan. Kók temirdi qursanǵan syń­syǵan qalyń qol tónip keledi. Myna jerdi, osynaý ǵajaıyp ólkeni baýyryna baspaq. Áıtse de, el bolǵan soń erleri bolmaq. Er bolǵan soń eli men jerin qorǵamaq. Osy tóńirekte jaılaǵan qalyń eldiń ishinde aǵaıyndy jaýjúrek eki batyr bar eken. Qara bulttaı tutasyp kelgen qalyń jaýǵa qarsy at jalyn tartyp minýge jaraıtyn azamattyń basyn qurap, qarsy shyǵady. Kún soǵysady, tún soǵysady. Áıtse de, týǵan jerdiń topyraǵyn zulym jaýdyń tabanyna taptatpaımyz dep shybyn janyn shúberekke túıip, el qorǵaǵan aǵaıyndy eki jigit sadaq oǵynan mert bolady. Álde perishte kóńildegi elge degen, jerge degen peıildiń áseri me eken, jaı ǵana joǵalyp ketpeı aǵasy úlken, inisi kishkentaı shoqyǵa aınalyp ketedi. Mine, bir-birin qushaqtap, baýyryna basyp turǵan qos shoqy osy Aıyrtaý shoqysy. Ońynan qarasań biri, solynan qarasań ekinshisi bıik kórinetindigi ekeýi de teńdes, kúsh-qýaty bir-birine para-par, maqsat-muraty da, asyl armany da ortaq batyrlar. Jaı turǵan joq, bıik-bıik qaraǵaılarmen ushar basyn meńzep, appaq qaıyńdarynyń jasyl japyraǵymen sybdyrlatyp syr shertip, qoınynda ósken, órken jaıǵan qalyń elge óz elińdi, óz jerińdi dál bizderdeı súıe bil, qorǵaı bil degen tereń oıdy meńzep turǵandaı. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, Aıyrtaýdyń qos qaptalyna tyrbıyp tal ósipti. Baıaǵy qara nıetti jaý qolynyń qara qany sýdaı shashylǵan topyraqta ósken óskin deıdi. Al bergi bet qyryq kún shildede qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta jıdekke tunyp turady. Salt atpen aǵash aralasańyz, at tuıaǵy jıdektiń sóline qyp-qyzyl bolyp boıalyp qalar edi. Nárli, tátti jemis. El qorǵaǵan qyrshyn jastardyń opat bolǵan alqabyna ósip shyqqan, sondyqtan narttaı qyzaryp turady deıdi biletinder.

Kókshetaý qalasynan alpys shaqyrym árirek, ońtústik batysqa qaraı kilemdeı qulpyrǵan quıqaly óńirdi alyp jatqan saıabaqtyń jalpy kólemi – 182 076 gektar. Ulttyq parktiń quramyna Zerendi, Shalqar, Imantaý, Aıyrtaý atyrabynyń taýly, ormandy alqaptary men kúmis kólderi kiredi. Sóz arasynda parktiń negizgi mindetterin bir aýyz sózben aıta ketelik. Aldymen osy atadan balaǵa mura bolyp qalatyn tańǵajaıyp tabıǵat keshenderi men móldir syry meltektegen mádenı muralardyń ǵajaıyp ansambl qurap turǵan birligin saqtaý, ǵylymı ádistemelik negizderdi engizý, tarıhı-mádenı keshenderdi meılinshe qorǵaý. Bul ólkede sırek kezdesetin, tipti múlde azaıyp bara jatqan tabıǵı aǵza­lar bar. Qymbat qazyna. Taǵy bir aıta keter jaıt, tabıǵat eskertkishterine baı. Týrısterdi de tartatyny sondyqtan. Qa­zirgi zamannyń týrısteri kúmis kólge sho­mylyp, maıda qumǵa aýnaǵannan góri ejelgi zamandaǵy el tarıhyn bilmekke qumar. Al olardyń suranysyn ótep, kóki­rekterine rýhanı qazynany tolaıym qota­ryp berýge dál osy parktiń múmkindigi mol.

Mine, 300 metr bıiktikke baryp ekige aıyrylatyn, biraq etegi ortaq, negizi bir jymdasqan Aıyrtaý shoqysy dál osyndaı tabıǵattyń óz qolymen bar múmkindigin sarp etip týdyrǵan ajarly eskertkishi.

– Tasaraldy kórdiń be? – deıdi parktiń bas dırektory Erbol Saǵdıev, – darqan tabıǵattyń ǵajaıyp eskertkishi emes pe? Biz osyndaı jerimizdi qadirleı bilýimiz kerek. Jalǵyz ózimiz emes, ós­keleń ur­paqty da týǵan jerin qurmetteı bilýge baýlyp, olardyń kókirekterine súıis­pen­shilik sezimin uıalatsaq, ilkiden kele jatqan ár nárseniń qadirin biler qasıet sabaqtastyǵyn tabar edi.

Mine, mynaý Tasaral sulýlyǵyn sı­pattaýǵa til jetpeıtin tabıǵattyń ǵa­jaıyp bir múıisi. Ǵalymdardyń paıym­daýyna qaraǵanda, jańbyr men jeldiń áserinen paıda bolǵan. Ekzotıkalyq jartastar, ártúrli pishindegi tastardyń sýretin adam sala almas edi. Sondyqtan da, tabıǵat atty dananyń, tabıǵaty atty sheberdiń qudiretine bas ıesiń. Aral­da ıtmuryn, tańqýraı, qaraqat tárizdi ósimdikter ósedi. Tý sonaý eteginen ushar bıigine deıin qylqan japyraqty orman kómkerip, sulýlyq sıpatyn elden erek árlen­dire túsken. Qolsozym jerden ká­dimgi qaraǵaı butaqtaryn ıip, sálem ber­gendeı bolady. Mine, mynaý saqaldy qaıyń, uıysa bitken shıe aǵashy. Ásheıinde tuqy­myn qara jer­diń qoınaýyna sińirip, baladaı mápelep kútseń úıdiń janynda óser-óspesi belgisiz tańqýraı. Kúmis kólde sýjylan bar degende, ishimizdi tartyp qaldyq. Estigenimiz bolmasa kórmeppiz. Ári kádimgi surjylan degen ásirelep aıt­qanda qadam basqan saıy­n kezdesetin sııaqty.

– «Kókshetaý» dendroparkiniń negizi 1904 jyly qalanǵan, – deıdi Erbol Bolatuly, – odan beri qansha zaman?.. Osy bir qamqorlyqtyń arqasynda kórkem tabıǵatymyzdyń sulý júzine syzat tús­peı saqtalyp qalǵan. Aıyrtaý fılıaly Syrymbet-Túkti ormanshylyǵynyń soltústik-batys bóliginde ornalasqan. Den­­droparktiń jalpy aýmaǵy – 28,9 gektar. Júz jyldyq tarıhy bar parktiń ekpe aǵashtaryna únemi baqylaý júrgizilip otyrady. Tabıǵı qaıyń shoqtar negizinde ártúrli buta tuqymdas aǵash egý de qolǵa alynǵan. Alǵashqy otyr­ǵyzý jumystary 1904-1905 jyldary júr­gizilipti. Qazir munda qaraǵaı, shyrsha, balqaraǵaı, qaıyń, kókterek, usaq japy­raqty jóke, terek, tatar úıeńkisi, úshkil japyraqty úıeńki, alma jáne maıqaraǵaı ósedi. Buta tuqymdastardan sary akasııa, jupargúl, kúnjara, tańqýraı, qara jáne altyn tústes qaraqat, aıýbadam, toshala jáne basqa da túrleri bar. Taǵy bir aıta keterligi, dendroparktiń ońtústik-batys jaq aýmaǵynda 1962-1963 jyldary otyr­ǵyzylǵan jemis baǵy bar eken.

Sóz arasynda parktiń janýarlar men ósimdikter álemine óte baı ekenin aıta ketelik. Bir ǵana omyrtqaly janýarlardyń faýnasy 293 túrdi quraıdy. Sibir taıgasyna jatatyn janýarlar túrleri de mol. Máselen, bulan, sileýsin, orman sýsary, aqkis. Sondaı-aq munda qur, borsyq, elik jıi kezdesedi. Al sýy móldir kólderde sý egeýquıryǵy, sý ondatry mekendeıdi.

Soltústiktiń qatal ekendigi belgili. Parktegi qyrýar ańnyń qystan qysylmaı shyǵýy óz aldyna bir mindet. Sondyqtan, aǵash arasyn qar qalyń basqan kezde qajet bolatyn ań azyǵy da erte daıyndala­dy. Bıyl 267,3 tonna shóp, 253 myń dana azyqtyq buta býyndysy daıyndalypty. Mıneraldy qorektendirý jaıy da oılastyrylǵan. Dıqandardan astyq qaldyǵyn satyp almaq. It tumsyǵy ótpeı­tin qalyń ormandardaǵy bulan, buǵy, qaban, qoıan saqyldaǵan sary aıazda ta­bıǵat janashyrlary jınaǵan azyq­pen qorektenip, qatal qystyń qyry­nan jú­demeı shyǵady. Negizinde park qara­shanyń 15-inen bastap jabaıy janýarlardy qorektendirýdi bastaıdy. Park aýmaǵynda jabaıy janýarlarǵa arnalǵan 200-den astam astaý, 243 sortań, 34 arnaıy jab­dyqtalǵan qorektendirý alańqaılary bar.

Ulttyq tabıǵat parkiniń aýmaǵynda qaraǵaıly orman florasynyń 36 túri bar. Bir aıta keterligi, onyń kóbi sırek kezdesetin, qorǵaýdy qajet etetin ósim­dikter. Atap aıtatyn bolsaq, qyryq­ja­pyraqtylar, súısin tuqymdastar, almurt shópteri, teristik jalmanaǵy. Oǵan Imantaý kóliniń aralynda ósetin qazaq arshasyn qossańyz, ósimdikter álemi­niń qanshalyqty baı ekendigin ańǵa­rýǵa bolady. Dál osy jerden almurt shóp pen eýropa jylqy shóbin kezdes­tiresiz. Kókshetaýda ǵana emes, elimizde sırek kezdesetin sý shyrmaýyq, tas qaraqat, altaı ushqaty, moıyl, sháńgish te bar. Qazaqstannyń Qyzyl kitabyna engizilgen kóktem janargúli, sazqazanaǵy, kádimdi sholpan kebis, iri gúldi sholpan kebis, qyrǵyz qaıyńy, buǵy klado­nııasy, aqtuńǵıyq, sarǵylt jýa, dóńgelek japyraqty shyqshóp tárizdi ósimdikter bar. Osy bir sırek dúnıege jataǵan jebir­di, kádimgi myńjapyraqty, túımeshe­tendi qossańyz, park aýmaǵynyń qanshalyqty baı ekendigin túısiner edińiz.

Tabıǵı eskertkishter týraly kóp aıtýǵa bolady. Sonyń biri – Zerendi kólindegi Kókaral. Ǵalymdardyń boljaýyna qaraǵanda, Zerendi kóliniń sýynyń azaıýyna baılanysty IH ǵasyrda túbekke aınalsa kerek. Kókaral týraly kórkem ańyz óte kóp. Bir-birine ǵashyq bolǵan qos ǵashyq qosyla almapty. Sebep, ata-analarynyń til tabysa almaýy. Endi qaıtpek, jalǵyz amal – qashý. Qashqanda qaı jerge baryp panalamaq. Ári-beri oılasa kele, qustyń uıasyndaı jyp-jyly, jastardyń kókirekterindegi ádemi sezim tárizdi saltanatty Kókaralǵa bet alýlary kerek. Osylaı uıǵarǵan eki jas Kókaraldy meken etedi. Aral da ózinen pana izdep kelgen jastardy baýyryna tartypty. О́sip-ónse kerek. Eki jastyń ystyq mahabbatynan nár aldy ma eken, kógildir munarǵa bólengen Kókaral odan saıyn ádemilenip, ajarlana túsken desedi. Osy bir ádemi ańyzdyń astarynan tabıǵat pen adamnyń ajyramas birligin kórýge bolady.

Ýaqyt shańqaı túske taıap qalǵan. Narttaı qyp-qyzyl kúnniń kózi Tasqa­zannyń ıyǵyna ilinip tur. Tóńirektiń bári kúnniń qyzyl shalqyn shapaǵyna bólenip, mamyrajaı kúı keshken. Sáýleli saltanat araılanyp tur. Qutty elimizdiń bolashaǵy tárizdi!

Aqmola oblysy