«Memlekettiń baılyǵy belgili bir adamdarǵa emes, barsha halyqqa tıesili. Sondyqtan, búkil halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý – aldymyzda turǵan asa mańyzdy mindet». Bul jóninde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ekonomıkalyq resýrstardyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııanyń otyrysy kezinde aıtqan bolatyn. Jaqynda komıssııa qurylǵaly beri atqarǵan jumystarynyń qorytyndysyn jarııalady. Quramyna quqyq qorǵaý, ortalyq atqarýshy organdar men vedomstvolardyń birinshi basshylary kiretin komıssııa bes aıdan beri jumys istep keledi. Bas prokýratýranyń málimdeýinshe, osy ýaqyt ishinde elge kem degende 630 mlrd teńge qaıtarylǵan. Bul qomaqty kapıtaldyń artynda qandaı jumys tur? Qaıtarylǵan qarjy kimderge tıesili bolǵan? Buǵan deıin normatıvtik aktiler kimniń paıdasyna sheshilip kelgen? Aldaǵy ýaqytta komıssııa qansha ýaqyt jumys isteıdi? Shyny kerek, aktıvterdi qaıtarý jónindegi komıssııanyń qyzmetine qatysty bul suraqtar men máseleler búkil qoǵamdy qyzyqtyrady. Halyqtyń jiti nazarynda turǵan osy saýaldardy biz vedomstvoaralyq komıssııa basshysy, Bas prokýror Berik ASYLOVQA qoıǵan edik.
– Berik Noǵaıuly, sóz basynda komıssııanyń qandaı maqsatta qurylǵany týraly aıtyp ótseńiz. Sizderdiń aldaryńyzǵa birinshi kezekte qandaı mindetter qoıylyp otyr?
– Memleket basshysynyń bastamasymen elimizde azamattarymyzdyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan aýqymdy saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq ózgerister júrgizilýde. Bıyl búkilhalyqtyq referendýmda el Konstıtýsııasyna túzetýler engizildi, reformalar úshin qajetti zańdar qabyldanýda, sondaı-aq qoǵamdy odan ári demokratııalandyrýǵa baǵyttalǵan basqa da mańyzdy bastamalar iske asyrylyp keledi.
Prezıdent Joldaýda: «Jańa Qazaqstannyń irgetasy saıası jáne ekonomıkalyq reformalardyń úılesimdi baılanysy negizinde qalanýǵa tıis. Bul bizdiń elimizdi dáıekti túrde ilgeri damytýdy jáne azamattardyń turmys deńgeıin arttyrýdy qamtamasyz etedi», dep atap ótti. Sondyqtan búgingi tańda ekonomıkada shynaıy jáne ádiletti «oıyn erejelerin» qalyptastyrý, ekonomıkalyq resýrstardyń monopolııalyq shoǵyrlanýyn joıý, zańsyz shyǵarylǵan kapıtaldy qaıtarý sekildi máseleler erekshe ózekti.
Osy baǵyttaǵy memlekettik organdardyń júıeli jumysyn qamtamasyz etý úshin 2022 jylǵy 5 maýsymda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Ekonomıkalyq resýrstardyń zańsyz shoǵyrlanýyna qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa quryldy. Bas prokýratýra – osy komıssııanyń jumys organy.
Komıssııa quramyna Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi, Qarjylyq monıtorıng agenttigi, Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi, Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi, Ulttyq Bank, Ishki ister, Syrtqy ister, Qarjy, Ádilet mınıstrlikteriniń, sondaı-aq «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ-nyń birinshi basshylary kirdi. Bul organdar úshin aktıvterdi qaıtarý basym mindetterdiń birine aınaldy.
El Prezıdenti komıssııanyń aldyna zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý, ádildikti qalpyna keltirý jáne barlyǵyna birdeı múmkindikteri bar qoǵam qurý úshin qajetti jaǵdaılar jasaý sııaqty naqty mindetter qoıdy. Bul rette, búkil zańdyq rásimderdi saqtaý qajet jáne tutastaı alǵanda, komıssııanyń qyzmeti barlyq quqyqtyq normalarǵa tolyq sáıkes kelýge tıis.
– Prokýratýra organdary negizinen qadaǵalaý jáne úılestirý fýnksııalaryn júzege asyratyny belgili. Al komıssııa sheńberinde vedomstvo júrgizip jatqan jumystar qandaı?
– Komıssııa músheleriniń jumysyn úılestirýmen qatar prokýratýra organdary óz betinshe taldaý jáne tekserý is-sharalaryn júrgizedi. Búgingi kúni belgili bir nátıjelerge qol jetkizildi.
Atap aıtqanda, zańsyz ıelikten shyǵarylǵan obektilerdi, berilgen jer ýchaskelerin qaıtarý týraly 13 talap qoıý engizildi. Qadaǵalaý aktileri boıynsha 5 mlrd teńge somasyna 140 myń gektardan astam zańsyz berilgen nemese nysanaly maqsaty boıynsha paıdalanylmaǵan jer ýchaskeleri qaıtaryldy.
Budan bólek, olıgopolııalardyń paıdasyna negizsiz shyǵarylǵan sot aktileriniń kúshin joıýǵa 23 narazylyq engizildi. Prokýrorlyq tekserý nátıjeleri boıynsha qylmystyq qýdalaý organdary ártúrli teris paıdalaný, memlekettik múlik pen bıýdjet qarajatyn urlaý faktileri boıynsha 12 sotqa deıingi tergep-tekserýdi bastady. Sondaı-aq arnaıy prokýrorlar olıgopolııa ókilderine qatysty 4 sotqa deıingi tergep-tekserý júrgizýde.
– Prokýrorlar qandaı baǵyttar boıynsha tekseris júrgizýde, naqty nátıjeleri bar ma?
– Baǵyttar ártúrli, olar – salyq jáne keden salalary, monopolııaǵa qarsy zańnama, jer qoınaýyn paıdalaný, qurylys salasy jáne taǵy basqalary. Mysaly, keden salasyndaǵy tekseris kezinde artyqshylyqtardy paıdalana otyryp, ımporttaýshy 10 kompanııanyń Qytaıdan taýarlardy ákelý naryǵyn monopolııalandyrǵany anyqtalyp otyr. Basqa kásipkerler taýarlardy óz betinshe ákele almaǵan jáne tek solar arqyly jumys isteýge májbúr bolǵan. Al bul «artyqshylyq» olarǵa paıdanyń kóp bóligin beredi.
Bul rette, kedendik tólemderden jaltarý úshin kompanııalar ákelinetin taýarlardyń qunyn júıeli túrde tómendetip, memleketke 107 mlrd teńgeden astam somaǵa zalal keltirdi. Búgingi kúni qabyldanǵan sharalardyń nátıjesinde osy somadan 57 mlrd teńgege zalal óteldi. Bul baǵyttaǵy jumys áli de jalǵasýda.
Basqa jaǵdaıda, kólik-logıstıkalyq kompanııasy Qytaımen shekaradaǵy keden beketi arqyly taýarlardy tasymaldaý naryǵyn monopolııalandyrǵan. О́ziniń jaǵdaıyn paıdalana otyryp, karteldik kelisim jasasý arqyly ol qyzmetterge joǵary baǵa belgilep, 4,3 mlrd teńge somasyna monopolııalyq tabys alǵan.
Osy fakt boıynsha Qylmystyq kodekstiń 221-baby (monopolııalyq qyzmet) boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserý bastaldy. О́kinishke qaraı, mundaı mysaldar az emes.
– Aktıvterdi qaıtarý boıynsha jalpy jumys qalaı júrgiziledi? Sonda komıssııa qazirgi tańda el ishinde jumys istep otyr ma?
– Joq, jumys el ishinde de, shetelde de júrgizilýde. Mysaly, komıssııa jumys istegen bes aı ishinde memleketke jalpy somasy 630 mlrd teńgeden astam zalal óteldi jáne aktıvter qaıtaryldy. Qylmystyq qýdalaý aıasynda sheteldik ıýrısdıksııalardan 400 mıllıonnan astam dollar qaıtaryldy. Atap aıtqanda, Lıhtenshteınnen – 170 mln dollar, Gonkong pen BAÁ-den shamamen 3 mln dollar qaıtaryldy, sondaı-aq alys shetelderden shamamen 230 mln dollar somasyndaǵy zergerlik buıymdardy qaıtarýǵa múmkindik týdy.
Sonymen birge shetelde aktıvterdi satyp alýǵa bolatyn barlyq qarajat bizdiń elimizdegi ekonomıkalyq qyzmet esebinen qalyptasqanyn eskerý qajet. Qylmystyq aktıvterdi qaıtarý boıynsha jumysty osy jerde zańsyz áreketterdi anyqtaýdan bastaý kerek ekeni anyq.
Sheteldegi aktıvterdi Qazaqstannyń paıdasyna tárkileý – aıtarlyqtaı uzaq prosess. О́ıtkeni sheteldik áriptesterimiz «tyıym salýdy suraımyz» degen bizdiń hatymyzdyń negizinde ǵana múlikke tyıym sala almaıdy.
Eger biz jymqyrý nemese basqa predıkattyq qylmys faktisin anyqtaý, urlanǵan qarajatty offshorlyq aımaqtardy qosa eseptegende shetelge shyǵarý, osy qarajatty belgili bir obekt úshin tóleý úshin aýdarý tárizdi búkil tizbekti dáleldemesek, onda bizge bul múlikke tyıym salýdan da, qaıtarýdan da bas tartady. Osylaısha, aldymen yqtımal zańsyz tabys anyqtalady, sodan keıin sotqa deıingi tergep-tekserý, sodan keıin sot bolady, odan keıin ǵana sot sheshimi shyǵarylady. Eger sot aktıvtiń zańsyzdyǵyn moıyndap, ony tárkileý týraly sheshim shyǵarsa, sonda ǵana Bas prokýratýra istiń egjeı-tegjeıimen jáne barlyq dáleldermen rastaı otyryp, tyıym salý týraly halyqaralyq tergeý tapsyrmasyn jiberedi. Bul óte aýyr jáne qıyn prosess ekenin túsiný mańyzdy.
– Biraz ýaqyt buryn BAQ-ta olıgopolııalardyń múddesi úshin arnaıy normatıvtik aktiler qabyldanǵany týraly habarlandy. Osyǵan qatysty túsinikteme bere alasyz ba?
– Iá, jekelegen normatıvtik qujattar olıgopolııalardyń múddelerine qaraı «beıimdelgen» jaǵdaılar bar. Mysaly, jaqynda «Kóliktik servıs ortalyǵy» AQ-ty jekeshelendirý týraly Úkimet qaýlysynyń kúshi joıyldy. Bul qujat naqty bir olıgopolııanyń múddesi úshin shyǵarylǵany dáleldenip, sotta anyqtaldy.
Aktıvterdi tómen baǵamen satyp alýdyń kóptegen mysaldary bar. Almatyda «Barys-4» iri kóterme saýda bazaryndaǵy memlekettik úlesti tómendetilgen baǵamen zańsyz satý da anyqtaldy. Sot prokýratýranyń jekeshelendirý shartyn jaramsyz dep taný týraly talap qoıýyn qanaǵattandyrdy. Sondaı-aq elordalyq «Shapaǵat» kommýnaldyq bazaryn satý kezinde buzýshylyqtar anyqtalyp otyr. Sot prokýratýranyń mámileni jaramsyz dep taný týraly talap qoıýyn qanaǵattandyrdy. Sot aktileri zańdy kúshine engennen keıin bul obektiler memleket menshigine qaıtarylady.
Keıbir basqa da jekeshelendirilgen obektiler boıynsha qabyldanǵan sheshimderdiń zańdylyǵyn tekserý jalǵasýda. Jalpy, sottardyń qaraýynda 10 mlrd teńgeden astam somaǵa múlikti memleketke qaıtarý týraly prokýratýranyń taǵy 10 talap qoıýy bar.
Aımaqtyq organdar da belgili bir adamdardyń paıdasyna sheshim qabyldaǵan. Aıtalyq, olıgopolııada belgili bir kommersııalyq múdde týyndaǵan jáne ony júzege asyrý úshin jergilikti organnyń qujaty qajet bolǵan – sol kezde ony shyǵarǵan.
Mysaly, Almaty qalasynyń halyqaralyq áýejaıynda saýda dúkenderi, barlar men meıramhanalar aımaǵyn zańsyz satý anyqtaldy. Olar 2003 jyly Almaty qalasynyń ákimi V.Hrapýnovtyń jeke kompanııaǵa 333,7 mln teńge somasynda joq bereshekti óteý esebinen zańsyz bergen. Biz áýejaı termınalynyń 1601,1 sharshy metrlik úı-jaılaryna qatysty quqyq belgileıtin qujattardy zańsyz dep taný týraly sotqa talap qoıý berdik.
– Qaıtarylǵan aqsha qaıda ketedi? Aktıvter bir adamnan ekinshisine aýysady degen pikirler de aıtylyp júr. Bul qanshalyqty ras?
– Joq árıne, olaı emes. Memleket basshysynyń negizgi maqsaty men qaǵıdattyq ustanymy – ádil qoǵam qurý. Eger buryn aktıv memlekettik menshikte bolsa, ol sonda qaıtarylady. Eger ulttyq kompanııanyń menshiginde bolsa, tıisinshe ulttyq kompanııaǵa beriledi. Mysaly, jer ýchaskeleri, eger biz olardy bólý kezinde buzýshylyqtardy anyqtasaq, olardy joıyp, memleketke qaıtaramyz. Osyǵan deıin atap ótkenimdeı, quny 5 mlrd teńge bolatyn 140 myń gektardan astam jer memleket paıdasyna qaıtaryldy.
Bizdiń mindet – naqty maqsattar úshin jáne jekelegen adamdar úshin jasalǵan qujattardy, sheshimder men shemalardy anyqtaý jáne joıý. Aıtalyq, olıgopolııalardyń belgili ókili 600-den astam temir jol tuıyqtaryn satyp alǵan. Satyp alý prosesiniń ózi zańdy sııaqty: Úkimettiń qaýlysy boldy, tenderlik rásimder, baǵalaý bári bar. Biz árbir kezeńdi qarastyramyz. Baǵalaýdyń qandaı ádisi qoldanyldy? Rásimder buzyldy ma? Tizbekten sanaly túrde jeke segment shyǵaryldy ma? Barlyq jumystyń qorytyndysy boıynsha múlikti zańdy ıelerine, ıaǵnı bul jaǵdaıda «QTJ» ulttyq kompanııasyna qaıtaryp berdik.
– Jaqyn arada jurtqa belgili esimdermen jańa ári úlken ister ashyla ma? Qarapaıym halyq bul týraly habardar bola ma?
– Zań boıynsha sotqa deıingi tergep-tekserýdiń derekteri jarııa etýge jatpaıdy. Sodan keıin belgili bir adamnyń aınalasynda shý shyǵara bastaǵanda olar jasyrynyp, belgili bir aktıvterdi qaıta jaza alady nemese tez sata alady. Ár nárseniń óz ýaqyty bar. Qazir derekterdi zertteý jáne taldaý júrgizilýde, tıisti jumystar jasalýda, nátıjeleri bolǵan kezde biz mindetti túrde habarlaımyz. Árbir qylmystyq is boıynsha tergep-tekserý aıaqtalǵannan keıin jurtshylyq nátıjeler týraly habardar bolady.
– Olıgarhtar dep atalatyn jekelegen adamdarǵa tyıym salýlar nemese shekteýler bolýy múmkin be?
– Komıssııa jumysynda qandaı da bir shekteý joq. Biz ony ekonomıkalyq resýrstardyń tar sheńberdiń qolynda shoǵyrlanýy toqtatylǵansha jáne adal básekelestik paıda bolǵansha sońyna deıin júrgizemiz. Jumys turaqty, dáıekti júrgiziledi.
Elý adamnan turatyn tizimdi anyqtap, olardy qamaýǵa alýǵa jáne olardyń aktıvterine tyıym salýǵa bolmaıdy. Bul zańsyz. Memleket basshysy bizden dáıekti, eń bastysy, zańdy jumysty talap etedi.
– Komıssııaǵa berilgen naqty bir merzim bar ma?
– Komıssııa qyzmetiniń merzimin belgileý, shekteý durys bolmaýy múmkin. Komıssııanyń ózi nelikten quryldy – óıtkeni memlekettik organdardyń úlken tobynyń qyzmetin úılestirý qajet edi. Bul artyq hat almasýmen jáne basqa bıýrokratııalyq nárselermen aınalyspaýymyz úshin kerek.
– Zańsyz shyǵarylǵan aktıvterdi qaıtarý máseleleri boıynsha sheteldik áriptestermen ózara is-qımyl qalaı júzege asyrylýda? Qazaqstanǵa qandaı elder jáne qalaı kómektesýde?
– Sheteldegi áriptestermen ózara is-qımyldyń negizi – sharttyq baza. Búgingi kúni 33 elmen qylmystyq-quqyqtyq salada 70 ekijaqty shart jasaldy. Bul – ustap berý, qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek kórsetý jáne sottalǵan adamdardy berý týraly sharttar.
Jaqynda Kıpr Respýblıkasymen qylmystyq ister boıynsha quqyqtyq kómek berý týraly sharttarǵa qol qoıyldy. Bul qujattar bizge kúdiktiler men aıyptalýshylardyń kinási týraly dálelder alýǵa, sonyń ishinde qylmystyq jolmen alynǵan aqsha qarajattary men basqa da múlikterge tyıym salýǵa jáne olardy tárkileýge, sondaı-aq izdeýde júrgen adamdardy jaýapqa tartý úshin ekstradısııalaýǵa múmkindik beredi.
Shanhaı Yntymaqtastyq Uıymyna múshe memleketterdiń áriptesterimen ózara is-qımyldy júzege asyrýdamyz. Osy jyldyń qyrkúıeginde Astanada ShYU-ǵa múshe memleketter Bas prokýrorlarynyń mereıtoılyq 20-shy otyrysy ótti. Otyrys kezinde tájirıbe almasý jáne qylmystyq aktıvterdi qaıtarý kezindegi ozyq tájirıbeler men problemalar talqylandy.
Sonymen qatar BUU-nyń Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasynyń kómegimen biz aktıvterin qaıtarýdyń Eýropadaǵy «Carin», Azııa men Okeanııadaǵy «Arin-ap», Batys jáne Ortalyq Azııadaǵy «Arin-wca» jelilerine qosyldyq. Bul jeliler – prokýrorlar men tergeýshilerdiń beıresmı klýbtary. Olarǵa múshelik álemdegi kez kelgen prokýrormen tikeleı baılanys ornatýǵa múmkindik beredi. Osyndaı sharalardyń arqasynda suraý salýlardyń oryndalýy jedeldedi. Offshorlyq ortalyqtardan qajetti dálelderdi alýdamyz.
Sondaı-aq bizdiń eldiń quqyq qorǵaý organdary álemniń 166 qarjylyq barlaýyn qamtıtyn «EGMONT» tobyn belsendi qoldana bastady. Bul jeli jekelegen jaǵdaılarda qysqa merzimde shetelge shyǵarylǵan qylmystyq kirister, kúdikti operasııalar jáne banktik shottar týraly aqparatty jedel alýǵa múmkindik beredi.
Shetelde qylmystyq kiristerdi izdeý, olarǵa tyıym salý jáne tárkileý ádistemesin jáne quqyqtyq kómek týraly suraý salýdyń biryńǵaı standartyn ázirledik. Bul qujattar Eýropalyq Odaqtyń, AQSh-tyń, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń talaptaryna negizdelgen jáne olardy BUU men Dúnıejúzilik Banktiń sarapshylary maquldaǵan. Olar naqty qurylymdalǵan jáne qazaqstandyq suranystardyń sapasyn arttyrady.
– Desek te áli de komıssııadan keletin aqparat kóp emes. Osy turǵydan kelgende komıssııa jumysynyń ashyqtyǵy jóninde bilýge bola ma?
– Komıssııa jumysynyń jarııalylyǵy týraly aıtatyn bolsaq, BAQ bizdiń árbir qadamymyzdy kórsete almaıtynymyzdy túsinýi kerek. Qazirgi tańda tekserý is-sharalary, aqparatty muqııat taldaý jáne qujattardy zerdeleý júrip jatyr. Sonymen qatar rastalǵan aqparat bolǵan kezde biz komıssııa jumysynyń jekelegen nátıjeleri týraly jurtshylyqty júıeli túrde habardar etip otyrmyz.
Tergeýdiń qupııasy, kinásizdik prezýmpsııasy, ıaǵnı adal azamattardyń bedeline merziminen buryn zııan keltirmeý úshin zańnamalyq shekteýler bar ekenin eskerý qajet. Sondyqtan biz sottardyń sheshimderimen rastalǵan aktıvterdi qaıtarýdyń naqty faktileri týraly mindetti túrde habarlaımyz. Osy maqsatta komıssııanyń resmı ókili anyqtalyp, veb-saıty da iske qosyldy.
– Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken
Baný ÁDILJAN,
«Egemen Qazaqstan»