Demokratııa ınstıtýttaryn damytýdyń naqty kórinisi

Ádiletti Qazaqstanǵa jasalǵan mańyzdy qadam

Senat Tóraǵasy Qaraǵandy oblysynyń Shahtınsk qala­syndaǵy «ArselorMıttal Temir­taý» AQ shahtasynda bolǵan apat saldarynan qaza tapqan jumysshylardyń otbasy­laryna kóńil aıtty jáne zardap shekkenderdiń tezirek saýy­ǵyp ketýine tilektestigin bildirdi. Máýlen Áshimbaev Memle­ket basshysy Úkimet pen Qaraǵan­dy oblysynyń ákimine apat se­bepterin anyqtaý úshin shuǵyl sharalar qabyldaýdy jáne qaı­tys bolǵandar men jaraqat alǵandardyń otbasylaryna tıisti kómek kórsetýdi tapsyrǵanyn atap ótti. Sondaı-aq Palata Spıkeri tergeý qorytyndysyna sáıkes mundaı qaıǵyly oqıǵalardyń aldyn alýǵa qajetti sharalardyń bárin iske asyrý asa mańyzdy ekenin aıtty.

Eń áýeli depýtattar «Qazaq­stan Respýblıkasynyń Kons­tı­týsııalyq soty týraly» zań jobasy qarady. Atalǵan másele jóninde baıandama jasaǵan Ádilet mınıstri Qanat Mýsınniń aı­týynsha, Konstıtýsııalyq zań jobasy 3 bólimnen, 10 taraýdan jáne 67 baptan turady.

«Mazmuny boıynsha qujat eki bólimnen turady. Birinshisi – ol Konstıtýsııalyq sottyń jáne onyń sýdıalarynyń mártebesi, olardyń kepildiktermen qamta­masyz etilýi. Al ekinshi bólim kons­tıtýsııalyq is júrgizý tártibine arnalǵan. Konstıtýsııalyq sot – elimizdiń búkil aýmaǵynda Kons­tıtýsııanyń ústemdigin qamta­masyz etetin organ. Bıliktiń sot tarmaǵyna jatpaıdy. О́ıtkeni bul másele Konstıtýsııada túp­kilikti sheshildi. Zań jobasynda Konstıtýsııalyq sot sýdıalaryn taǵaıyndaý jáne olardyń ókilettikterin toqtatý tártibine baılanysty máseleler egjeı-tegjeı reglamenttelgen. Olardyń táýelsizdigi men kepildikteri de bekitilgen.

Konstıtýsııalyq sottyń quzyretteri Konstıtýsııanyń 72-babymen rettelgen. Máselen, olarǵa saılaýdy ótkizýdiń durys­tyǵy máselelerin qaraý, Parla­ment qabyldaǵan zańdar men ha­lyqaralyq sharttardyń respýb­lıka Konstıtýsııasyna sáıkes­tigin qaraý, sondaı-aq Konstı­týsııa normalaryna resmı túsin­dirme berý quzyreti jat­qy­zylǵan. Konstıtýsııaǵa engi­­zilgen ózgeristerge sáıkes, Kons­tı­týsııalyq sot azamat­tar­­dyń ótinishteri boıynsha olar­dyń quqyqtary men bostan­dyqtaryna tikeleı qatys­ty nor­matıvtik-quqyqtyq akti­lerdi Kons­tıtýsııaǵa sáıkes­tigin qaraıdy. Sondaı-aq Kons­tı­tý­sııa­lyq sotqa júginý quqyǵy Bas pro­kýror men Adam quqyqtary jónindegi ýákilge berildi», dedi Q.Mýsın.

Vedomstvo basshysynyń só­zine súıensek, zań jobasynyń ekinshi bólimi konstıtýsııalyq is júrgizýdiń jalpy sharttary men qaǵıdattaryn bekitýge arnalǵan. Konstıtýsııalyq sotqa joldanatyn ótinishterdiń túrleri, olardyń nysany men mazmuny aıqyndalǵan.

Senat Tóraǵasy kons­tı­tý­sııalyq zańdardy qabyldaý jó­ninde pikir bildirip, Memleket basshysynyń saıası jáne eko­no­mıkalyq reformalaryn zańna­malyq turǵydan qamtamasyz etý Parlament jumysyndaǵy negizgi basymdyqtardyń biri ekenin aıtty.

«Elimizde júrgizilip jatqan reformalardyń basty maqsaty – adam quqyqtaryn qorǵaý júıesin nyǵaıtý, bılik tarmaqtarynyń jáne ortalyq pen óńirlerdiń ara­syndaǵy ókilettikter men jaýap­kershiliktiń teńgerimin qamtamasyz etý. Búgin qabyldanǵan zańdar demokratııalyq ınstıtýttardy damytýǵa, halyqtyń memlekettik jáne saıası qurylymdarǵa degen senimin arttyrýǵa yqpal etedi dep senemiz. Bul – Ádiletti Qazaqstan qurý jolyndaǵy mańyzdy qadam», dedi Máýlen Áshimbaev.

Osy rette jańa talaptarǵa sáıkes el Prezıdentiniń saıası partııaǵa múshe bolýy toqta­ty­latynyn atap ótken jón. Bul norma barlyq sýdıaǵa, Orta­lyq saılaý komıssııasynyń múshe­lerine jáne Joǵary aýdıtor­lyq palataǵa da qatysty bolmaq. En­gizilgen ózgeristerge sáıkes jer­gilikti atqarýshy organdardyń basshylaryna saıası partııalardyń fılıaldary men ókildikterinde laýazymdar ıelenýge tyıym salynady.

Prokýratýra mindeti – adam quqyǵyn qorǵaý

Sondaı-aq jalpy otyrysta «Prokýratýra týraly» zań jobasy qabyldandy. Qujatqa qatysty baıandamany Bas prokýrordyń orynbasary Áset Shyndalıev jasady. Onyń aıtýynsha, zań jobasynyń basty ereksheligi – prokýratýranyń maqsattary men mindetteri aıqyndalǵan. Iаǵnı «Prokýratýra óz mindetterin adamdy, onyń ómirin, quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý úshin júzege asyrady» delingen.

«Mundaı bap zańnamada alǵash ret berilip otyr. Sonymen qatar jobada barlyq qyzmet baǵyttary boıynsha prokýrorlardyń quzy­retteri tizbelep berilgen. Bul eń aldymen azamattar úshin ma­ńyzdy. Olar prokýrordyń zańda bar quqyqtary men mindetterin tolyq biletin bolady. Ekinshiden, júıeli túrde adam quqyqtaryn qorǵaý úshin prokýrorlar qandaı mindetter atqarýǵa tıis ekeni naq­ty jazylyp otyr», dedi Á.Shyn­dalıev.

Bas prokýror orynbasarynyń sózine súıensek, qujatta prokýrorlar tekserý kezinde taldaý nemese aktilerge baǵalaý jasaǵanda málimetter men qujattardy aldyrýǵa, laýazymdy, basqa da adamdardan jaýap alýǵa, saraptama taǵaıyndaýǵa quqyly ekeni naqty jazylmaq.

Sonymen qatar zańsyz aktilerdi toqtata turýǵa, zańsyz tyıym salynsa, shekteý qoıylǵan bolsa, olardyń kúshin joıýdy talap etýge, zańsyz ustalǵan adamdardy dereý bosatýǵa mindetti. Zań jobasynda «Adam quqyqtaryn qorǵaý boıynsha ózara is-qımyl» degen bap engizildi. Bul bapta Adam quqyǵy jónindegi ókildiń memlekettik organdarmen jáne uıymdarmen birlesip jumys isteý negizderi bekitilgen.

«Bul konstıtýsııalyq zań bıylǵy maýsym aıynda ótken res­pýblıkalyq referendým nátı­jesinde Konstıtýsııaǵa engizilgen ózgeristerdi iske asyrý úshin ázirlendi. Qujatqa sáıkes Prokýratýranyń negizgi maq­sattary adamdy, onyń ómirin, quqyqtary men bostandyq­taryn memlekettiń eń joǵary qundylyqtary retinde qorǵaý, el aýmaǵynda zańdylyqty qam­tamasyz etý bolyp aıqyndaldy. Osylaısha, prokýratýra organ­darynyń qyzmeti alǵash ret Kons­tıtýsııalyq zańmen rettelip otyr. Mundaı qadam quqyq qor­ǵaý júıesin nyǵaıtýǵa úlken úles qosary sózsiz», dedi Senat Tór­aǵasy.

Ombýdsmen ınstıtýty nyǵaıady

Senatorlar «Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy Adam quqyqtary jónindegi ýákil týraly» zań jobasyn qarap, qabyldady. Zań joba­synyń maqsaty – Adam quqyq­tary jónindegi ýákildiń kons­tıtýsııalyq mártebesin bekitý. Osylaısha, qujatta ýákil qyz­metiniń mindetteri, táýel­sizdigi men ókilettikterin júzege asyrý kezinde qandaı da bir ózge memlekettik organdar men laýazymdy adamdardyń aldynda esep bermeýiniń kepildikteri bekitildi.

«Budan bylaı Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń quqyqtyq jaǵdaıy men onyń qyzmetin uıymdastyrý konstıtýsııalyq zańmen aıqyndalady. Jalpy, Konstıtýsııalyq zań 6 taraýdan jáne 23 baptan turady. Zań jobasy Ýákil qyzmetiniń maqsattary men mindetterin, onyń quqyqtyq jaǵdaıy men quzyretin ashady. Ýákildiń, onyń oblystardaǵy ókilderiniń jáne Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyqtyń qyzmetin uıymdastyrýǵa baılanysty erejeler kózdelgen.

Qoldanystaǵy zańda kózdel­megen negizgi jańa erejelerge tolyǵyraq toqtalǵym kele­di. Birinshiden, ýákildiń quzy­retin kúsheıtý eskerilgen. Kons­tı­týsııa normalaryn iske asyrý maq­satynda qujatta ýákildiń adamnyń Konstıtýsııada bekitilgen quqyq­tary men bostandyqtaryna qatysty normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń Konstıtýsııaǵa sáıkestigi máselesi boıynsha Kons­tıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵy kózdelgen. Sondaı-aq basqa memleketterdiń shaqyrýy boıynsha adam quqyqtary men bostandyqtarynyń saqtalýyna baıqaýshy retinde áreket etý quqyǵyn berý usynylady.

Ýákildiń quzyretin kúsheıtý maqsatynda onyń arnaýly áleýmettik qyzmetter kórsetetin uıymdarǵa jáne qylmystyq-atqarý júıesi mekemelerine kedergisiz barý quqyǵy bekitiledi. Sonymen qatar ýákildiń qyzmetin uıymdastyrýdyń tıimdiligin arttyrý bóliginde Zańda adam quqyqtary jónindegi Ulttyq ortalyq basshysynyń orynbasary laýazymyn engizý, sondaı-aq Ulttyq ortalyqtyń qosymsha fýnksııalary belgilenedi», dedi zań jobasy jóninde baıandama jasaǵan Q.Mýsın.

Atalǵan másele jóninde Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev ta pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, zań jobasynda Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń quqyqtyq jaǵdaıy men onyń qyzmetin uıymdastyrý máseleleri aıqyn­dalǵan.

«Adam quqyqtary jónindegi ýákil qyzmetiniń negizgi mindeti adam men azamattyń buzylǵan quqyqtary men bostandyqtaryn qalpyna keltirýge járdemdesý. Ombýdsmen ınstıtýtyn nyǵaıtý Prezıdentimizdiń bastamasymen quqyqtyq, demokratııalyq, áleýmettik memleket qurý úshin qolǵa alynǵan saıası refor­malardyń mańyzdy bóligi», dedi Palata Spıkeri.

Jańa saıası model

Sonymen qatar senatorlar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir konstıtýsııalyq zańdaryna Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Joldaýyn iske asyrý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar en­gizý týraly» konstıtýsııalyq zań­dy qarap, qabyldady. Bul qu­jat 8 konstıtýsııalyq zańǵa túze­týler engizýdi kózdeıdi. Olar­dyń qatarynda «Qazaq­stan Res­pýblıkasynyń Prezı­denti týraly», «Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Parlamenti jáne onyń depýtattarynyń márte­besi týraly», «Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy saılaý týraly» jáne taǵy basqa zańdar bar.

«Zań jobasynyń maqsaty – Prezıdenttiń ókilettigin qys­qartý, Parlament palatalaryn qalyptastyrý tártibin jáne onyń birqatar fýnksııasyn qaıta qaraý, Parlamenttegi zań shyǵarý prosesiniń jańa erejeleri, aralas saılaý júıesine kóshý, sondaı-aq saılaý prosesin jańǵyrtý bóliginde Joldaý aıasyndaǵy saıa­sı reformalardyń tolyqqandy iske asyrylýyn qamtamasyz etý. Túzetýlerdi úsh negizgi baǵytqa bólýge bolady. Birinshiden, zań jobasy Prezıdenttiń jergilikti atqarýshy organdardyń akti­le­rine qatysty ókilettikterin qys­qartýǵa jáne barlyq deńgeıdegi ákimdi bosatýǵa qatysty erejelerdi qamtıdy. Sondaı-aq Parlament Senatynyń depýtattaryn, Konstıtýsııalyq sottyń jáne Joǵary sot keńesiniń tóra­ǵalaryn taǵaıyndaý jónindegi Prezıdenttiń ókilettikterin ózger­týge qatysty túzetýler kózdelgen», dedi Ádilet mınıstri Qanat Mýsın.

Sonymen qatar Parlament palatalarynda zańdardy qaraý jáne qabyldaý tártibin qaıta qaraýǵa qatysty túzetýler bekitiledi. Aralas saılaý júıesine kóshýge baılanysty depýtatty keri qaıtaryp alý tetigin qosa alǵanda, Parlament Májilisinde jáne máslıhattarda aralas saılaý júıesiniń jumys isteýine baǵyttalǵan erejelerdi saılaý zańnamasynda qamtý usynylady. Saılaý prosesin jetildirý boıynsha túzetýler qarastyrylǵan. Budan basqa, aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin saılaý kezeń-kezeńimen engiziledi.

«Osy konstıtýsııalyq zań ar­qyly birqatar mańyzdy quqyqtyq norma Konstıtýsııanyń jańa erejelerimen sáıkestendirildi. Naqty aıtqanda, el Prezıdentiniń ókilettik merzimi bir rettik 7 jyldyq merzimmen shekteledi. 20 qarashaǵa josparlanǵan kezekten tys prezıdenttik saılaý osy ózgerister eskerile otyryp ótedi. Májilis pen máslıhattardy qalyptastyrýdyń aralas úlgisin engizýge quqyqtyq negiz paıda boldy. Qabyldanǵan zań ákimderdi saılaý júıesin aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalarda kezeń-kezeńimen qoldaný másele­lerin de qamtıdy. Zańda Senat pen Májilistiń zań shyǵarý prose­sindegi fýnksııalarǵa qatysty jańa normalar da bar. Osy jáne basqa da ózgerister azamattary­myzdyń suranystary men múddelerin eskeretin jańa saıası model qalyptastyrýǵa óz úlesin qosady dep senemiz», dedi Máýlen Áshimbaev.

Senat otyrysynda depýtattar «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine Memleket basshysynyń 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy Joldaýyn iske asyrý máseleleri boıynsha óz­ge­rister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdy eki oqylym­d­a qabyldady.

Senat Spıkeri zańdardyń qabyldanýy jóninde pikir bil­dirip, engizilgen ózgerister men tolyqtyrýlar azamattardyń eldi jańǵyrtý isine qatysý múm­kindigin arttyra túsetinin atap ótti. Sondaı-aq jańa normalar jergilikti ózin-ózi basqarý organ­darynyń derbestigin nyǵaı­tý jáne kóppartııalylyqty qalyp­tastyrý úshin qolaıly quqyqtyq jaǵdaı jasaıdy.