Jyldar kerýeni jyljyǵan saıyn ótken kúnder tizbegine jıi kóz tastaıdy ekensiń. Sodan keıin: «Ne bitirdim, kimderden tárbıe aldym, búgingi bıikke qalaı jettim?...» degen sııaqty saýaldarǵa zer salyp, jibergen kemshilikterińdi de bir saralap alasyń. Sondaı suraýly sóılemder kóńilimdi tolǵandyrǵan sátterde kóz aldyma birinshi bolyp esimi elimizge belgili pedagog-jazýshy Orynsha Jolmuratqyzy Qarabalına apaıdyń beınesi keledi.
Ol kezde aýylda altynshy synypta oqıtynmyn. Sabaq úlgerimim jaqsy bolǵanymen, tártip jaǵynan úlgili oqýshylardyń qataryna jatpaıtyn edim. Sondyqtan da tártibime baılanysty sheshem marqumdy mektepke jıi shaqyrtatyn. Sondaı kúnderdiń birinde sheshem maǵan:
– Egerde buzyqtyqty qoıatyn bolsań, Kákimjan aǵań men Orynsha táteń seni Almatydaǵy №2 eksperımentaldy mektep-ınternatyna oqytpaqshy, – dedi. Bul jańalyqty estigende qýanyshtan tóbem kókke eki eli ǵana jetpeı qaldy. Sodan keıin:
– Táte (sheshemdi solaı ataıtyn edim), buzyq bolmaımyn, shynymdy aıtamyn, sol jerden oqytyńyzshy, – dep kózimnen ystyq jasym yrshyp kete jazdady. Jáne de kútpegen jerden qulaǵyma tıgen myna habardyń áserinen úsh aı demalys boıy bala qııaldyń shyrmaýynda júrdim. Ondaıda ánsheıinde zýlap ótetin ýaqyt ta tasbaqa sııaqty baıaý jyljıdy emes pe. Aqyry sol armanym oryndaldy áıteýir. Osylaısha, mańdaıyma Almaty qalasyndaǵy respýblıkaǵa belgili №2 mektep-ınternatta (qazirgi Abaı atyndaǵy daryndy balalarǵa arnalǵan mektepte) oqý baqyty buıyrdy.
Sol jyldary atalǵan oqý ornynda naǵashym Kákimjan Qazybaevtyń joldasy, belgili pedagog-jazýshy Orynsha Qarabalına apaı sabaq beretin. Mektep-ınternatqa kelgen bette Orynsha apaıdyń sol oqý ornynda eń bedeldi ustazdardyń qataryna jatatynyn birden baıqadym. Mektep dırektorynan bastap eshbir muǵalim aldyn qıyp ótpeıtin. Al endi Orynsha Jolmuratqyzynyń mektepke kele jatqanyn kórgen oqýshylar: «Qarabalına apaı kele jatyr» dep aınala typ-tynysh bola qalatyn. Bul men úshin úlken maqtanysh edi. Jáne de Orynsha apaıdyń sol mektepte sabaq berýi maǵan úlken tirek boldy. Olaı deıtinim, mektepke alǵash kelgen bette aýyldaǵy tentek qylyqtarymdy birazǵa deıin tyıa almadym. Sonyń saldarynan eki-úsh márte ınternattan shyǵyp qalýdyń az-aq aldynda qalǵan jaıym bar. Al endi bul mektepten shyǵyp qalǵan jaǵdaıda taǵdyrymnyń qalaı qalyptasatyny bir Jaratqan ıemizge ǵana belgili bolatyny túsinikti.
Osylaısha, aqqan seldeı, soqqan jeldeı óte shyǵatyn ómir aǵymy bizdi de erte eseıtken jaıy bar. Olaı deıtinim, Kákimjan aǵa men Orynsha apaıdyń tálimi men tárbıesiniń arqasynda joǵary oqý ornyn bitirip, Almatyda qyzmetke qaldym. Talaı zııaly adamdarmen aralasyp, ǵıbratty kóshtiń sońyna ilestim. Sol arqyly ońym men solymdy tanydym, ómirge degen durys kózqarasym qalyptasty. Shyǵarmashylyq qyzmetpen aınalysyp, shamam kelgenshe biraz belesti baǵyndyrdym. Halyqaralyq aqparattandyrý akademııasynyń akademıgi jáne Qazaq jýrnalıstıkasynyń qaıratkeri atanyp, eki márte Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty ataǵyna ıe boldym. Sonymen qatar keden salasy boıynsha eki oqý quralyn jazyp, joǵary oqý ornynda keden salasy boıynsha dáris te berdim. Al qyzmet barysynda qatardaǵy leıtenanttan keden qyzmetiniń polkovnıgine, qatardaǵy ınspektordan keden basshysyna deıingi joldan óttim. Sondaı-aq kórkem shyǵarmaǵa negizdelgen úsh kitaptyń avtory atandym. Qalamymnan shyqqan shyǵarmalarymnyń eń alǵashqy oqyrmany da jáne synshysy da Orynsha apaı bolǵaly qashan. Kúndiz qyzmette bolsam, keshkilik shyǵarmashylyqpen aınalystym. Ýaqytymdy bos ótkizbeýge tyrystym. Mundaı eńbekqorlyqqa úıretken de Kákimjan aǵa men Orynsha apaı. Sebebi qansha jyl ustazdyqpen aınalysyp júrse de, Orynsha apaıdyń erteńgi kúngi sabaǵyna oqýshy sııaqty tyńǵylyqty daıyndalatynyna tań qalatyn edim. Sabaq bergen kezde qosymsha ádebıetterdi de kóp qoldanatyn. Al Kákimjan aǵanyń abyr-sabyr qyzmetten sharshap kelse de, túnniń jarymyna deıin shyǵarmashylyqpen aınalysatyn eńbekqorlyǵy men erik-jigerine tánti bolatynmyn. Demalys degendi bilmeıtin edi. Sol úshin de osyndaı ónegeni kórýge násip etken Jaratqan ıemizge myń da bir shúkirshilik etemin.
Iá, ómir bolǵan soń órge shyǵyp súıinesiń, ózekke túsip kúıinesiń. Bizdiń de basymyzdan talaı synaqtyń ótken jaıy bar. Bul – árıne, qıyndyqqa moıymaýǵa, ómir aǵymyna qarsy júze bilýge úıretken Orynsha apaı men Kákimjan aǵamnyń tárbıesi. Osy oraıda Orynsha Jolmuratqyzynyń taǵdyryndaǵy tar jol, taıǵaq keshýlerdi biletin adam ǵana ómirdiń máni men maǵynasyn jáne kúıinishi men súıinishin tereń baǵalaı alady. Bes jasynan bastap úrim-butaǵymen qýǵyn-súrginge ushyrap, repressııanyń azabyn tartty. Qansha qınalyp júrse de, joǵary oqý ornyn úzdik bitirdi. Keıinnen qazaqtyń qas batyry Baýyrjan Momyshulynyń kelini atanyp, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, jazýshy-jýrnalıst Kákimjan Qazybaevtyń jary boldy. Baqytty ana, bedeldi ustaz atandy. Alaıda fánı jalǵannyń qaıǵysy men qýanyshy qatar júretin zańdylyqtary Orynsha apaıdy da aınalyp ótpedi. Búkil el tanyǵan altyn asyqtaı eki uly: Nurtasy men Batyry baqı dúnıeniń esigin erte ashty. Ekeýi de qandaı azamattar edi deseńshi. Nurtasy 30 myńnan asa operasııa jasaǵan altyn qoldy hırýrg bolsa, Batyry ınternet jýrnalıstıkanyń negizin salyp, esimi elimizge tanymal medıa menedjer atandy. Jýyrda jýrnalıstıka salasy boıynsha Batyr Qazybaev atyndaǵy respýblıkalyq «Úrker» syılyǵynyń taǵaıyndalýy da Batyr baýyrymyzdyń qandaı azamat bolǵanyn aıǵaqtaıdy.
Iá, sol zamannyń ólshemimen alatyn bolsaq, Kákimjan aǵa men Orynsha apaıdyń arqasynda men kórgen zııaly orta talaıǵa arman bolyp qalary sózsiz. Olaı deıtinim, Orynsha apaıdyń shańyraǵynda qazaq ıntellıgensııasynyń qaımaǵy bolyp sanalatyn nebir myqtylardyń qolyna sý quıý baqytyna ıe bolyp, zııaly áńgimelerin tyńdadym. Sondaı kisilerge uqsaýǵa tyrystym. Qıly-qıly taǵdyryna qanyqtym. О́mirdegi eń úlken rýhanı oljamnyń biri sol, árıne. Atap aıtsam, Reıhstagqa tý tikken dańqty batyrymyz Raqymjan Qoshqarbaev, belgili aqyn-jazýshylar Sherhan Murtaza, Muhtar Shahanov, Haıdolla Tilemisov, Baqytjan Momyshuly, Zeınep Ahmetova, Sapar Baıjanov, Kamal Smaıylov, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri men ǵalymdar Muhtar Aryn, Shámsha Berkimbaeva, Kópjasar Náribaev sekildi zııaly qaýym ókilderiniń áńgimelerin tyńdap, jazǵan kitaptaryn oqydym. Sonymen qatar sol jyldary ondaı tanymal adamdardyń kitaptaryna qoltańba jazdyryp alý da men úshin úlken maqtanysh edi. Maǵan qoltańba bergen atalǵan aqyn-jazýshylardyń kitaptaryn aýylǵa aparyp, dostaryma kórsetken kezde tańdanǵannan ba, álde qyzǵanyshtan ba, talaılarynyń demi ishine túsip ketetin. Bul jaǵdaılar rýhanııat keńistigine qulash sermeýime jáne shyǵarmashylyq aýylyna at basyn burýyma da úlken sebep boldy.
Orynsha apaı tek ustazdyqpen ǵana emes, shyǵarmashylyqpen de belsene aınalysty. Onyń qalamynan shyqqan «Ustaz júgi qashanda aýyr», «Ustaz baqyty», «Ustaz júgi: qıyn, aýyr, qyzyq» atty pedagogıkalyq-tanymdyq kitaptary men «Taǵdyr», «Júrek syry» atty ǵumyrnamalyq hıkaıattary oqyrman tarapynan óte joǵary baǵasyn aldy. Osy oraıda Orynsha apaıdyń «Taǵdyr» atty ǵumyrnamalyq hıkaıatyn oqyǵan belgili jazýshy Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyz: «Orynsha Qarabalınanyń kitabyn oqyp otyryp, 37 jerine lep belgisin qoıdym. Bul meniń 37 márte kózime jas alǵanymnyń belgisi...» dep jazǵan edi. Shynymen de Orynsha apaıdyń qalamynan shyqqan kitaptaryn oqyǵan adam onyń ardaqty ana men bilikti ustaz ǵana emes, quryshtaı shynyqqan beınesin de kóre alady. Sonymen qatar úzdiksiz izdenis pen tynymsyz eńbektiń arqasynda pedagogıka salasynda Orynsha apaı almaǵan marapat kemde-kem shyǵar. Atap aıtsaq, ótken jyly Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ustazy» ataǵymen marapattalsa, osy jyldyń qazan aıynda «Almaty qalasynyń qurmetti azamaty» degen ataqqa ıe boldy. Al endi mundaı marapatqa ıe bolǵan ustazdar respýblıka kóleminde kemde-kem ekeni sózsiz. Osylaısha, óz basym ómir jolynda Orynsha apaı sııaqty eńbekqor, bilimdi, parasatty, jalǵan bedelge boı aldyrmaıtyn ustazdardy óte sırek kezdestirdim.
Búginde jasy toqsannyń tuǵyryna shyqsa da, Orynsha Jolmuratqyzy qolynan qalamy men kitabyn tastaǵan emes. Kórgeni de, aıtary da tereń adam ekeninde daý joq. Bul árıne, bekzattyqpen qatar ómir tózgisine shynyqqandyqtyń belgisi. Kezinde belgili jýrnalıst Joldasbek Dýanabaı Orynsha apaı jóninde «Qarashańyraq Qarabalınamen maqtanady» atty esse jazǵan edi. Búgin ustazdyń atymen ózi elý jyldan artyq eńbek etken daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternat qana emes, elimizdiń túpkir-túpkirinde júrgen myńdaǵan shákirtteri de maqtanady. Orynsha Jolmuratqyzynyń aldynan dáris alǵan oqýshylarynyń ishinde bılik basynda, saıasatta, ǵylym men bilim júıesinde jáne óner men bıznes salasynda júrgen shákirtteri jeterlik. Solardyń qataryna Parlament Senatynyń spıkeri Máýlen Áshimbaevty, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyrálini, kezinde Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy bolǵan Ádil Shaıahmetovti, sondaı-aq óner men shyǵarmashylyq salasynda marqum Keńes Dúısekeevti, Toqtar Serikovti, Aqbota Kerimbekovany, Beıbit Qorǵandy, Nurlan Albandy, Tamara Asardy, bıznestegi Dýlat Tastekeev pen Nurjan О́kimbaevty, ǵylymda professor A.Qulsarıevany aıtyp ótýge bolady. Bul tizim aıta berse uzaqqa barady.
Biz jasymyz birazǵa kelse de áli kúnge deıin Orynsha apaıdyń aqyl-keńesine júginemiz. Mysaly, ol kisi meniń ómir jolymdaǵy baǵyt-baǵdarymdy aıqyndaıtyn kompas sııaqty bolady da turady. Sonymen qatar apaı týraly áńgime qozǵalǵan kezde kóz aldyma jemisteri jaıqalǵan máýeli saıabaqty baptap júrgen baǵbannyń beınesi elesteıdi. О́ıtkeni danagóı ustazymyzdyń mápelep baptaýymen jáne durys baǵyt berýimen qanshama shákirtteri ómirde óz oryndaryn adaspaı taba bildi. Talaıly eldiń atyn shyǵaratyn azamattar bolyp qalyptasty jáne egemendi elimizdiń irgetasyn qalaýda úlken eńbek sińirdi. Osy oraıda belgili qolbasshy Aleksandr Makedonskıı: «О́mirim úshin – ákeme, abyroıly dárejem úshin – ustazym Arıstotelge qaryzdarmyn» degen eken. Sol sııaqty bizder de boıymyzǵa analyq júregi men ustazdyq ulaǵatyn sińire bilgen Orynsha apaıǵa máńgilik qaryzdarmyz.
Beken NURAHMETOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy syılyǵynyń laýreaty