Kıberalaıaqtardan qalaı qorǵanamyz?

Talaıdyń taýyn shaǵyp, qas pen kózdiń arasynda aram oıyn júzege asyratyndardyń adam balasyna jany ashyǵan kezi joq. Ishińde ne jatqanyn, neden qınalatynyńdy birden kóre qoıatyn alaıaqtardy kóripkel, ne jaraly janyńdy emdeıtin táýip, ne jo­lyńdy ashatyn balshy ma dep qa­la­syń keıde.

Jaqynda Telegram áleýmettik jeli­sindegi 600-den asa jazylymy bar «Kredıt jabý áleýmettik jobasy1» degen arnaǵa kózim tústi. Áleý­met­tik joba bolǵan soń aınalyp ótpeı, birden tirkelip aldym. Basynda mán bermegenimmen arna ishinde áńgime qyzý talqylanady eken. Máselen, «Sizder de túsip qalmańyzdar. Aqy­maq basym-aı. 14 650 teńgem aýaǵa ushty. Nesıe tóleıtin ýaqytym jaqyn­da­ǵan­da, qaryzǵa batyryp ketti» degen jazbany oqyp, arna artyndaǵy alaıa­q­pen jazysyp baqtym. Sóıtip, «Mıkro­zaım, kredıt esepshotyn arestten sheship beremin, grafık ornatamyn. Sot arqyly kredıtterińizdi óshirip bere­miz. Biraq sot jumysyna aqy alady» de­gen jarnama kimniń bolsyn kózine bir­d­en iligedi.

«Nesıemdi jaýyp bere alasyzdar ma, ol úshin ne isteýim kerek?», degenim sol edi, birden ózin «Aıgerim Aıber­ge­nova, Almaty qalasy, Seıfýllına 112/2 mekenjaıyn­da Abzal Tóreký­lov­tyń sot kómekshisimin» dep tanys­tyr­ǵan qyz máselemniń eki-úsh saǵatta sheshiletinin nyq senimmen aıtty. Ol úshin tolyq aty-jónimdi, qaı qalada turatynymdy, qansha teńge nesıem bar jáne qaı bank­terden ekenin jazyp jiberýim kerek eken. Suraǵanyn bergen soń aqysyn qashan jazady dep otyrǵanda, «uıaly telefon nómirińizge 5 650 teńge birlik sa­lýyńyz kerek, tek tarıf ustap qoı­masyn» dep alańdaýshylyq bildirdi ol. «Tórt kúnde 8 adamnyń kredıtin jaýyp berdim» dep senimdi kúsheıte túsken ol aqsha jarty saǵatta túspese, sot myrza kómek tiziminen óshiretinin aıtty. Iаǵnı búgin tólemeseńiz, múlde kó­mek­tespeımiz dedi taǵy da jany ashy­ǵansyp. Syltaýratyp aqysyn tó­leý­di sozbalaqtadym...

«Kredıt jabý áleýmettik jobasy1» degen arnaǵa qaıta kirgenimde, «Alaıaqtar, senbeńiz! Aqsha suraǵan soń aýdaryp edim, endi barmaǵymdy tistep otyrmyn. Birinshi 5 650 teńgeni Veeline nómirge sal dep, ekinshi kúni 15 myń teńge surady. Taba almaǵan soń 9 myń teńge tóleı salyńyz dedi. Jiberip edim, endi kúni boıy jelide otyrsa da jazǵanymdy elemeı, ja­ýap qaıtarmaıdy. Aqymaq basym-aı. Umsynaı, uıatsyz ekensiz, muqtaj adam­dy qaryzǵa batyryp, aldap ket­tińiz. Aıgerim, Abzal degen sot bári ótirikshi bolyp shyqty. Eger erteńge deıin aqshany qaıtarmasa, polısııaǵa baramyn», degen taǵy bir jazba jylt ete qaldy. Al bul sátte sot kómekshisi-mys Aıgerim maǵan qaıta-qaıta aqshany qashan aýdarasyz dep jazyp otyrǵan-dy. Jaýap jazbaǵan soń Telegram arqyly aýdıo qońyraý shalady, qabyldasam dyńyldaǵan túsiniksiz dybys qana estilip, joq bolyp ketedi.

Al atalǵan arnaǵa tirkelgen shym­kent­tik stýdent Dınara Meldebek mu­nyń bári qyp-qyzyl ótirik ekenin ashyna aıtady. «Eshkim sen qınalyp jatyrsyń ǵoı dep nesıeńdi ja­ýyp bermeıdi. Kerisinshe odan beter qa­ry­zy­ńa qaryz qosyp beretinin qaı­ter­siń. Adamdary da az. Basynda ret-retimen jaýyp beretin bolyp kórinedi. Ol úshin bar-joǵy 1 500 teńge salý kerek-tin. «Bir-eki jylda kezegiń kelse alasyń, nesıeńdi jabasyń» dedi maǵan. Sengen joqpyn. Sebebi nesıesi jabylǵan eshkimdi kórmedim», deıdi ol.

Iá, áleýmettik jeliniń paıdasy­men birge kóleńkeli jaqtary da etek ja­ıyp, alaıaqtardyń qurbany bol­ǵan­dardy jıi kezdestirip júrmiz. Al atalǵan arnada alaıaqtyqpen aınalysyp otyrǵan jalǵyz adam emes ekeni anyq. Bir alaıaq jumysyn jarnamalasa, ekinshisi «nesıemdi japtym, alaqaı» dep jarııaǵa jar salyp klıent shaqyrady. Ony oqyǵandar ımandaı senip, sońynan opyq jep, saly sýǵa ketip jatady.

Mundaılardyń arbaýyna túspes úshin psıhologııa ǵylymynyń PhD doktory, Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bilim akademııasynyń bas sarapshysy Balabek Saqtaǵanov onlaın-orta óte jyldam qarqynmen ózgergenin, áleýmettik jeli adam minez-qulqyna qatty áser etkenin, psıhologııa, kommýnıkasııa, ınformatıka, bıznes, saıası ǵylymdar jáne basqa da salalarda júrgizilgen belsendi zert­teýler adamnyń ınternettegi, ási­rese áleýmettik jelilerdegi minez-qul­qy jaıly jańa paıymdar jasap jat­qanyn aıtady.

– Naǵyz alaıaq – ol eshnársege máj­búr­lemeıdi. Ol bizdiń kúıreýi­miz­ge, aldanýymyzǵa seriktes bolady. Ol urlamaıdy, biz ózimiz bere­miz. Ol bizge aıtqyzbaıdy, biz oǵan ómirbaıanymyzdy ózimiz aıtamyz. Biz senemiz, óıtkeni sengimiz keledi. Osylaısha, alaıaqtardyń arbaýyna qalaı túsip qalǵanymyzdy ańdamaı qala­myz. Nege? Oǵan sebep ne? Psıho­lo­gııalyq turǵyda kerek emes jerde «ashyqtyq», kerek emes jerde «sengishtik» basym bolyp ketedi. Adam ózine qyzyqty nemese qorqynyshty habarlama estigende ımpýlstik kúıge enip, abdyrap, barlyq shynyn aqtaryp tastaıdy. Mysaly, «Siz páter utyp aldyńyz, quttyqtaımyz» degen adamǵa qýanǵannan bar shyndyqty aıtyp, aldyn ala salyq retinde suraǵan aqshasyn aýdaryp jiberip, sońynan san soǵyp qalatyndar qanshama?! Al qorqynysh kezinde «Sizdiń týysyńyz nemese balańyz apatqa ushyrady, tez arada qarajat jiberińiz» degen habarlamaǵa birinshi ımpýlstik áreket – birden suraǵan aqshasyn aýdaryp jiberedi. Keıin adam esin jıǵan soń baryp, aldanǵanyn túsinip, uıalǵanynan eshkimge aıtpaı jasyryp júredi. Alaıaqtar kez kelgen aqparatty senimge ený úshin jáne jeke ólshemińizge sáıkes jasalǵan aldaý nusqasyn usyný úshin óte sheber paıdalanady. Internette, áleýmettik jelilerde ózińiz týraly habarlaǵan aqparattan erekshe saq bolý kerek. Olardyń damýymen alaıaqtar áldeqaıda jeńil jumys isteı bastady, óıtkeni sıfrlyq álemge engen saıyn shyndyqty fantastıkadan ajyratý qıynǵa soǵady, – deıdi psıholog maman.

Al IIM Krımınaldyq polısııa departamenti Kıberqylmysqa qarsy kúres ortalyǵynyń asa mańyzdy ister jónindegi aǵa jedel ýákili Erjan Tákenovtiń aıtýynsha, eger alaıaqtardyń qurbany bolsańyz, ıaǵnı materıaldyq shyǵynǵa ushyrasańyz, dereý 102 nómiri boıynsha polısııaǵa habarlasyp, sonymen qatar sizge qyzmet kórsetetin bankke shyǵyp, shottar men kartalardy buǵattaý kerek.

– Mundaı qylmystarǵa qarsy turý úshin mınıstrlik birqatar uıym­das­­tyrýshylyq-praktıkalyq shara qa­byldady. О́tken jyldan bastap kı­ber­­qylmysqa qarsy is-qımyl jó­nindegi vedomstvolyq baǵdarlama iske asyrylýda. О́ńirlerde arnaıy jedel-tergeý toptary quryldy. In­ternet-alaıaqtyqtardy ashý múddeli memlekettik organdarmen tyǵyz ózara is-qımylda júzege asyrylady. Toqsan saıyn kıberqylmystyń aldyn alý boıynsha jedel-profılaktıkalyq is-sharalar ótkiziledi. Mysaly, 26-28 shilde aralyǵynda «anti-fraud» is-sharasy ótkizildi. Úsh kún ishinde ınternet paıdalanýshylarǵa qatysty 204 alaıaqtyq anyqtaldy. Sonymen qatar basqa da birqatar is-shara ótkiziledi, biraq olar kópshilikke jarııa etilmeıdi. Bıyl 9 aıda 15 747 ınternet-alaıaqtyq tirkeldi, 3 061 qylmys ashyldy, qalǵany boıynsha tergeý júrgizilýde. Bul rette osy jyly ınternet-alaıaqtyq jasaǵany úshin 432 adam, sondaı-aq 17 qylmystyq top ustaldy. Sotqa deıingi tergep-tekserý barysynda kel­tirilgen materıaldyq zalaldy óteý úshin jábirlenýshi talap-aryz beredi. Kúdikti adamdy ustaǵan jáne isti sotqa jibergen kezde osy talap-aryzdy sot qaraıdy jáne sot úkimi boıynsha ne kúdikti óziniń kinásin moıyndaǵan jáne jábirlenýshige keltirilgen zalaldy óteýge kelisken jaǵdaıda sotqa deıingi tergep-tekserý sheńberinde qanaǵattandyrylýy múmkin, – deıdi E.Tákenov.

Baıqaǵanymyzdaı, alaıaqtar – óz-ózine óte senimdi, joǵary emosıonaldy ıntellektige ıe manıpýlıa­tor­lar. Olardyń psıhıkasynyń erek­she­ligi – balalyq shaǵynda alǵan ja­ra­­qat­ta­rynyń kóptiginen de bolýy múm­kin. Iаǵnı bala kúninde mahabbat pen súıispenshiliktiń bolmaýynan olar keıbir sezimderdi adam senetindeı beıneleý arqyly ózderiniń qurbandaryn birden tabady. Alaıaqtar úshin emosıo­naldy osal qurbanmen jumys isteý áldeqaıda ońaı. Adamdardyń ómirden túńilip, emosıonaldy quldyraý jaǵ­daıyna túsip, strestik kúıde júr­gen ýaqyty – olar úshin sáttilikke je­týdiń eń jaqsy múmkindigi. Sol se­bepti de ondaı jaǵdaıda olar­dyń «qar­maǵy qapqysh» keledi. Alaıaq­tar­dyń qurǵan toryna túskińiz kelmese, árqashan ózińiz­­di tynyshtandyryp, sabyrlyqpen qor­qynyshqa berilmeı, jan-jaǵyńyzda ne bolyp jatqanyn únemi utymdy tú­sinýge ty­rys­qanyńyz durys.

Aıtpaqshy, aldap aqshamdy alǵysy kelgen Telegram arnasyndaǵy alaıaq­tar­ǵa ýaqyt sozbalaqtap júrip, biraz syryna qanyqtym. Mundaǵy maqsatym, álbette, kıberalaıaqtardyń qıturqy áre­ketine kóz jetkizip, kópshilikti saq­tandyrý bolatyn.