Teatr tarlany: Shymkentte Jumat Shanındi eske alý keshi ótti

M.Áýezov atyndaǵy OQÝ «Mádenıet jáne óner» fakýltetiniń stýdentteri Jumat Shanınniń teatrdaǵy tyrnaqaldy týyndylarynyń biri «Arqalyq batyr» pesasynan sahnalyq kórinis usyndy. Al erkin formatta ótken, kitaphana dırektory Anar Japparqulova júrgizgen kezdesýde J.Shanınniń tikeleı urpaǵy, rejısser Bolat Shanın, Janat Shanına jáne Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, Astana qalasynyń mýzykalyq jas kórermen teatrynyń dırektory, Ashat Maemırov, Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy, teatr synshysy Aızat Qadyralıeva rejısserdiń ómir joly men shyǵarmashylyǵynan birshama tyń aqparat berip, oqyrman qaýymmen syr-suhbat jasady. «Jumat Shanınniń qalamynan týǵan kóptegen pesa bolǵan. Alaıda onyń qolda baryn jınaq etip qurastyrǵanymen, áli de tabylmaı júrgen shyǵarmalary bar. Máselen, Ǵabıt Músirepovtiń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» pesasyna deıin atamyzdyń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» atty pesasy bolǵanyn arhıv qujattarynan bildik. Sondaı-aq «Batyr Baıan» týyndysy da tabylmaı otyr», dedi Bolat Shanın. Al Ashat Maemırov Jumat Shanınniń qazaq teatr ónerin damytýdaǵy eren eńbegine toqtaldy. Sondaı-aq birqatar usynysyn jetkizdi. «Jumat Shanın eńbekterin qazaq etnografııasyn, folkloryn qosyp, ulttyq naqyshta sahnalap otyrdy. Munyń barlyǵy onyń dala mádenıetin boıyna bala kúninen sińirýinde jatyr. Qoıandy jármeńkesi – eń alǵashqy dala teatry. Bala kúninen jármeńkeden qalmaı, qazaq ónerimen sýsyndap, uly dala akademıkteriniń kózin kórdi desek bolady. Sáken Seıfýllın, Bekmuhammed Serkebaevpen birge Ombyda bilim aldy. Ombydaǵy qalyptasqan óner ortasy Jumat Shanınniń rýhanı ósýine sep boldy. Onyń ónerdegi mýzasy – Janbıke Shanına. Qazaq sahnasynda ulttyq aspaptarda án shyrqap júrgen qyzdarymyz bolǵanymen, teatr sahnasynda joq edi. Shanın qazaq teatrynyń negizin qalaý úshin jary Janbıkeni sahnaǵa shyǵardy. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh teatr aktrısasy Janbıkeniń esimin ulyqtap, jańǵyrtý úshin elimizdegi óner ınstıtýttarynyń stýdent qyzdaryn «Janbıkeniń jalǵastary» syndy arnaıy saparǵa alyp shyǵyp, olar júrgen jolmen júrip, eńbekterimen tanystyrsaq», dedi Ashat Maksımuly. Dara tulǵanyń nemeresi Janat Qasymhanqyzy arhıv derekterine súıene otyryp, áli de el ishinde burmalanyp kele jatqan tyń málimetterdi bólisti. Al teatrtanýshy Aızat Qadyralıeva elimizdegi uly tulǵalardyń esimimen atalatyn teatrlardyń eshbiri sol azamattardyń týyndylaryn teatr repertýaryna qosyp, sahnalamaı júrgenin synǵa aldy. Jıyn sońynda kesh qonaqtary men zııaly qaýym ókilderi, stýdentter J.Shanınniń eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, taǵzym etti.

Taǵylymdy keshke jınalǵan qaýym men qala turǵyndaryna J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatry dramatýrg Saıa Qasymbektiń «Atjalman ǵasyr» tarıhı tragedııasynyń premerasyn usyndy. Qoıylym Jumat Shanınniń qazaq teatrynyń ujymyn Máskeýdegi esep berý dekadasyna ekinshi márte alyp baryp, «Qyz Jibek» pesasy kezindegi sahna shymyldyǵynyń 12 mınýtqa kesh ashylǵan oqıǵasynan bastaý aldy. «Qazaq óneriniń dáriptelýi, kásibı teatrdyń qalyptasýynda Ahmet Baıtursynuly, Jumat Shanın, Muhtar Áýezovterdiń eńbegi orasan. Shanın – Qazaqstandaǵy tuńǵysh ult teatrynyń negizin salyp, ony uıymdastyrýda, sondaı-aq kásibı turǵyda qalyptastyryp, sahna­lyq-shyǵarmashylyq jaǵynan ósý jolynda zor eńbek sińirgen tulǵa. 1926 jyly sol kezdegi astanamyz Qyzylorda qalasynda ónerli jas memleket­tik teatrdy uıymdastyrady. Mádenıeti ilgerilegen elder teatrlarynyń tarıhyn, dramatýrgııa teo­rııa­syn óz betinshe oqyp, izdenip úırendi. Qarqaraly, Zaısan, Semeı, Qaraǵandy jáne Kókshetaýda jaýapty qyzmetterde júrip, teatr ónerine belsene aralasty. Sol kezdegi aǵartý komıssary Smaǵul Sádýaqasuly onyń eńbegin joǵary baǵalaǵan eken. Shanın qazaq teatrynyń ujymyn Máskeýdegi esep berý dekadasyna eki márte alyp bardy. Ekinshi dekadada «Qyz Jibekti» sahnalady. Qazaq teatrlaryn erteń Eýropanyń teatr­larymen teń etemin, orys teatrynan bir mysqal da kem emes dep júrip, «halyq jaýy» degen jalamen ómirden ótti. Derekti, tarıhı týyndylardy sahnalaý óte kúrdeli. Ssenograf, sýretshi barlyǵymyz izdene otyryp, sahnalyq sheshim tabýǵa tyrystyq», deıdi spektakldi qoıýshy rejısser Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri B.Qurmanǵojaev.

Basty rólderdi somdaǵan teatr akterleri E.Amanǵalıev – Jumat Shanınniń, M.Zııaeva – Janbıke Shanınanyń teatr ónerin damytý jolyndaǵy qurbandyǵy men el basyna kún týǵan kezdegi kúızelisin kórermen qaýymǵa jetkize bildi. Spektakldi kóre otyryp, tarıhı tanymymyz keńeıe tústi. Jumat Shanın 1934 jyldary Qazaqstannyń sol kezdegi basshylaryna hat jazyp júrip, Qazaqtyń opera jáne balet teatryn ashyp, «Jalbyr», «Qyz Jibek» spektaklderin qoıady. Qazaqstandyq óner ujymy 1936 jyly Máskeýdegi esep berý onkúndigine «Qyz Jibekti» alyp barǵan. Spektaklge Stalın bastaǵan SK músheleri túgeldeı keledi. О́kinishke qaraı, sol kúni talantty tulǵalardyń taǵdyryn ózgertken oqıǵa oryn alady. Spektakl bastalar aldynda sahna perdesi tehnıkalyq aqaýlarmen ashylmaı qalady. Bas rejısser Jumat Shanın men Qazaqstannyń sol kezdegi «Narkomy» Temirbek Júrgenov qanshama áreket etkenimen, shymyldyqtyń ashylýy 12 mınýtqa keshigedi. Osy 12 mınýt abzal azamattardyń taǵdyryn sheshedi. Premeradan keıingi banketke qoıylymnyń bas rejısseri Jumat Shanın men áıeli Janbıke shaqyrylmaıdy. Bul – «úkimiń shyqty» degen emeýrin. Sodan bastap qaıran azamat qýǵynǵa túsedi. 1937 jyly Oral qalasynda ózi ashqan, qazirgi Hadısha Bókeeva atyndaǵy teatrda kórkemdik jetekshi bolyp júrgen jerinen Almatyǵa aldap shaqyryp, tutqynǵa alǵan. Qazaqstannyń Máskeýdegi ókiletti ókili bolǵan Sáken Seıfýllın, Temirbek Júrgenov, Jumat Shanın úsheýine «Japon ımperıalısterine satylǵandyqtan, Stalınge qastandyq jasaý úshin 12 mınýt shymyldyqty ashpady» degen aıyp taǵylyp, atý jazasyna kesiledi.

Dramatýrg Saıa Qasymbek teatr úshin búkil tepe­rishti kórip, azabyna shydaǵan, ol jolda ómirin qıǵan dara tulǵa Jumat Shanın sonaý 1916 jyly aq patshanyń jarlyǵymen qara jumysqa jegilip júrip, qazaq halqyna teatrdyń kerektigin, ultymyzdyń daryny men talanty ózgelerden artyq bolmasa kem emes ekenin túsine bilgen arda azamat ekenin aıtady. «Elge oralǵan soń táýekelge baryp, san túrli qıyndyqtar men kedergilerge moıymaı, maqsatyn júzege asyrý úshin baryn saldy. Ataqty Qoıandy jármeńkesinde Serke Qojamqulov, Ámire Qashaýbaev, Isa Baızaqov sııaqty dala dúldúlderimen tanysyp, olardyń basyn qosyp, teatrǵa alyp kelýiniń ózi nege turady! Muhtar Áýezov: «Qazaq dalasyna teatr kerek. Jumat Shanın degen jigit osy máselemen aınalysyp júr desedi, maǵan habarlassa eken» degen maǵynada habarlandyrý bergen. Jumekeń habarlandyrýdy oqyǵan soń Áýezovti izdep baryp, shyǵarmashylyq odaq qurady. Kásibı qazaq teatry 1926 jyly Qyzylorda qalasynda ashyldy. Teatr ashylǵannan keıin de ońaı bola qoımaǵany belgili. Jumat Shanın, Isa Baızaqov, Qurmanbek Jandarbekov úsheýi gastrol kezinde bılet almaı, otarba júrip bara jatqan kezde, ashyq turǵan terezege jarmasyp minetin bolǵan.

1927 jyly qazaq delegasııasy ulttyq folkloryn tanystyrý úshin on kúnge Máskeýge barady. Ol kezde qaıbir jetisken kólik bar deısiz, ıtińdegen otarbada jaǵdaıy kelispeı, Aıan degen alty aılyq balasy sýyqtap, jolda shetinep ketedi. Bul oqıǵa qupııa saqtalmasa «qazaq delegasııasy Máskeýge ádeıi jamandyqpen keldi» degen kereǵar habar tarap ketýi múmkin bolǵandyqtan, eshkimge tis jarmaıdy. Jumat pen Janbıke baqılyq bolǵan perzentiniń betin búrkep, poıyzdan kúlip túsken. Arada bir táýlik ótken soń ǵana Máskeýden musylman zıratyn taýyp, balanyń denesin tún jarymynda, elden jasyryp jerleıdi. Perzentinen aıyrylyp, júregi qan jylap tursa da, Janbıke sahnaǵa shyǵyp án aıtyp, bı bılegen, jymıyp sýretke túsedi. Taǵy bir uldary Raýypbek 19 jasynda Máskeýde oqyp júrgen jerinen qan ıisi múńkigen Býtyrka túrmesinde tergeýge alynady. Ákesi «halyq jaýy» atanyp, atý jazasyna kesilgen, sheshesi ALJIR-ge segiz jylǵa aıdalǵan bozbala sol tergeý­den keıin densaýlyǵynan aıyrylyp kóz jumady. Osy kezde Jumat Shanınniń týǵan inisi Ákish Shanın kózsiz erlikke barady. Birtýar azamattan tuqym qalmaı bara jatqanyn sezgen Ákish Jumat pen Janbıkeden qalǵan jalǵyz tuıaq Qasymhandy «ózimizden týǵan bala» dep jazdyryp alady da, Almatydan qashyp shyǵady. Jolaı otarba Shymkentke aıaldaıdy. Qalada teatr baryn bilgen Ákish áıeli men Qasymhandy alyp túsip qalady. Ol ómiriniń sońyna deıin Qasymhandy «meniń balam» dep ótti. Tek keıin zamannyń tońy erip, ádildik ornaǵannan keıin ǵana shyndyqtyń beti ashyldy. Janbıkeni jazasyn ótep shyqqannan keıin de Qaraǵandydan shyǵarmaǵan, ómiriniń sońyna deıin sonda qalǵan. Al Qasymhan Shanınnen 3 qyz, 1 ul taraǵan. Qasymhannyń uly Bolat Shanın – búginde ata jolyn qýǵan rejısser», deıdi Saıa Qasymbek.

«... О́kinetin jerim joq. Meńireý basqan dalamdy silkintkim keldi, jańa dáýirge qaraı samǵatqym keldi. Halyq komıssary bop jaǵaly shen kıgendi tańdamadym – qazaǵymnyń mádenıetin órkendetsem dep jantalastym, arpalystym, kúrestim. Qansha qınalsam da moıymadym...». Bul Jumat Shanınniń júregin tebirentip, jany alqymyna kelgen sátte shyqqan sóz. Dramatýrg Saıa Qasymbektiń týyndysyn kórgen kópshilik zulmattyń shyrmaýyna oralyp, jalamen jazyqsyz atylǵan tuńǵysh rejısserdiń, onyń jary Janbıkeniń tartqan azabyn júrekpen sezindi, tarıhtan taǵylym aldy.

ShYMKENT