Qasıetti de kıeli Kókshe jerindegi búginde bilimniń qara shańyraǵy atanyp, alpystyń asqaryna shyqqan Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıteti zamana talabyna saı mamandar daıarlaýda.
Tarıhqa úńiletin bolsaq, Kókshetaý pedagogıkalyq ınstıtýty sonaý 1962 jyly 25 shildede, Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń №563 qaýlysy boıynsha ashylǵan. Oblysta jańa keńsharlar uıymdastyrylyp jatqan kez bolatyn. Bilim oshaqtary kóbeıe tústi, soǵan oraı muǵalimderge degen suranys ta ósti. Kókshetaýda muǵalimder daıarlaıtyn joǵary oqý ornynyń ashylýy óńirdiń mádenı jáne qoǵamdyq óńirindegi mańyzdy oqıǵa boldy. Alǵashqy oqý jyly 1962 jyldyń 10 qyrkúıeginen bastalyp, úsh mamandyq boıynsha stýdentter qabyldady. Aımaqta pedagog kadrlarmen qatar, ónerkásip pen qurylysqa da mamandar daıarlaý bastaldy. Joǵary bilim júıesindegi jańǵyrýdyń nátıjesinde 1996 jyldyń 23 mamyrynda Qazaqstan Respýblıkasy Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń №143 buıryǵymen Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý pedagogıkalyq ınstıtýty, S.Sádýaqasov atyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty, Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtynyń fılıaly birigip, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý memlekettik ýnıversıteti bolyp qaıta quryldy.
Búginde bakalavrıattyń 58 mamandyǵy, magıstratýranyń 40 jáne PhD-doktorantýranyń 10 mamandyǵy, sondaı-aq 10 salada 28 baǵyt boıynsha oqytý júzege asyrylýda. Ýnıversıtettiń 20 kafedrasynda bilikti de joǵary sanatty 400-ge jýyq oqytýshy-professor eńbek etedi. Olardyń ishinde 20 ǵylym doktory, 20 professor, 90 ǵylym kandıdaty, 214 magıstr, 23 PhD doktory óskeleń urpaqqa tereń bilim beredi. 37 oqytýshy Qazaqstan Respýblıkasy «Joǵary oqý ornynyń úzdik oqytýshysy» memlekettik grantynyń ıegeri jáne 18 oqytýshy álemniń jetekshi ýnıversıtetterinde ǵylymı-pedagogıkalyq taǵylymdamadan ótip, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stıpendıattary atanyp otyr. Bul – óńirlik oqý oryndary úshin óte jaqsy kórsetkish.
О́zindik sara joly qalyptasqan atalǵan ýnıversıtettiń bolashaqqa baǵyttalǵan maqsattary aıqyn, áleýeti joǵary. Zaman talabyna saı barlyq tıisti qural-jabdyqtarmen qamtylǵan ýnıversıtet zamanaýı qundylyqtaryn eskere otyryp, bilim berýdiń ozyq úlgisin qalyptastyryp ta úlgerdi. 2000 jyldan bastap joǵary oqý orny oqý-ádistemelik jumys tıimdiligin baǵalaýdyń reıtıngilik júıesine kóship, 2003 jyly kredıttik oqytý túrin, 2004 jyldan beri sapa menedjmenti júıesin engizgen. Sondaı-aq respýblıkadaǵy oqý oryndary arasynda alǵashqylardyń biri bolyp úsh deńgeıli oqytý júıesin engizip, 1998 jyly ýnıversıtette alǵash magıstratýra ashyldy.
Joǵary bilim beretin zııaly ordanyń bir basym baǵyty – alys-jaqyn eldermen qarym-qatynas ornatý. Halyqaralyq yntymaqtastyq salasynda júzden asa seriktestik, ǵylymı ortalyq bar. Ýnıversıtet jyl saıyn halyqaralyq yntymaqtastyq baılanystaryn barynsha arttyryp, jańa mazmunmen tolyqtyryp otyrady.
Endigi kezekti alǵan belesterimiz ben birqatar tıimdi kórsetkishimizge arnasaq. 2013 jyly memlekettik akkredıtteýden, ulttyq ınstıtýsıonaldyq jáne mamandandyrylǵan akkredıtteýden ótse, búginde 60 bakalavrıat pen magıstratýranyń bilim berý baǵdarlamasy bes jyl merzimge sáıkestigin alyp, dáleldep otyr. 2010 jyly qyrkúıek aıynda atalǵan oqý orny Uly Hartııa kelisimine (Bolon deklarasııasy) qol qoıdy. Al Eýropalyq jáne Eýrazııalyq ýnıversıtetter qaýymdastyǵyna múshe bolyp enýi – ýnıversıtettiń halyqaralyq turǵydan tanylýynyń kýási. Osydan alty jyl buryn, respýblıkalyq «Prezıdent jáne halyq» qoǵamdyq-saıası gazetiniń «Ýaqyt tańdaýy – Vybor vremenı» agenttigimen birlesken jobasy boıynsha ótkizilgen jyl tańdaýlaryn anyqtaıtyn dástúrli baıqaýda «Jyldyń úzdik joǵary oqý orny» ataǵyna ıe boldyq. Qazirgi tańda Kókshetaý memlekettik ýnıversıteti 12 patenttiń ıegeri bolsa, ýnıversıtet oqytýshylary 300-den asa patenttiń avtorlary. Iske asyrylyp jatqan eýropalyq jobalar sany boıynsha ýnıversıtetimiz Qazaqstan joǵary oqý oryndarynyń arasynda 4-oryndy ıelenip otyr. 2009-2016 jyldar aralyǵynda Tempýs IV 6 jobasy jáne joǵary bilim áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan «Erazmýs plıýs KA 2» 4-jobasyn utyp aldy. Tempýs 2012 I-WEB jobasy aıasynda «Sý sapasy» ǵylymı-zertteý zerthanasy da ashyldy. On jyldan asty, eýropalyq bilim berý jobalaryn úılestirý úshin «Eýrazııa» eýropalyq baǵdarlamalar bólimi quryldy. 2018 jyly iske asyrylyp jatqan jobalar sanynyń artýyna baılanysty halyqaralyq jobalardy basqarý ortalyǵy quryldy.
Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi qoıyp otyrǵan talapqa sáıkes qazir maqsat-múddemiz ben mıssııamyz da ózgerip, jańa arnaǵa buryldy. Aımaqta oqý ornynyń mártebesin kóterý, osy elge maman daıarlaıtyn bolǵandyqtan, soǵan beıimdelip, úles qosý basty mindet ekeni anyq. О́ńir men elimizdiń suranysyna sáıkes kadrlardy sapaly daıarlaýdy qamtamasyz etý úshin pánaralyq jáne quzyrettilikke negizdelgen bilim berý baǵdarlamalaryn jetildirý boıynsha turaqty jumystar da júrgizilip jatyr. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha «Atameken» reıtıngisine ýnıversıtetimizdiń 33 bilim berý baǵdarlamasy qatysty, onyń ishinde 19-y eńbek naryǵynyń suranysyna saı alǵashqy ondyqqa kirdi. Sondaı-aq ýnıversıtette dáris, praktıkalyq sabaqtar, óndiristik praktıkany ótkizý úshin oqý úderisine óndiristik qyzmetkerlerdi tartý boıynsha belsendi jumys júrgizilip, 81 jumys berýshi tartyldy.
Ýnıversıtet túlekteri Ulttyq biliktilik testileýiniń qorytyndysy boıynsha joǵary kórsetkishter kórsetip, Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary arasynda 4-orynǵa ıe bolyp otyr. Bul – bizdiń pedagogıkalyq ujymnyń sheberligin kórsetip otyrǵanynyń aıqyn kórinisi. Búginde Ualikhanov University QS EECA reıtıngisiniń top 300 qataryna engeni ustazdar qaýymyn qatty qýantady.
Jyldyń taǵy bir jetistigi – Qazaqstannyń joǵary oqý oryndary arasyndaǵy «Ualikhanov University – parasatty ýnıversıtet» atty joba boıynsha respýblıkalyq baıqaýdyń jeńimpazy atanýy. Bıylǵy joǵary oqý ornyna túsýge arnalǵan memlekettik granttar konkýrsynyń qorytyndysy boıynsha 2 180 talapker bizdiń oqý ornyn tańdady.
Qazir mınıstrlik stýdentterdi jataqhanamen qamtamasyz etý baǵytynda jekemenshik ınvestorlarǵa da, oqý oryndary úshin de tıimdi qaıtarymy bar sharttardy daıyndap jatqan kórinedi. Buǵan deıingi jataqhana salý erejelerinde bıznes-ınvestorlar úshin, ekonomıkalyq ahýalǵa baılanysty belgili kedergiler, qıyndyqtar bolǵany ras. Qazirgi kezeńde ózimizde de 1 500 adamdyq 5 jataqhananyń bolýyna qaramastan, bul bizdiń suranysymyzdy tolyq qanaǵattandyrmaı otyr. Osyǵan baılanysty barlyq qajetti qujattar, saraptamalardy daıyndadyq. Múddeli qurylys kompanııalary ınvestorlarmen kelissóz júrgizip jatyrmyz, keler jyly qos kezeńmen 250 oryndyq eki jataqhana salý josparymyzda bar.
Kez kelgen memlekettiń, jalpy qoǵam úrdisiniń baılyǵy, onyń negizgi kapıtaly adam ekeni belgili. Adam men qoǵamdy ajyrata almaısyń, ekeýi de bir bulaqtyń kózinen arna alady. Memleket adamdardyń kásibı biliktiligine, qundylyqtaryna súıenedi. Al osy rýhanı, izgilikti qundylyqtardy jas urpaq boıyna qalaı sińiremiz, qanshalyqty búgingi talap – ádiletti de jańa qoǵam kelbetine laıyqtaı alamyz? Osy oraıda memleket tarapynan jastarǵa degen qoldaýdyń mańyzy zor. Memlekettik grant sandarynyń kóbeıýi, barlyq bilim-ǵylym beldeýi boıynsha shákirtaqylardyń ósýi, ásirese pedagogıkalyq mamandyqtarǵa degen kózqarastyń baǵyty, aqyly júıede oqıtyn stýdentterge degen nesıelik jeńildikter, «Jas ǵalym» jobasy, jergilikti atqarý oryndarynyń járdemi – bári de jas adamnyń tárbıe kózi. Osy jerde Aqmola oblysynyń ákimi Ermek Marjyqpaevtyń aıtarlyqtaı kómegin aıtyp ótkim keledi. Jyl saıyn pedagogıkalyq jáne medısınalyq mamandyqtarǵa arnaıy granttar men shákirtaqy bólinedi, qazirdiń ózinde olardyń sany 558 stýdentti qurap otyr.
Aıtýly sharalardyń biri, 30 jylǵa jaqyn ýnıversıtette qazaqtyń tuńǵysh ǵalymy jáne uly aǵartýshysy Shoqan Ýálıhanovtyń qurmetine dástúrge aınalǵan «Shoqan oqýlary» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasy ótedi. Halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik jıynǵa álemniń kóptegen memleketinen jáne de elimizdiń barlyq óńirinen bilikti ǵalymdar men professorlar, doktoranttar men magıstranttar qatysady. Ǵylymnyń san-salasy qamtylǵan bul konferensııada zamanaýı basym baǵyttarǵa sáıkes teorııalyq jáne ádistemelik máseleler jan-jaqty talqylanyp, baıandamalar sarapqa salynady. Sonymen qatar ýnıversıtet magıstranttary men doktoranttary Reseı, Polsha, Latvııa, Germanııa syndy jáne taǵy basqa kóptegen elde sheteldik taǵylymdamadan ótedi.
Qazirgi kezeńde tárbıe, taǵylym, rýhanı sana, memleketshildik, otansúıgishtik, elge qyzmet sııaqty qasıetter Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev aıtqandaı, Ádiletti Qazaqstanǵa arnalýy kerek. Osy oraıda burynǵy dańǵazalyq, kórsetkishtik, jalań uranshyldyqtan arylyp, búgingi talapqa, jastar mentalıtetine, zaman aǵymyna beıimdelýimiz qajet. Bul, árıne, izdenisti, shyǵarmashylyqty, beıimdilikti qajet etedi. Bizdiń ýnıversıtet stýdenttermen jumys isteýdiń jańa túrlerin izdeýde. Bul baǵyttaǵy ótken jyldyń maqtanyshy – Qazaqstannyń basqa da joǵary oqý oryndary qoldaǵan Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl respýblıkalyq agenttiginiń qoldaýymen Qazaqstanda alǵash ret ótken «AntiParaCraft» kvest-oıynynyń jańa jobasy. Bıyl «AntiParaCraft» kvest-oıynynyń 2 maýsymy ótti. Sondaı-aq Parasattylyq mektebi ashylyp, komplaens-ofıser laýazymy engizildi. Bul tásil óz nátıjelerin berdi. Oqý ordasynyń stýdentteri Altynbek Arapov pen Shyńǵys Baltabaev «Jastar sybaılas jemqorlyqqa qarsy» atty halyqaralyq beınerolıkter baıqaýynyń jeńimpazdary da atanyp úlgerdi. Ýnıversıtette daryndy jáne áleýmettik jaǵdaılary tómen jastarǵa da qoldaý kórsetiledi. Aıtar bolsaq, 49 túlekke 5 631 350 teńge kóleminde áleýmettik kómek kórsetildi. Bilim ordasynda 5 Altyn belgi ıesi jáne Prezıdenttik olımpıadanyń 2 jeńimpazy tegin bilim alady, sondaı-aq halyqaralyq jáne respýblıkalyq olımpıadalardyń jeńimpazdaryna 10 bilim granty bólinip otyr. Kókshe jeri sulý tabıǵatymen ǵana emes, belgili tulǵalarymen de tanymal ekeni belgili. Solardyń biregeıleri – belgili memleket jáne qoǵam qaıratkerleri Kákimbek Salyqov pen Erkin Áýelbekov. Osy oraıda bıylǵy oqý jylynan bastap, oqýy úzdik, áleýmettik muqtajdyǵy bar eki stýdentke ǵylymı keńestiń sheshimimen arnaıy aı saıyn 100 myń teńge kóleminde shákirtaqy taǵaıyndadyq. Qoǵamdyq kópshilik te, ardagerler de, ustazdar qaýymy da biraýyzdan quptady.
«Tereń bilim – táýelsizdigimizdiń tiregi, aqyl-oı azamattyǵymyzdyń aldaspany» demekshi, Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetinde stýdentterdiń sapaly bilim alyp, eńbek naryǵynda básekege qabiletti maman retinde qalyptasýy ǵalymdarymyzdyń, ujymnyń eseli de eńseli eńbeginiń jemisi ekeni daýsyz. Keleshekte de otandyq joǵary oqý oryndarynyń úzdik kóshinde bolyp, qoǵam ómiriniń barlyq salasynda ýnıversıtettiń ozyq dástúrin, ǵylymı áleýetin odan ári jalǵastyra beretinine senimim mol. Bilim men ǵylymnyń kún saıyn alǵa jyljyp, ınnovasııanyń damyǵan zamanynda jas urpaqqa laıyqty bilim berip, bilikti maman tárbıeleý oqý ordasynyń enshisinde.
Maqsatymyz naqty, mejemiz anyq. Endi kúsh-jigerimizdi bilim salasyndaǵy aýqymdy mindetterdi sheshýge jumyldyrsaq, kózdegen bıikterge jetetinimiz aıqyn.
Marat SYRLYBAEV,
Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Kókshetaý ýnıversıtetiniń rektory
KО́KShETAÝ