El ekonomıkasyn órkendetýdegi jańa baǵyttyń biri – munaıgaz hımııasy. Munaıly Atyraýda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev otandyq munaıgaz-hımııa ónerkásibiniń keń qanat jaıýyna serpin beretin alǵashqy birikken gaz hımııa kesheniniń birinshi kezeńin iske qosty. «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasyna qarasty jalpy quny 2,6 mlrd dollar jumsalǵan keshende jylyna 500 myń tonna polıpropılen shyǵarylatyn bolady. Bul álemdegi polıpropılen óndirisiniń 1 paıyzyn quraıdy.
«QazMunaıGaz» AQ basqarma tóraǵasy Maǵzum Myrzaǵalıev atap ótkendeı, joba qazaqstandyq ekonomıkany ártaraptandyrýǵa jáne shıkizatty eksporttaýdy azaıtyp, ózimizde qaıta óńdeýge baǵyttalǵan.
Sál tarıhqa úńilsek, 2007 jyly jeltoqsanda «Ulttyq ındýstrııalyq munaı-hımııa tehnoparki» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy quryldy. Kómirsýtek shıkizatynyń basym bóligi óndiriletin óńirdegi bul tehnopark elimizdi shıkizat táýeldiliginen aryltýdyń, ásirese hımııa ónerkásibin órkendetetin básekege qabiletti ónim shyǵarýdyń mańyzyn aıqyndap berdi.
KRI – «Samuryq-Qazyna» AQ men «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasynyń enshiles kásiporny. Arnaıy ekonomıkalyq aımaqta ornalasqan gaz-hımııa kesheniniń qurylysyn bastaý 2017 jyldyń jeltoqsanynda «Eldi jańa ındýstrııalandyrý: Qazaqstan barysynyń serpini» ataýymen ótken jalpyulttyq telekópirde jarııa etildi. Álemde polımer óndirisine lısenzııa beretin Lummus Technology Inc kompanııasymen (AQSh) kelisimshartqa qol qoıylyp, keshenge CATOFIN tehnologııasyna negizdelgen propandy degıdrleý (PDH), Novolen tehnologııasynyń polımerleý (PP) qondyrǵylary ornatyldy. Mundaı qondyrǵylar álemniń bes elindegi osyndaı óndiriste qoldanylady.
Keshen qurylysynyń bas merdigeri – qytaılyq CNCEC (China National Chemical Engineering Co) kompanııasy. Bul kompanııa álemdegi 80-nen astam elde tájirıbe jınaǵan.
Jobany iske asyrý úshin jalpy aýdany 165 gektar jer bólingen. Buǵan qosa kólik baılanysyna arnalǵan temir jol, stansa, suıytylǵan propandy quıý estakadasy, avtomobıl kiretin jol bar. Al 71,29 gektarda sýmen qamtý, elektrmen qamtý jáne gazben qamtý jelileri ornalasqan. Qurylys jumystaryna qazaqstandyq 43 kompanııa qatysyp, 4 myńnan astam jumys orny ashyldy.
Osy jobaǵa Germanııa, Fransııa, AQSh, Qytaı, Reseı, Ońtústik Koreıa men Japonııadan qondyrǵylar jetkizildi. Tehnologııalyq qondyrǵylardyń 77 paıyzy Eýropa men AQSh-tan, Japonııadan tasymaldandy. Onyń ishinde Siemens kompanııasynyń gaz týrbınalary, MAN, Mitsubishi kompanııalary shyǵarǵan kompressorlar, Zeeco-nyń peshi bar. Máselen, sý jolymen Ońtústik Koreıadan 17 tehnologııalyq jabdyq ákelingen. Onyń ishinde tórt propan saqtaıtyn rezervýar bar. Onyń árqaısysynyń salmaǵy – 532,7 tonna. Al úsh joǵary qysymdy ydystyń árbireýiniń salmaǵy 115 tonnaǵa jetedi. Sondaı-aq 177,5 tonnalyq eki jylý almastyrǵysh, propandy degıdrleýge arnalǵan segiz reaktor da ákelingen. Mundaı reaktordyń árqaısysynyń salmaǵy 145 tonnadan kem emes. Jalpy salmaǵy 80 tonna bolatyn reaktorlarǵa arnalǵan aksessýarlardyń 8 jıyntyǵy (kaktýstar) da sapaly ónim shyǵarý úshin ornatyldy. Mine, osydan-aq atalǵan keshenniń tehnologııalyq áleýeti orasan ekeni ańǵarylady. Keshenge barlyǵy 9 495 tehnologııalyq qondyrǵy men jabdyq jetkizildi. Máselen, qondyrǵylar men jabdyqtardyń keıbiri 2020 jyldyń naýryzynan bıylǵy sáýirge deıin 700-ge jýyq avtokólikpen tasymaldanǵan.
Qurylys alańynda 165 531 tekshe metr beton, 68 402 tekshe metr ottan qorǵaý jabyndysy, 29 001 tonna metall qurastyrmalary, 705 106 dıýım qubyr jelisi salynǵan. Eń bastysy – tehnologııalyq qondyrǵylardy ornatý. Onyń sany – 1 032 birlik. Sondaı-aq 306 shaqyrym elektr men jylytý jelisi, 928,4 shaqyrym elektr kábili, 1 324,4 shaqyrym KIPıA kábili, telekommýnıkasııa úshin 465,5 shaqyrym kábil tartylǵan.
– Ortalyq Azııada bul keshenniń eshqandaı balamasy joq. Munda álemdegi polıpropılen óniminiń 1 paıyzy shyǵarylatyn bolady. Jańa ónim birinshi kezekte otandyq tutynýshylarǵa jiberiledi. Sondaı-aq Qytaı, Túrkııa, Eýropa, TMD elderindegi tutynýshylar suranysyna sáıkes eksportqa jóneltiledi. Keshen tehnologııasynyń barlyq ekologııalyq talapqa sáıkestigi saraptaýlar arqyly naqtylandy. Barlyq zııandy qospadan tazartylǵan propan aldymen propılenge, keıin óndiristik tizbek boıynsha polıpropılenge aınalady. Bul prosester kezinde kúkirtsýtek, kúkirtti angıdrıd jáne hosh ıisti kómirsýtek tárizdi zııandy zattar paıda bolmaıdy, – deıdi Danııar Tıesov.
KPI basqarma tóraǵasynyń málimetine súıensek, bul – elimizdegi SAP, MES, LIMS, IBM Maxima kompanııalarynyń avtomattandyrý ári sıfrlandyrý júıesi joǵary deńgeıde engizilgen keshen. Osynyń nátıjesinde kóp jumysshy kúshi qajet emes. Munda alǵash ret gabarıti 0,1 mm deıingi dáldikpen 1 mln núktege lazerlik skanerleý júrgizildi. Keshenniń árbir bóligin skanerleý prosesinde jumystardyń jobalyq, tehnıkalyq qujattamaǵa sáıkestigin qadaǵalaý úshin 3D-modelimen salystyryldy. Qazaqstandyq 631-ge jýyq maman jumys isteıtin keshende Túrkimenstan, Ázerbaıjan men О́zbekstanda óndiriletin polıpropılennen kóp ónim shyǵarylady. Naqtylaı aıtqanda, alǵashqyda tutynýshyǵa polıpropılenniń 11 túri usynylady, keıin assortımentti 64-ke deıin kóbeıtý josparlanyp otyr.
Polıpropılen ónimin shyǵarýǵa qajetti shıkizat – propan. «Teńizshevroıl» (TShO) JShS uzaqmerzimdi kelisimshartqa sáıkes jylyna 550 myń tonna propandy turaqty jetkizýdi óz mindetine alyp otyr. TShO ıgerip jatqan eń iri «Teńiz» ken ornynan jetkiziletin propan úshin arnaıy estakada, saqtaý parki salyndy. Munda Ońtústik Koreıada jasalǵan úlken tórt rezervýar bar. Onyń árqaısysynyń uzyndyǵy 42 metr, syıymdylyǵy 2 638 tekshe metrdi quraıdy. Keshen aýmaǵyndaǵy parkke propan temir jol arqyly vagon-sısternalarmen jetkiziledi. Arnaıy estakadada amerıkalyq EMCO WHEATON kompanııasynyń sańylaýsyz propan quıý jabdyǵy ornatylypty. Al estakadaǵa jetkizilgen shıkizat ıtalııalyq SIAD kompanııasynyń kompressorlary arqyly keshen qondyrǵysyna aıdalady. Estakadada táýligine shamamen 2 300 tonnany quraıtyn 72 vagon-sısternaǵa propan quıylady.
– Polıpropılen – hımııa ónerkásibi úshin eń qajetti ónim. Ony túrli maqsatqa, ásirese býyp-tııýge arnalǵan plenkalardy, qubyrlar men kúndelikti turmysta tutynatyn zattardy, toqyma emes buıymdardy, avtokólikke qajetti bólshekter men basqalaryn jasaýǵa shıkizat retinde qoldanady. Buǵan qosa, polıpropılennen túrli qaýipti hımııalyq zattardy tasymaldaýǵa, saqtaýǵa paıdalanylatyn paketterdi, úrlenetin bótelkelerdi, bóshkeler men kanıstralardy, sondaı-aq qubyrlar, qaqpaqtar, shampýn, kosmetıka, tazalaǵysh ónimderdiń bótelkelerin, lamınattalǵan, kópqabatty plenkalardy, túrli qaptama materıaldaryn, muzdatylǵan taǵam men ystyq azyq-túlik úshin qoldanylatyn sómkelerdi jasaýǵa bolady, – deıdi bas ınjener Denıs Kozyrev.
Basqarma tóraǵasynyń orynbasary Eldos Orynbaevtyń aıtýynsha, «Sıfrly KPI» baǵdarlamasymen ornatylǵan zamanaýı tehnologııalar kásiporynnyń tolyqtaı sıfrlanǵan keshenge aınalýyna jol ashty. Máselen, 42 myń sharshy metrlik qoımada bolashaqta júrgiziletin operasııalar, saqtaý, avtokólikke tıeý sııaqty jumystar adamnyń qatysýynsyz arnaıy robottehnıkanyń kómegimen júrgiziledi. Qoımanyń ónimdi saqtaýǵa arnalǵan eń aýqymdy kólemi – 24 640 tonna. Mamandandyrylǵan aqparattyq tehnologııalyq sheshimder men korporatıvti júıeler daıyn ónimdi sońǵy tutynýshyǵa jetkizýge deıingi barlyq málimetti joǵary dáldikpen júrgizedi.
Bas ınjener Denıs Kozyrevtiń túsindirýinshe, jobany júzege asyrýǵa Siemens, MAN, SGS, Air Liquide, Mitsubishi sııaqty álemdik kóshbasshy kompanııalar qatysty. Qondyrǵylar men jabdyqtardy daıyndaýshy zaýyttardyń shef ınjenerleri joǵary tehnologııalyq jabdyqtardy iske qosý, keshen operatorlaryn jańa jabdyqtarmen jumys isteýge oqytý úshin Atyraýǵa keldi. Qazir otandyq mamandar óndiriletin polıpropılen elimizdiń ishki naryǵynda da satylǵaly otyrǵanyn atap ótti. Bul óndiriletin ónimniń onnan bir bóligin ǵana quraýy múmkin. Al ónimniń 90 paıyzy Túrkııa, Qytaı, Eýropa, TMD elderine halyqaralyq treıder arqyly offtake-satý kestesimen esporttalmaq.
– Eń bastysy – óndiristiń qaýipsizdigi. Keshen qurylysyn jobalaý jáne salý ekologııa salasyndaǵy álemdik standarttarǵa sáıkes júrgizildi. «Teńiz» munaı ken ornynan propan zııandy zattardan tazartylyp jetkiziledi. Sol sebepti zııandy gazdar is júzinde joq. Al paıdalanylǵan sýdyń 82 paıyzy tehnologııalyq proseske qaıtarylady, – deıdi Denıs Kozyrev.
Atyraý oblysy